Júz jylǵa bergisiz júz kún

О́tken 5 jeltoqsan kúni baýyrlas ári kórshiles О́zbekstanda ǵana emes, bálkim, Túrki áleminde jańa bir dáýirdiń negizi qalandy dep aıtýǵa bolady. 2016 jylǵy 4 jeltoqsanda ótken saılaýda О́zbekstan prezıdenttiginen 4 úmitkerdiń arasynan Shavkat Mırzıeev 88,61% daýys jınap, О́zbekstan Respýblıkasynyń jańa prezıdenti bolyp saılandy. О́tken saılaý jáne onyń keıbir saldarlary týraly oıymdy bildirýden buryn bir máselege toqtalǵym keledi. Qazaqstanda birneshe jyl jumys istegen ózbek azamaty retinde baıqaǵanym, sońǵy eki jarym aıda kez kelgen Qazaqstan azamatynyń maǵan jıi qoıatyn suraqtary “Memleketińizde jańa prezıdent kim bolady?”, “Marqum prezıdentińiz Islam Karımovten keıin О́zbekstandy qandaı bolashaq kútip tur?”, “Jańa prezıdent memleketińizde qandaı ishki jáne syrtqy saıasat júrgizedi jáne onyń Ortalyq Azııaǵa áseri qandaı bolady?” sııaqty máseleler tóńireginde edi. Rasynda, sońǵy eki aıda tek О́zbekstan men kórshi elder ǵana emes, bálkim, búkil dúnıe júzi mán berip, qyzyǵýshylyqpen baqylaǵan osy saılaý nelikten osynshalyqty úlken nazarǵa ilikti, bul saılaýdyń ózge saılaýlardan aıyrmashylyǵy nede boldy? Atalǵan suraqtarǵa jaýap bermeı turyp, aldymen úlken rızashylyq sezimimdi týdyrǵan bir mańyzdy másele týraly aıqym keledi. О́zbekstan Respýblıkasy eldi shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy basqaryp kelgen Islam Karımovtiń qaıtys bolýynan bir aptadan keıin ózim Qazaqstanda bolǵan qyrkúıek aıynyń alǵashqy on kúninde meıli kóshede bolsyn, meıli taksı kóliginde bolsyn, meniń О́zbekstannan kelgenimdi bilgen ár qazaq azamatynyń alǵashqy áńgimesi “Imandy bolsyn, jaqsy kisi edi”, “Arty qaıyrly bolsyn” degen sózderden bastalatyn. Meniń nazarymdy aýdaryp, rızashylyǵymdy týdyrǵan bul jaıt baýyrlas qazaq halqynyń qaıtys bolǵandar máselesinde baısaldy dástúrge ıe bolýy edi. Munda eshkim baqılyq bolǵan kisiniń artynan bir de bir jaman sóz aıtpaıdy nemese osyǵan uqsas áreketke barmaıdy eken. О́zim atalǵan eki aıda jumys saparymen ózge elderde bolyp qaıttym. Alaıda, ol jerlerde, shynymdy aıtsam, Qazaqstandaǵydaı túsinistikti baıqaı almadym. Bir jaǵynan, eki jarym aı ýaqyt ishinde qarapaıym adamdardan nemese Qazaqstan buqaralyq aqparat quraldarynan О́zbekstanda bolyp jatqan oqıǵalar men saılaý týraly basqa elderdegideı bir de bir jaǵymsyz pikir nemese qaralaýshy maqalany kezdestirmedim. Meniń oıymsha, bul qazaq halqynyń ózbekterge degen baýyrmaldyq qatynasyna, sondaı-aq, joǵaryda aıtylǵandaı, o dúnıelik bolǵan kisilerge qatysty qazaq halqynyń tereń jáne tamyrly dástúrleriniń bolýyna baılanysty shyǵar. Osyǵan oraı, osyndaǵy baýyrlas qazaq halqyna alǵys aıtýdy ózime borysh dep bilemin. Joǵaryda “eki jarym aı ishinde О́zbekstandaǵy prezıdenttik saılaýdyń kópshiliktiń nazaryn aýdarǵanyn” aıtqan edik. Aldymen, bul saılaý nelikten Qazaqstan azamattarynyń qyǵyzýshylyǵyn oıatqany jóninde qysqasha toqtala ketsem deımin. Bárinen buryn mynany moıyndaýymyz kerek, Ortalyq Azııada ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan birshama belsendi el bolýyna baılanysty ári Qazaqstanda júrgizilip kele jatqan oń saıasattyń nátıjesinde Qazaqstan qoǵamy dúnıe júzindegi túrli oqıǵalar aldynda únsiz qala almaıtynyn kórsetýde. Ekinshiden, Ortalyq Azııadaǵy árbir respýblıka dúnıe júzinde jáne aımaqta belgili orynǵa ıe, aıtalyq, Qazaqstan men О́zbekstannyń árqaısysynyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqta alatyn ózindik orny bolýy atalǵan elderdi álem nazaryna iliktirip otyr. Sondyqtan, Qazaqstan qoǵamy marqum Islam Karımov júrgizgen ózindik “tepe-teńdik saıasatynyń” qandaı jaǵymdy jáne keri áserleri bolatynyn bilgisi kelip, keleshekte О́zbekstandy, sonymen qatar, aımaqty qandaı kezeń kútip turǵanyn paıymdaý úshin atalǵan saılaýlarǵa aıryqsha mán berdi. Úshinshiden, osy saılaýdyń nelikten dúnıejúzilik aqparat kózderiniń nazarynda bolǵany birneshe sebeppen túsindiriledi. Álemdik saıasattyń barǵan saıyn kúrdelenip, bir jaqtan qoǵamdar arasynda tek mádenıettilik pen jahandaný jyldam ári keń taralyp, ekinshi jaǵynan memleketter men aımaqtar arasynda jiktelister oryn alyp, halyqaralyq terrorızm men ásiredinshildik órship turǵan myna zamanda Ortalyq Azııa, ásirese, aımaqtyń kóshbasshylary Qazaqstan men О́zbekstandaǵy oqıǵalardyń órbý baǵyty álemdik qoǵamdastyq úshin de qyzyǵýshylyq týǵyzatyny anyq. Ásirese, О́zbekstanda halyq sanynyń tez ósýi, eldegi dástúrli ıslam mádenıetiniń yqpaly, geografııalyq jáne etnomádenı erekshelikterine baılanysty túrki jáne parsy áleminiń ortasynda ornalasýy alpaýyt eldermen qatar, jaqyn jyldarda aımaqtyq kúshterge aınalǵan Túrkııa men Irannyń, sonymen birge, qalyń arab áleminiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Ásirese, О́zbekstannyń túrki áleminde aıryqsha orynǵa ıe ekeni anyq. Sońǵy jyldarda túrki elderiniń týystyq sana-sezimin qaıtadan jandandyryp, Túrki áleminde ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı, ǵylymı jáne basqa da ártúrli baǵyttardaǵy ózara qarym-qatynastardy nyǵaıtý qajettigin túsindirip, munyń búgingi tańda eń qajetti qadamdardyń biri ekenin ashyq aıtyp kele jatqan asa qurmetti Nursultan Nazarbaev ekeni belgili. Al Túrki álemi Qazaqstan men О́zbekstandy esepke almaı, óz mán-maǵynasyn, yqpalyn joǵaltary sózsiz. Marqum Islam Karımov memleket táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda О́zbekstannyń jáne ózge de túrki tildes respýblıkalardyń táýelsizdigin tuńǵysh ret tanyǵan baýyrlas memleket – Túrkııamen óte jaqyn qarym-qatynas qurǵany tarıhtan belgili. Degenmen, kóp ýaqyt ótpeı, eki elde oryn alǵan saıası jáne dıplomatııalyq oqıǵalar ekijaqty qarym-qatynastarǵa nuqsan keltirgeni ras. Buǵan eki jaqtan da ketken kemshilikter men túsinispeýshilikter áser etkeni taǵy anyq. Al jýyrda ıaǵnı 18-19 qarasha kúnderi Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń Samarqanǵa resmı saparmen kelip, Islam Karımovtiń zıratyna arnaıy baryp ózbek halqyna kóńil aıtýy jáne О́zbekstan Úkimetiniń joǵary ókilderimen ekijaqty kezdesýler ótkizýi О́zbekstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynasqa jaqyn aılarda jylylyq ákeletinin kórsetedi. Qos memleket basshylary “dostyq jáne týystyq baılanystarǵa mán beretinin, ekijaqty qarym-qatynastardy eń joǵary deńgeıge shyǵaratynyn” málimdeýi munyń eń aıqyn mysaly bola alady. Búgingi sarapshylardyń basym bóligi “О́zbekstanda jańa kezeń bastalady” dep jar salýda. Karımov qaıtys bolǵannan keıin О́zbekstan prezıdenti mindetin ýaqytsha atqarýshy qyzmetine kirisken Shavkat Mırzıeevtiń budan buryn 13 jyl boıy eldiń Premer-mınıstri qyzmetin atqaryp kelgeni belgili. Shavkat Mırzıeev basqarǵan úkimettiń alǵashqy kúnderden bastap úlken bastamalar kóterip, optımıstik qadamdar jasaýy halyqaralyq deńgeıde jáne Ortalyq Azııa qoǵamynda jańa serpilis týǵyzǵany ras. Ásirese, Mırzıeevtiń ózine berilgen quzyret pen jaýapkershilikter sheńberinde qyzmetke kirisken alǵashqy kúnderden bastap О́zbekstan úkimetiniń kórshi eldermen ekijaqty qatynastaryn jańa deńgeıge kóterýge múddelilik tanytýy (máselen, osy jyldyń qyrkúıek-qarasha aılarynda Qazaqstan men О́zbekstan kásipkerleri ekijaqty kezdesýler ótkizip, ortaq saýda jáne naryqtardyń ashylýyna baılanysty jańa usynystar bildirdi – avt.) osy oıymyzdy qýattaı túsedi. Ortalyq Azııanyń árbir táýelsiz eli óz ulttyq memleketin jan-jaqty nyǵaıtýǵa kúsh salýmen ótkizgen shırek ǵasyrlyq kezeńde aımaqtyń ózara qatynastarynda kóptegen ilgerileýshiliktermen birge, birshama problemalar da kórinis bergeni bar. Máselen, О́zbekstannyń jaqyn kórshileri Tájikstanmen jáne Qyrǵyzstanmen birqatar túsinispeýshilikterdiń bolýy jáne bul jaǵdaıdyń birneshe jylǵa sozylýy osyny aıǵaqtaıdy. Ásirese, aımaqtaǵy sý máselesi sebepti atalǵan elder arasyndaǵy qatynastarǵa nuqsan kelip, sonymen birge, ulttyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik máselesi de boı kórsetkeni ras. Sh.Mırzıeev bastaǵan úkimet qolǵa alǵan bastamalar nátıjesinde ótken aıda Qyrǵyzstannan júzden astam adamnan turatyn dostyq delegasııasynyń О́zbekstannyń kórshiles jatqan Ándijan jerine kelýi jáne jaýap retinde О́zbekstan delegasııasynyń da Qyrǵyzstannyń Osh oblysyna barýy eki týys halyqtyń rızashylyǵyn týdyrǵany belgili. О́tken qarasha aıynda О́zbekstan men Tájikstannyń Syrtqy ister mınıstrleri arasynda ekijaqty kezdesýlerdiń jıileýi nátıjesinde 1992 jyldan beri toqtap turǵan Tashkent – Dýshanbe áýe qatynasy qaıtadan jandandy. Ortalyq Azııada sý máselesin kúrdelendiredi delinip kelgen Tájikstandaǵy Rogýn jáne Qyrǵyzstandaǵy Qambar-Ata sý elektr stansalarynyń qurylysyna О́zbekstan úkimetiniń jańa kózqaras tanytýy atalǵan elder arasyndaǵy týystyq jáne dostyq qatynastardyń jan-jaqty damýyna negiz bolatyn sııaqty. О́tken eki jarym aı ishinde О́zbekstanda júzege asyrylǵan, josparlanǵan jáne qoǵamǵa málim etilgen Úkimet sheshimderi týraly aıtar bolsaq, bul baǵytta da qaıyrly jumystardyń atqarylyp jatqanyn kórýge bolady. Áýeli Tashkent qalasy bastaǵan О́zbekstannyń úlken qalalarynda kóptegen meshitterde jóndeý jumystary júrgizilip, qoǵamnyń qyzmetine usynylyp, keıbir meshitterdiń jańadan salynýy jergilikti halyqtyń qýanyshyna sebep boldy. Tashkent qalasynda kópqabatty úıler, jańa joldar men kópirler, metro stansalary, jańa halyqaralyq áýejaı sııaqty, basqa da nysandardy salý týraly Úkimet sheshimderiniń halyqqa jarııa etilýi osyndaı ıgi bastamalardyń dáleli. Naqty aıtar bolsaq, jaqynda Tashkenttiń Sergelı aýdanynda 500-ge jýyq kópqabatty (7-9 qabatty) ǵımarattardyń salyna bastaýy, eski qala jaqtaǵy birneshe mahallalardyń jańadan jóndelip, týrıstik maqsattaǵy ǵımarattar salý týraly Úkimettiń jańa josparlary jarııa etilip, basqa da oń ózgerister júzege asýda. Aýyldar men qalalar mańyndaǵy jergilikti halyq úshin myńdaǵan arzan da qolaıly úılerdiń salynatyny týraly Úkimet sheshiminiń shyǵýyn jaqsy ózgeristerdiń nyshany dep aıtýǵa bolady. Sh.Mırzıeev basshylyǵyndaǵy jańa Úkimettiń atqaryp kelgen jáne atqarýdy josparlaǵan osyndaı bastamalary men sheshimderi tek memleket ishinde ǵana emes, sonymen birge, shetelderdegi ózbekterdi de qýantqany sózsiz. О́tken 25 jylda syrtqy elderge, onyń ishinde Eýropa, AQSh, Túrkııa jáne taǵy basqa elderge kóship ketken nemese mıgrant retinde kóshýge májbúr bolǵan myńdaǵan ózbek, ásirese, oppozısııa ókilderi ınternet nemese ártúrli basylymdar arqyly eldegi jańa ózgerister men jaǵymdy áserleri týraly jıi oı bólisip, maqalalar jarııalaýy osynyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek. Qysqasy, ótken júz kúnge jýyq kezeńde Shavkat Mırzıeev kúnde derlik jańa sheshimder shyǵaryp, qoǵamnyń jaǵdaıyn jeńildetetin tyń qadamdarǵa baryp jatyr. Túrki halyqtarynyń betke ustar jazýshysy, álemge tanymal tulǵa, marqum Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» atty kitabynyń aty aıtyp turǵandaı, biz de О́zbekstanda ótken sońǵy júz kúnniń dál solaı tarıhqa enýine tilektespiz. Ortalyq Azııanyń eń kóne eldi mekenderiniń biri – Jızaq oblysynyń Zamın taýynda dúnıege kelip, týys halyqtar – ózbek, qyrǵyz, qazaq jáne tájik ulttarynyń mádenı ortasynda ósip jetilgen Shavkat Mıramanulyna alǵa qoıǵan maqsattaryn júzege asyrýǵa qajetti kúsh-qýat, jiger jáne shırek ǵasyrlyq memleket basqarý tájirıbesi bek jetedi ǵoı dep oılaımyz. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Ǵaıbýlla Babaıarov