Taǵylymdy dáris

Elbasy ult ustazy retinde týǵan halqyna arnap «Uly Dala ulaǵattary» taqyrybynda úlken sheberlikpen taǵylymdy dáris berip, árqaısymyzben syrlasqandaı boldy. Aýdıtorııasy ádettegideı búkil qazaq dalasy boldy. Men úlken áser aldym. Nursultan Ábishuly eleýli eńbeginde óz ómirin eske ala oty­ryp, ótpeli kezeńniń qıyn­shy­lyqtaryn eńserýde qoldaý kórsetkeni úshin, táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterimiz úshin búkil Qazaqstan halqyna rızashylyǵyn bildiredi. Muny oqyǵan adam irgeli iske meniń de qatysym bar ǵoı dep qýanady ári el bolashaǵy úshin óziniń de jaýapkershiligi baryn sezinedi. Iаǵnı, Elbasynyń sózi kóńilińniń jandy pernesin qozǵaıdy. Halqymyzdyń maqal-mátelderin, uly tulǵalardyń jáne súıikti aqyndarymyzdyń ǵıbratty, taǵylymy mol sózderin keltire otyryp, qazaq tiliniń qudiretin kórsetti. Ultynyń danalyǵyn boıyna sińirgen Elbasynyń: «Eńbek – ómirdiń ustazy», «Bala beınesin joǵaltpaǵan adam adamdyqtan adaspaıdy», «Salmaqty sózdi sapaly er ǵana aıtady», «Týǵan elim – tiregim», «Senim degen serpindi kúsh», «Atameken degen sózde kıe bar», «El baqyty – er baqyty», «Eliń – quryshyń, jeriń – yrysyń» jáne taǵy basqa tirkesteri qanatty sózderge aınalady. Árqaısysy qazaqtyń óte baı halyqtyq pedagogıkasy boıynsha ǵylymı baıandamanyń taqyryby, al ustazdar men ata-analar úshin oqýshylarǵa arnalǵan tárbıe saǵattaryna suranyp tur. «Týǵan tildiń tuǵyry» atty taraýynda ana tilimizdiń keńestik zamanda avtordyń óz sózimen aıtqanda «shubarlanǵanyna», «dinimizdiń tumandanǵanyna», «sanamyzdyń kúmándanǵanyna» júregi syzdap otyryp jazǵanyn sezinesiń, ár sózimen kelisesiń. Tipti, el táýelsizdiginiń arqasynda Ata Zańymyzda «Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik til – qazaq tili» dep jazylsa da, kóp jaǵdaıda ulttyq namys kemshin túsip, enjarlyq tanytyp júrgenimizdi de moıyndaısyń. Alaıda, Elbasy jastarǵa úlken úmit artyp: «Ulttyń uly qazy­nasy – Ana tilin jańa ǵasyrdyń bıi­gine abyroımen alyp shyǵý – búgingi urpaqtyń paryzy», – depti. Men solaı bolatynyna sene­min. Sebebi, táýelsizdiktiń osy shırek ǵasyrynda buǵan ne­giz bolatyn aýqymdy sharýa atqa­ryldy. О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ártúrli sebeptermen (bizdiń jerimizge repressııaǵa ushyraǵan keı ulttardyń qonys aýdarýy, alapat soǵys kezinde 220 kásiporynnyń batys óńirden mamandarymen, jumysshylarymen eva­kýasııa jasaýy, tyń ıgerý kezinde myńdap, mıllıondap bas­qa ult ókilderiniń kelýi) elimiz­degi qazaq mektepteri aldymen aralas mektepterge, keıin bir­jola orys mektepterine aınal­ǵan bolatyn. 900-den asa qazaq mektebi jabylǵan. Bul prosesti tek Táýelsizdik toqtatty. Qazaq halqynyń ulttyq sanasyna úlken serpilis bergen, namysyn qaıraǵan – el Táýelsizdigi. Osy jyldary 1356 mektep salyndy, olar negizinen qazaq mektebi bolyp ashyldy. Osy máselede Táýelsizdik ákelgen jaqsylyqty túsiný úshin oǵan deıingi jaǵdaıdy eske alýdyń esh sókettigi joq. Bir ǵana mysal. Sol kezdegi astanamyz Almatyda bir respýblıkalyq, 2 oblystyq mektep-ınternatty eseptemegende, jalǵyz ǵana qazaq mektebi bar edi. Ol 82 jyldyq tarıhy bar qazirgi №12 qazaq mektebi. Qazir oılasam, qalaı soǵan kóndik, qalaı shydap júrdik? Sonyń ózinde Ortalyq bir ultqa, ıaǵnı qazaqtarǵa joǵary dárejeli orynnyń qaýlysymen «ultshyl» dep kiná taqty. Sol kezde qınalǵanymyz beker eken. О́zimizben birge ómir súrip jatqan basqa ult ókilderimen yntymaq-birligimizdi saqtaı otyryp, óz ultyńdy jaqsy kórý, onyń múddesin qorǵaý durys, árıne. Qazir súıikti qalamyzda 65 taza qazaq mektebi, 66 aralas mektep bar. 104 myńǵa jýyq qazaq balasy, ıaǵnı oqýshylardyń 80 paıyzy óz ana tilinde bilim alyp jatyr. Búginde tek Almaty qalasynda 3 myńnan asa ózge ult ókilderiniń balalary qazaq mektepterinde bilim alýda. Bul – olardyń memlekettik tildiń bolashaǵyna sengeniniń dáleli. Táýelsizdigimizdiń birinshi kú­ninen bas­tap Nursultan Ábishuly bilim salasyna erekshe kóńil bólip keledi. Onyń dáleli – ótpeli kezeńniń qıynshylyqtaryna qara­mastan, «Bolashaq» baǵdar­la­masynyń túzilýi, jańa tıpti mektepter, ıaǵnı mektep-gımnazııalar, qazaq-túrik lıseıleri, daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterdiń ashylýy. Al Nazarbaev zııatkerlik mektepterin, sóz joq, ulttyq qundylyǵymyz deýge bolady. TMD elderiniń eshqaısysynda joq. Osydan 15 jyl buryn qulaýdyń aldynda turǵan nemese ár synyp bólmesin kómirmen jylytyp otyrǵan mektepterdi kórgen bizder bir erteginiń ishinde júrgendeı áser alamyz. Jaǵdaı jaqsarǵan saıyn jetistikter de kóbeıýde. Bizdiń oqýshylarymyz ártúrli halyqaralyq baıqaýlarda bilimde de, ónerde de, sportta da júldeli oryndarǵa shyǵyp júr. Olardyń kóbisi qazaq mektepteriniń túlekteri. Bir ǵana Almatyda bıylǵy jylǵy 254 «Altyn belgi» ıegeriniń 204-i qazaq mektebinen. Jalpy, respýb­lıka boıynsha qazaq mektebiniń áleýeti jyldan-jylǵa ósýde. Sondyqtan, qazaq tiliniń mártebesi ósetinine, qazaq jas­tary Elbasy senimin aqtaı alatynyna kúmán joq. Qazirdiń ózinde qazaq mektebin bitirgender memlekettik qyzmetke, ǵylymǵa, bızneske kóptep kele bastady. Al qazaq dalasy qashanda aqyndyq pen ónerdiń qazynasy bolǵan. Elge tanyla bastaǵan jas aqyndar men ánshiler az emes. Árıne osy jeńisterimizdiń bastaýynda ana tilimizde bilim beretin qazaq mektebi tur. Kezinde Abylaı babamyz «Bilekke sengen zamanda eshkimge des bermedik. Al bilimge sener erteńgi jaǵdaıymyz qalaı bolar eken?» dep alańdaýshylyq bildiripti. Uly tulǵanyń bul alańdaýshylyǵy oryndy edi. Abylaı hannan soń araǵa 3 ǵasyr salyp tarıh sahnasyna kóterilgen Nursultan Nazarbaev babasynyń armanyn oryndady. Ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy, eshkim talasa almaıdy. Ony halyqaralyq qaýymdastyq ta moıyndap otyr. Osy tusta ózime unaıtyn bir maqaldy taǵy da qaıtalar bolsam, «Bir adam qazǵan qudyqtan myń adam sý ishedi», degen sóz taýyp aıtylǵan eken. Joǵaryda atalǵan týyn­dysyndaǵy Elbasynyń «Qazaq balasy, sen dúnıege osy ulttyń ókili bolyp týǵanyńa maqtan» degen sózi ultymyzdyń ár ulanynyń júregin qýanyshqa bóleýi tıis. Biz sonda ǵana egemen el bolyp álemge tanylamyz, ózimizdi syılata alamyz, alys-jaqynmen aralasyp, bir úıdiń balasyndaı baýyrlasyp ketemiz», degen sózi ár oqýshyǵa jetse, ol óz ultynyń bolashaǵyna, búkil qazaqstandyqtardyń yntymaq-birligine jaýapkershilik sezimmen ósedi. Endi maqaladaǵy myna sózderge kóńil aýdaraıyq. «El bolý úshin, eń aldymen ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolýy kerek. Biz osy uly qasıetterdi memlekettik saıasat retinde ustanamyz jáne ony árkez maqtan etemiz», deıdi Elbasy. Osy óreli maqsattyń bıiginen kóriný úshin bizge halqymyzdyń ózine ǵana tán pedagogıkalyq mádenıetinen alystamaý kerek. Memleketimizdiń baılyǵy degende jerimiz, jer asty qazynasy týraly aıtylady. Durys deıik. Biraq memlekettiń eń úlken baılyǵy adam resýrstary jáne ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı qundylyqtarymyz ekenin jasta­ıynan Myrzabala ájesiniń ertegisin estip, batyrlar jyryna sýsyndap ósken Nursultan Ábishuly taǵy da eske salyp otyr. Sol ata-babadan qalǵan san-salaly mádenı muranyń birin ǵana mysalǵa keltireıin. «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha «Babalar sózi» degen júz tomdyq toptama jaryq kórdi. Buǵan tarıhı jyrlar, batyrlar jyry, ǵashyqtyq lıro-epostar, shejirelik dastandar, hıkaıattar, sheshendik sózder, jumbaqtar, maqal-mátelder, danalyq sózder, batalar, balalar folklory, mıf janry, kúı ańyzdary, ǵuryptyq folklor jáne t.b. kirgen. Ne degen baılyq! Bul qazaq sóziniń qudiretin, qazaq tiliniń baılyǵyn kórsetedi. Dúnıedegi qaı eldiń adamdary bolsyn bul keremetke tańdanar edi. Alaıda bárimiz bizdiń ultymyzdyń osynsha baılyǵy bar ekenin bilemiz be? Bálen ǵasyr buryn jazý joq kezdegi dúnıeler el jadynda saqtalǵan. Ony jınap, arab, latyn jáne kóne túrki jazýlarymen qaldyrǵan adamdarǵa, solardy zertteýge basqa elderden qazaq dalasyna kelgen ǵalymdar men saıahatshylarǵa rahmet aıta otyryp, sol qazyna kitap sóresinde turyp qalmaı, búgingi jas urpaqty tárbıeleýge qyzmet etýine bizder, ıaǵnı ata-analar, ustazdar, ult zııalylary, qoǵamdyq ıns­tıtýttar múddeli bolaıyq. Nursultan Ábishuly usynyp otyrǵan rýhanı jáne pálsapalyq ustanymdar izgilikti isterge serpin bersin. Shámsha BERKIMBAEVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ALMATY