Otyrar tirshiligi qashan toqtaǵan?

HII-HIII ǵasyr aralyǵynda Qarahan áýleti tolyq kúırep, Otyrar óńiri Horezmge qaraǵannan keıin Mu­hammed shah Otyrar qalasyn bıleýge qypshaqtan shyq­qan týys juraǵaty Inalshyqty (Qaıyrhan) otyr­ǵyzady. Osy kezeńde óńir aıtarlyqtaı ózgeriske ushy­raǵan bolatyn. Atap aıtqanda, mońǵol bıleýshisi Shyń­ǵys han tarapynan bolǵan shapqynshylyq saldarynan Otyrar qalasy birshama ýaqyt ómir súrýin toqtatty. Shyńǵys han tarapynan júr­gizilgen shapqynshylyq jóninde eńbek jazǵan qytaı tarıhshysy Elıýı Chýsaı­dyń eńbekterinen Otyrar qalasy men osy óńirde or­na­­lasqan basqa da shaharlar jaıynda málimet alýǵa bolady. Barys jylynyń (1218 j.) naý­ryz aıy týa salysy­men Chjan­janszıýıshı (Elıýı Chýsaıdyń laqap aty) joryq­shylarmen birge shyqqanyn aıta kelip, jazbada «Hodjent qalasynyń soltústik   batys jaǵynda 500 lı jerde Otyrar qalasy bar, qalanyń aınalasynda eldi mekender men shaǵyn kentterden on shaqtysy bar. Ke­zinde dál osy eldiń bıleýshisi uly qaǵanattyń birneshe elshisin jáne neshe júz toǵanaq kerýenin tuttaı qyp tonap alǵan eken. Sonymen, bul oqıǵa batysqa joryq jasaýyna basty sebep bolǵan kórinedi» degen málimet qaldyrǵan. Kópshilik arasynda áli kúnge deıin Otyrar qalasyndaǵy tir­shiliktiń birjolata toqtaýyna sebep mońǵol shapqynshylyǵy degen pikir qalyptasyp kel­geni ras. Alaıda, mońǵol shapqyn­shylyǵynan keıin, ıaǵnı HIII-XIV ǵǵ. aralyǵynda Otyrar qalasy qaıta jandana bastaǵan. Buǵan qazirgi ýaqytta qazba nátıjesinde arshylyp, ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrylǵan qu­rylys nysandary dálel bola alady. Erzen hannyń ýaqytynda iri qoǵamdyq oryndar: medrese, hanaka, meshitter salynǵan. HIII ǵasyrdyń ortasynan bastap munda aqsha soǵatyn saraılar jumys istep, altyn, kúmis, mys teńgeler shyǵara bastaǵan. Ásirese, HIII ǵasyrdyń aıaq sheshinde bıleýshi-kópes Masýd-bektiń qoldanysqa engizgen aqsha reformasynan keıin qala ómiri birshama jandandy. Qaıta gúldengen Otyrar qa­lasy XIV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı 1370 jyly Aqsaq Temir memleketiniń quramyna kirdi. Temirge baǵynǵan ýaqytta Syrdyń orta aǵysynda ornalasqan birqatar qalalar kórkeıip, damydy. Qazaq handyǵynyń nyǵaıýyna Syrdyń orta aǵysynda ornalasqan ortaǵasyr qalalary óz úlesin qosty. Oǵan osy óńirde ornalasqan Syǵanaq, Saýran, Túrkistan, Otyrar tárizdi, ýaqytynda Astana baıtaq dárejesine kóterilgen qalalar úshin bolǵan shaıqastar dálel bola alady. Jeri shuraıly, sýly, ósimdikke baı ólke sharýa­shylyqtyń qaı túrine bolmasyn qolaıly edi. Osyny bilgen kóshpeli ózbek, mońǵol taıpalary shabýylyn toqtatpaı osy qalalardy óz ýysynda ustaýǵa kúsh saldy. Mundaı qorǵanysy berik, mádenıeti men óneri qatar damyǵan qala ortalyqtary ja­ńadan quryl­ǵan qazaq handyǵy úshin de óte qajet edi. Sol sebepti, kórshiles memlekettermen aıanbaı kúres júrgize otyryp, jaýlaýshy elderdi bul jerden yǵystyryp, birjola ornyǵýǵa talpyndy jáne bul áreketi nátıjesiz de bolmady. Al Otyrar qalasynda tir­shiliktiń toqtaýyna bir ǵana sebep boldy deý qate pikir. Oǵan birneshe faktor áser etkeni belgili. Eń basty faktor kórshiles memleketter tarapynan júrgizilgen úzdiksiz shapqynshylyq boldy. Jońǵar shapqynshylyǵy kezinde Otyrar qalasy mańyndaǵy sýlandyrý júıeleri men egistik alqaby qatty búlingen bolatyn. Jergilikti halyqtyń qolǵa túsken basym bóligi quldyqqa satylyp, qolǵa túspeı qalǵan bóligi beti aýǵan jaqqa kóship ketti. Búlingen qorǵanys jáne sýlandyrý júıelerin qalpyna keltirý eń mańyzdy máselege aınaldy. Sonymen birge, jergilikti halyqtyń tolyǵymen kóshpendige aınalýy da óz áserin tıgizgen bolý­y kerek. Otyrar qalasyndaǵy tirshiliktiń toqtaýy osyndaı sebepterge baılanysty degen durys tárizdi. Al Otyrar qalasynda tir­shiliktiń toqtaǵan ýaqytyn kórseter bolsaq, M.Arapov esimdi tilmashtyń 1749 jyly bergen málimetinde Baraq sultannyń Iqan, Tashkent, Otyrar, О́giztaý, Sozaq qalalaryna han tárizdi bılik júrgizetini, olardyń turǵyndarynan tek alym-salyq jınap qoımaı, olardy basqa da jumystarǵa paıdalanatyny, Iqanda ózine úı saldyryp alǵany aıtylady. Sonymen, osy tárizdi derekterdi jáne qazba jumysy barysynda alynǵan zattaı aıǵaq jádigerlerdi alǵa tarta otyryp, Otyrar qalasynda tirshiliktiń toqtaǵan ýaqyty XVIII ǵasyrdyń orta sheni, ıaǵnı 1750 jyldar dep shamalap otyrmyz. Otyrar qalasynda 1969 jyldan beri turaqty túrde júrgizilip kele jatqan qazba jumysy ná­tıjesinde IX-XII jáne XIII ǵa­syr qurylystaryna tán monsha oryndary, XI-XII ǵ.ǵ. turǵyn úı oramy, XIV-XV ǵ.ǵ. meshiti men saraıy jáne XVI ǵasyrǵa tán meshit medrese, sonymen qatar, Otyrardyń ońtústik batys qaqpasy men qumyrashylar sheberhanasy anyqtalyp, ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aı­naldyrylǵan. Sonymen birge, qalanyń qorǵanys júıesin anyq­taý maqsatynda Otyrar qala­synyń batys, soltústik jáne oń­tústik qorǵan-qabyrǵalaryna bir­neshe jerden shýrftar salynyp, nátıjesinde óte qundy materıaldar alynyp otyr jáne al­daǵy ýaqytta budan da tolymdy nátı­jege qol jetkizetinimiz anyq. Sábıt PÁRMENQUL, Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi Arheologııa jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý bóliminiń meńgerýshisi