Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen ázirlengen el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan raqymshylyq jasaý týraly zańnyń jobasy – Elbasynyń gýmanıstik ustanymyn pash etedi. Osylaısha, Prezıdentimiz shalys basqan azamattarǵa keshirim jasap, olardyń jańa ómir bastaýyna jol ashyp otyr. Sondaı-aq, mundaı qadam Táýelsiz elimizdiń shyn máninde demokratııalyq jáne órkenıetti el ekendigin aıǵaqtaı túsedi.
Azamattarǵa qandaı múmkindikter beredi?
Zań jobasy barlyq qylmystyq ister men sottar qaramaǵan ister boıynsha, qylmystyq teris qylyqtar men onsha aýyr emes qylmystar boıynsha is júrgizýdi toqtatýdy kózdeıdi. Sottalǵan adamdardyń jekelegen sanattary úshin jaza merziminiń ótelmegen bóligin aıyppulmen nemese bas bostandyǵyn shekteýmen aýystyrý nemese ony qysqartý rásimin qoldaný múmkindigi paıda bolady. Sonymen qatar, zań jobasynda raqymshylyq jasaý aktisi qoldanylmaıtyn adamdardyń aıasy belgilenedi.Kózdelgen maqsat qandaı?
Raqymshylyq jasaýdaǵy maqsat – túrmedegilerdiń sanyn azaıtý emes. О́ıtkeni, 25 jyldyń ishinde túrmede otyrǵandardyń sany úsh esege azaıǵan. Egemendiktiń alǵashqy jyldary elimizdiń túrmelerinde 105 myń adam otyrǵan bolsa, qazirgi tańda kolonııalar men tergeý oqshaýlaǵyshtarynda 36 myń adam otyr. Osylaısha, tek sońǵy tórt jyl ishinde raqymshylyqsyz-aq sottalǵandar sany 30 paıyzǵa deıin azaıdy. Úshinshiden, buǵan deıin jasalǵan 8 raqymshylyq ári ketse aýyrlyǵy ortasha qylmysqa ǵana qoldanylǵan bolatyn.Zań jazalanýshylardyń qandaı sanatyn qamtıdy?
Zań jobasyna sáıkes azamattardyń áleýmettik osal sanattary – kámeletke tolmaǵandarǵa, júkti áıelderge, kámeletke tolmaǵan balalary nemese múgedek balalary bar áıelderge, sondaı-aq, kámeletke tolmaǵan balalardyń jalǵyz ata-anasy bolyp tabylatyn er adamdarǵa, I, II jáne III toptaǵy múgedekterge, elý jastaǵy jáne ol jastan asqan áıelderge, alpys jastaǵy jáne ol jastan asqan er adamdarǵa, Uly Otan soǵysynyń qatysýshylary men múgedekterine jáne olarǵa teńestirilgen adamdarǵa, áskerı jáne ınternasıonaldyq boryshyn oryndaý kezinde qaza tapqan áskerı qyzmetshilerdiń jesirlerine, sondaı-aq, kúıeýleri soǵys múgedekteri jáne olarǵa teńestirilgen adamdar bolyp tabylatyn áıelderge qatysty raqymshylyq jasalady.Raqymshylyq qansha adamǵa qoldanylady?
Májilis maquldaǵan qujatty Senat maquldap, Memleket basshysy qol qoıatyn bolsa, raqymshylyq 28 myń adamdy qamtýy múmkin. 1500 adam kolonııadan shyǵady dep boljaǵan. Biraq, bul kesimdi jazadan tolyq qutylady degen sóz emes. 1500-diń 1200-ine basqa jaza qoldanylady. Olar probasııa qurylǵysy arqyly arnaıy qyzmettiń baqylaýynda bolady. Al qalǵan 300-i – usaq qylmys jasaǵandar, áleýmettik jaǵynan álsiz adamdar, balaly áıelder, jasóspirimder, 60 jastan asqan er adamdar. Al asa aýyr qylmys jasaǵandar túrmeden, kolonııadan shyqpaıdy. Tek, ótelmegen merzimderiniń bir bóligi qysqarýy múmkin. Sol sııaqty, qazir barlyǵyn resmı túrde eseptep shyǵý múmkin bolmaǵandyqtan, máselen, óndiriske alynǵan teris qylyqtardyń barlyǵy toqtatylady dep kútilýde. Sottyń qaraýyndaǵy ister de toqtatylady. Sondyqtan da raqymshylyqqa ilinýi múmkin adamdar arasynda aıyppul sharasyna, shartty jazaǵa kesilgender, qoǵamdyq jumystarǵa jáne basqa da aýyr emes jazaǵa tartylǵandar da qamtylady. Bul sanatta lańkestik jáne basqa aýyr qylmys jasaǵandar qamtylmaıdy.Túrme reıtınginde Qazaqstannyń kórsetkishi qandaı?
Búginge deıin atqarylǵan sharalardyń arqasynda Qazaqstan álemdik túrme reıtınginde eń nashar 50 eldiń qatarynan shyǵyp, pozısııasyn 3-ten 62-shi orynǵa deıin jaqsartty. Sondaı-aq, raqymshylyq – baıaǵydan bar tájirıbe. Tipti, KSRO tarıhynda 22 ret bolǵan. 1992 jyldan beri Reseıde – 18, Belarýste – 14, Ýkraına men Qyrǵyzstanda jyl saıyn deýge bolady. Qazaqstan – TMD elderiniń ishinde raqymshylyqty eń az jasaǵan el. Bas-aıaǵy segiz márte júzege asyrylǵan raqymshylyqtyń sońǵysy osydan bes jyl buryn boldy. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»
