«Toqal» tańyrqatpady...

Tabys tabýdy kózdeıtin zamanaýı rejısserlerdiń kópshiligi kınonaryqtaǵy aýdıtorııany zertteı kele, suranyspen sanasa otyryp, olardy qyzyqtyratyn taqyryptar tóńireginde ǵana fılm túsirýge tyrysady. Al qazaq qoǵamyndaǵy oqtyn-oqtyn kóteriletin «ólmeıtin» taqy­ryp­tyń biri – toqal máselesi. Kún tártibindegi kúıip turǵan jalǵyz másele tap osy toqaldyń jaı-kúı sekildi tómendegilerden bas­tap tóbedegilerge deıin erinbeı talqylap jatady. Biri jaqtap, biri dattap jatatyn toqal týraly áńgime búgin-erteń túgesilmek emes. Áleýmettik máni joǵary toqal jyryn sonaý Gollıvýd jaqtan jeke kınokompanııa ashyp, amerıkalyqtardyń ádisimen jumys isteı bastaǵan Gaýhar Nurtas esimdi qazaq qyzy da estip, fılm túsirmekke bel sheship kiris­keninen biraz ýaqyt buryn habardar bolǵanbyz. Almatydaǵy «Bekmambetov sınema» kınoteatrynda byltyrdan beri jarnamasy jer jaryp, jarty álemdi shýlatqan sol «Toqal» fılminiń tusaýkeseri ótti. Fılmdi túsirgender men bas­ty róldi oınaǵan akterlerdiń qatysýymen aldyn ala ótken baspasóz máslıhatynda prodıýser Gaýhar Nurtas «Toqal» áleýmettik dramasynyń Qazaqstanǵa oraılas bir mezgilde Qyrǵyz elinde, Mońǵolııa, Ázerbaıjanda kór­setilip, odan ári Túrkııa asyp, bir­te-birte Eýropa elderin aralaıtynyn aıtty. Fılm Art Media Production (Qazaqstan)  jáne AQSh-tyń Mount Helix Films Inc kompanııasynyń qatysýymen túsirilgen. Ssenarııdi jazǵan da, ony ekrandaǵan da Reseıden sha­qyrylǵan rejısser Evgenıı Chelsov. Operator Sergeı Komarov ta osy elden kelgen.  Mýzykamen kórkemdegen «Atameken» atty belgili ánniń kompozıtory Jan­bota Tuıaqbaev. Fılmdegi basty rólderge Tuńǵyshbaı Jamanqulov (Temirlan), Erik Joljaqsynov (Qaırat), Janel Maqajanova (Kamılla) syndy tanymal artıs­ter túsken. Birden aıta ketý kerek, bul «Toqaldan» qazaqtyń áleýmettik-otbasylyq ınstıtýtynan mańyz­dy oryn alatyn, quqy men máni kúrdeli shart pen talaptan tura­tyn, alǵannan bastap aqyretke deıin báıbishemen birdeı dárejede qorǵalatyn toqaldy izdeýdiń qajeti joq. Materıaldyq jaǵynan óziniń qaıynatasyna tolyqtaı táýeldi ekenine qaramastan, aqshanyń býyna mastanǵan bıznesmen jigittiń jasyryn mahabbaty jaıly ýaqytsha hıkaıa degen durys. Fılm bastala salǵan alǵashqy sekýndta-aq kórermenniń qaq mańdaıynan bireý qos qoldap turyp urǵandaı sileıip qaldy. Beıádep kórinis kútpegendikten talmaý tustan toq urǵandaı,  eseńgirep baryp es jıǵandaı boldy el. Joq, «kútpedik» degenimiz ótirik, toqal týraly týyndy bolǵan soń mundaı sahnanyń bolatyny anyq edi, biraq salǵan jerden sileıtip salǵan ashyq kórinis uıatty qaryp-aq ketti. Fılmniń kompozısııasyn qurǵan eki taqyryp – mahabbat pen bıznes, birine-biri saıma-saı, ekeýi de osal, jeńil, qarabaıyr shtrıhtarmen áreń degende eńse tiktep tur. Baı-baǵlannyń jemsaýyna op-ońaı túsetin jeńiltek qyzǵa toqal degen mártebeli atty qııý qıyn-aq. Zańdy túrde nekelep, báıbishemen aradaǵy jarastyqqa jeteleıtin senimdi sıýjetter emes, «súıem, súıem» dep san márte qaı­talaǵanymen, baı jigitke baı­lanǵan qyryq kóńildes, alpys ashynanyń birin kórip, jat qylyq, jaǵa ustatatyn túsinikten tysqary máni bar toqal degen uǵymdy joıýǵa jasalǵan sanaly qadam sekildi sekem aldyq. Birtalaı kórkem fılmderde shymyr beıneler jasap shyǵarǵan Erik Joljaqsynov kommersııalyq kınonyń da kiltin tapqanymen, ol oınaǵan Qaırat bala-shaǵasynyń aldynda ekijúzdi, bıznes syılaǵan qaıynatasynyń aldynda kináli, eń bastysy, óziniń jáne naqsúıeri Kamıllanyń aldynda dármensiz bolyp júrgenin sheber jymdastyra almady. Qaırat qaıratsyz, jigersiz. Baı bolyp ta shalqyp júrgeni shamaly, uıat álde qorqaqtyq ony únemi basyp, eńsesin tiktetpeı janshyp turady. Báıbishe (Gaýhar Nurtas) adýyn minezdi, kúıeýiniń kúmándi júrisinen sekem alǵan ol birden es jıyp, tizgindi óz qolyna alady. Aqsha árqashan erkindik quraly bolyp eseptelgen,  erkin, qýanyshqa, baılyqqa toly kúnderinen aı­rylǵan Qaırat birinshi áıeliniń baıypty josparynyń álde aqshaǵa muqtajdyǵynyń kesirinen toqaldy tastap, óz otbasyna oralýdy jón sanaıdy. Jylaǵan jas toqaldyń, zaryǵyp kórgen ulynyń aldynda jaýapkershiligi joq adam sekildi bir-aq kúnde qarasyn batyryp, qınalmastan qıyp kete barady. Toqal degen erikkenniń er­megi emes, aqtap alar birneshe sebebi bolǵandyqtan áleýmettik máselelerdi sheshýdiń tetigi bolǵany mynaý túsirý tobynyń qaperine de kelmegen sııaqty. Tutas otbasy – qaıynata, kúıeýbala, uly, túgeli bas-basyna topyrlatyp toqal ustap, jalǵandy jalpaǵynan basqandardyń ómir saltynyń kórinisi qaı qyrynan alyp qarasań da «toqal» degen túsinikten tym alys jatyr. Muny eki otbasy ustap, ortasynda sergeldeń bolyp júrgenderdiń tyıym kórmegen nápsi-qalaýynyń qarymtasyna berilgen jaýap degen jón.  Ras, mundaı taǵdyr ıeleri tóńiregimizde tolyp jatyr. Bul oqıǵa sonyń biri ǵana. Ideıa avtorlary toqal sózin ǵana paıdalanyp,  kórermenge tartymdy bolsyn degen ishki eseppen fılmniń shekesine «toqal» degen ataýdy japsyra salǵany anyq. 16 kúnde túsirilgen fılmnen qazaqtyń dástúr qundylyǵyn izdep baryp, tumsyq tasqa tirelip jatsa, munyń kommersııalyq kınolarǵa tán qıturqy tásil ekenin túsinýimiz kerek. Kez kelgen ortańqol qazaq rejısseriniń qolynan keletin sharýany toqal týraly túsinigi de joq E.Chelsovqa tabystaǵannan prodıýser eshnárse utpaǵan. «Toqal» jobasy álemdik deńgeımen taıtalasý úshin sapaly kıno túsirý jolyndaǵy otandyq qadam» dep baǵalaýy tym asyra silteýshilik. «Toqal» tań qaldyra almady. Tań qaldyrý maqsat emes shyǵar, eń bolmasa, «Amerıkamen birlesken» degen atyna qarap, jańalyq izdep edik, taba almadyq. Erli-zaıyptylar arasyndaǵy ádepki ómirdiń bir mysaly mundaı oqıǵanyń myńymen betpe-bet kelip, kókesin kúnde kórip júrgen sheteldikterge tipti tańsyq bolmaýy ábden múmkin. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY