Konstıtýsııalyq Keńes tóraǵasy I.ROGOV: «Konstıtýsııa – memlekettik táýelsizdiktiń negizi»

Memleket basshysynyń sheshimimen 2011 jyl Qazaqstan Respýblı­kasy Táýel­siz­di­giniń 20 jyldyǵy dep j­a­rııalandy. Bul elimiz Konstıtýsııasynyń 16 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Qazaqstan búginde memlekettiliktiń bar­lyq belgileri bar egemen el retinde ornyqty, halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń teń quqyly ári bedeldi múshesine, árbir aza­matynyń kıeli Otanyna aınaldy. Osy oraıda, memleket­ti­ligimizdiń qalyptasý kezeńderine, atalǵan úderistiń zańdy­ly­ǵyn qamtamasyz etý máselelerine baılanysty Kons­tı­tý­sııa­lyq Keńes tóraǵasy Igor ROGOVQA jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Igor Ivanovıch, elimizdiń memlekettik ege­mendigin konstıtýsııalyq rásimdeý qalaı júzege asyryldy? – 1991 jylǵy 16 jeltoqsannan beri Qazaq­stannyń jańa tarıhy bastalyp, onyń 20 jyl­dy­ǵyn bıyl toılaǵaly otyrmyz. Budan bylaıǵy taǵ­dyrymyzdy sheshken osy kúni qabyldanǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsiz­di­gi» týraly Konstıtýsııalyq zańda respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi, halyqtyń erkin bildire otyryp, saltanatty túrde elimizdiń memlekettik táýel­siz­di­gin jarııalady. Ádildigin aıtý kerek, Qazaqstan táýelsizdiginiń quqyqtyq negizi 1990 jyly 25 qazanda qabyldanǵan «Qazaq SSR-iniń memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııada qalanyp, respýblıka Konstıtýsııasy men zańdarynyń, KSR Oda­ǵyna óz erkimen bergen máselelerdi qospaǵanda, Qazaq KSR-i aýmaǵynda basym bolatyndyǵy tý­ra­ly alǵash ret osy Deklarasııada habarlady. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda osy kórsetilgen aktiler, bylaısha aıtqanda, «ýa­qyt­sha Konstıtýsııanyń» rólin atqardy. Olardyń qu­qyq­tyq retteý nysandary: qoldanystaǵy quqyq, aza­mattyq, adamnyń jáne azamattyń quqyqtyq már­te­besi, memlekettik bılik organdary, ishki jáne syrtqy saıasattyń prınsıpteri, memlekettik rá­miz­der, aýmaq, qarýly kúshter, astana jáne t.b. osyǵan dálel. Joǵaryda atalǵan Konstıtýsııalyq zańnyń 18-babynda, Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııamen qatar, ol respýblıkanyń jańa Konstıtýsııasyn ázirleýge negiz bolady dep aıtylǵan edi. Keıin olardyń erejeleriniń kóbi elimizdiń 1993 jylǵy alǵashqy Konstıtýsııasyna, sodan soń Qazaqstan memlekettiligin zań tilimen túpkilikti rásimdep, eldegi jappaı qaıta ózger­tý­lerge bastaý bolǵan qoldanystaǵy Konstıtýsııaǵa arqaý etip alyndy. – Halyqaralyq tájirıbe boıynsha, táýel­siz­dik­ti jarııalaý – bul óz aldyna derbes memle­ket­tiliktiń bastapqy kezeńi, ony nyǵaıtý úshin keleshekte kóp kúsh jumsaý qajet. О́zin halyq­aralyq quqyqtyń barlyq sýbektileri tolyq­qandy tanýyna qoly jetpeı júrgen memleketter álemde áli de bar. Qalaı oılaısyz, Qazaq­stan osyndaı synaqtan oıdaǵydaı óte aldy ma? – Memlekettiliktiń zańdylyǵyn qamtamasyz etý – kúrdeli mindet, ásirese endi paıda bolǵan memlekettik qurylym úshin egemendiktiń alǵashqy kezderinde júıeli túrdegi beıbereketsizdik pen ómir­diń barlyq salasyndaǵy tártipsizdik tán bolatynyn eskersek, odan da kúrdelene túsedi. Al ekinshi jaǵynan, dáýirdiń almasýy eldi nyǵaıtý men damytý úshin jańa múmkindikter ashyp, onyń strategııasyn durys aıqyndaý, alǵa jyljý men ósip-órkendeýdiń birden-bir sharty bolyp tabylady. – Siz memlekettiń zańdylyǵy máselelerine toq­taldyńyz. Al memleket soǵan qandaı jolmen nemese qandaı quraldyń kómegimen qol jetkizedi? – Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jańa memlekettiń halyqaralyq deńgeıde jáne sol memlekettiń óz ishinde tanylýy eldiń Ata Zańy qabyldanýymen baılanystyrylady. Ádebıette tipti memleket zańdylyǵynyń arnaıy túrin – rasıonaldy túrde belgilengen zańdar men erejelerden bastaý alatyn jarııa (rasıonaldy) zań­dy­lyqty bólip kórsetedi. Demokratııalyq elderde bul konstıtýsııalarǵa jáne solardyń negizinde qa­byldanǵan aǵymdaǵy zańnamaǵa súıenetin zańdy­lyq­tyń negizgi túri bolyp tabylady. Sheteldik tájirıbeden birneshe mysal keltirýge bolady. Máselen, AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasy 1776 jyly 4 shildede qabyldanǵan bolatyn. Ol ko­lo­nııalardyń Anglııadan bólingenin jáne óz al­dy­na derbes jańa memleket – Amerıka Qurama Shtat­tary qurylǵanyn jarııa etti. Keıin, 1787 jyly 17 qyrkúıekte AQSh-tyń qazirgi qoldanystaǵy kons­tıtýsııasy qabyldandy. Fransııada Uly fransýz revolıýsııasynyń mańyzdy qujaty – Adam jáne azamat quqyqtarynyń deklarasııasy Ulttyq quryltaı jınalysy tarapynan 1789 jyly 26 tamyzda, al Fransııanyń alǵashqy konstıtýsııasy 1791 jyly qabyldandy. KSRO taraǵannan keıin postkeńestik keńistikte paıda bolǵan táýelsiz memleketter de birinshi kezekte ózderiniń konstıtý­sııa­laryn qabyldady: О́zbekstan – 1991 jyly, Túrkimenstan – 1992 jyly, Qyrǵyzstan jáne Reseı Federasııasy – 1993, Belarýs, Moldova jáne Tájikstan – 1994, Ázerbaıjan, Armenııa jáne Grýzııa – 1995 jyly, al Ýkraına – 1996 jyly. Bul elderdiń bárinde de ózderiniń qurylýyna sebep bolǵan oqıǵalar nátıjesinde tańdap alyn­ǵan memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysty bar­sha­ǵa jarııa etip, zańdastyrýda konstıtýsııa sheshýshi mańyzǵa ıe boldy. Bul jóninde belgili amerı­kalyq saıasatker Tomas Peın bylaı jazǵan bolatyn: «Konstıtýsııa – memleketten buryn bolatyn zat, al memleket – bar bolǵany konstıtýsııanyń tóli ǵana». – Konstıtýsııalardy ázirleý jáne qabyldaý rásimderi ár elde ártúrli bolatyny belgili. Keı el­derde negizgi zań búkilhalyqtyq referendýmda, keıbirinde – eń joǵary ókildi organdar ta­rapynan qabyldandy, al úshinshi bireýlerinde – memleket basshysy halyqqa tartý etedi. Basqa da ádisteri kezdesedi. Endeshe, konstı­tý­sııalardy qabyldaý tásili memlekettiń zań­dy­lyǵyna yqpalyn tıgize me? – Álem kartasynda paıda bolǵan jas memleket úshin óz konstıtýsııa­sy­nyń demokratııalyq tásil­men qabyldanýy onyń egemendigi men táýelsizdigin zańdastyrýdyń negizgi jol­darynyń biri bolyp taby­la­dy. Qazaqstannyń qol­da­nystaǵy Konstı­tý­sııa­sy eń demokratııalyq jolmen – respýblıkalyq referendýmda qabyldan­dy, demek ony halyqtyń qolynan shyqqan ónim deýge bola­dy. Konstıtýsııa­nyń jo­ba­sy referendýmǵa deıin búkil halyqtyń talqy­sy­na salý úshin eki ret bas­pasózde jarııa­lan­dy. 1995 jyldyń 30 maýsymynan 30 shildesine deıin 33 myń­ǵa jýyq ujymdyq tal­qylaýlar ótip, 30 myń­nan astam usynys kelip tústi. Olardyń bárin taldaý nátıjesinde jobaǵa 1100-den astam túzetýler men tolyqtyrýlar engizildi. 1995 jylǵy 28 shildede Prezıdenttiń «1995 jyl­ǵy 30 tamyzda res­pýb­lı­kalyq referendým ót­kizý týraly» Jarlyǵy qabyl­dan­dy. Bul Jarlyqta ha­lyqqa tıesili memleket ómiriniń eń mańyzdy máse­le­lerin tikeleı sheshý qu­qy­ǵyn júzege asyrý maq­sa­tynda 1995 jylǵy 30 tamyzda respýb­lı­ka­lyq re­ferendým ótkizilsin delingen bolatyn. Jar­lyq talaptaryna saı 1995 jyl­ǵy 1 tamyzda Kons­tı­tý­sııanyń búkilhalyqtyq talqylaýdy eskere oty­ryp tolyqtyrylǵan jáne ózgertilgen jobasy bu­qaralyq aqparat qural­da­rynda resmı ja­rııalandy. – Demek, búkil­ha­lyq­tyq referendýmda qa­byldanǵan konstıtýsııa memlekettiliktiń qa­lyp­tasýyna kepil bolady, óıtkeni, halyqtyń múddesine jaýap beredi deısiz ǵoı? – Memlekettiń zańdastyrylýy konstıtýsııany daıyndaý men qabyldaý tásilderine ǵana emes, onyń sıpaty men mazmunyna da baılanysty bolyp keledi. Ata zań halyqtyń barlyq toptarynyń múd­desin eskere otyryp, memlekettik bılikti uıym­das­tyrý men basqarýdyń demokratııalyq prınsıpterine, quqyqtyń ústemdigine, jalpyǵa ortaq tanylǵan halyqaralyq standarttarǵa jáne t.b. negizdelýge tıis. Qazaqstan Respýblıkasynyń qolda­nys­taǵy Konstıtýsııasy bul talaptarǵa tolyǵy­men jaýap beredi. Ol eldiń egemendigin baıandy etken eń joǵary quqyqtyq akt bolyp tabylady. Negizgi Zańnyń 1-babyna saı Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady. Konstıtýsııa ıdeologııalyq jáne saıası san alýan­dylyqty, el aýmaǵynyń tutastyǵyn, halyq bıligi prınsıpin, memlekettik rámizderdi, jeke menshikke qol suǵylmaýyn, Negizgi Zań normalarynyń eń joǵary zańdyq kúshin jáne tikeleı qoldanylýyn, adamnyń jáne azamattyń halyqaralyq deńgeıde ta­nylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn, prezıdenttik basqarý nysanyn, memlekettik bıliktiń jańa júıesin bekitti. Bizdiń Konstıtýsııamyzǵa el ishinde ǵana emes, shet jerlerde de joǵary baǵa berilýde. – Shetelderdiń keıbirinde bolyp jatqan úde­risterdi baıqaı otyryp, sizden mynany sura­sam: olardyń da konstıtýsııasy «jaman bolma­ǵan», birshama demokratııalyq jolmen qabyl­danǵan ǵoı. Al memlekettiliktiń qalyptasý úderisi olarda nelikten qıynshylyqpen ótýde? – Memlekettilik tolyq zańdastyrylýyna qol jetkizý úshin «jaqsy» konstıtýsııany, meıli eń demokratııalyq jolmen bolsyn, qabyldaý jetkiliksiz. Qaǵazda negizgi zańnyń kez kelgen mátini bolýy múmkin, al onyń mazmuny saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq shyndyqqa saı bolmasa, konstıtýsııa bos deklarasııaǵa aınalady. 20 jyl ishinde Qazaqstan bylaısha aıtqanda «zań júzindegi» jáne «is júzindegi» konstıtý­sııa­lardy ushtastyra bildi, ıaǵnı konstıtýsııalyq erejelerdi iske asyrdy. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúnderinen-aq Memleket basshysy – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev júrgizip otyrǵan sarabdal konstıtýsııalyq saıasat arqasynda Qazaq­stan memlekettiligi álemge jarııalanyp, 1995 jyl­ǵy Konstıtýsııada bekitilip qana qoıǵan joq, álemdik qoǵamdastyq tarapynan da moıyndaldy. Buǵan Memleket basshysynyń Konstıtýsııanyń áleýeti ómirdiń barlyq salasynda da meılinshe júzege asyrylýyn qamtamasyz etý týraly qatań talaby septigin tıgizdi jáne alda da tıgize bermek. Respýblıka Prezıdentiniń 2002 jylǵy 20 qyrkúıektegi Jarlyǵymen bekitilgen Quqyqtyq saıasat tujy­rym­damasynda, Konstıtýsııanyń quqyqtyq ıdeıa­la­ry Qazaqstanda demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyq­tyq jáne áleýmettik memleket ınstıtýttaryn ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan zań shyǵarýshylyq, uıymdastyrýshylyq jáne ózge de sharalarda kórinis tabýǵa tıis dep atap ótildi. Memleket bas­shysy 2009 jylǵy tamyzda bekitip, qazir qol­danystaǵy 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda bul baǵyt saqtalyp, Konstıtýsııanyń quqyqtyq qundy­lyq­taryn, prınsıpteri men normalaryn, eń aldymen, memlekettik bılik organdary men onyń laýazymdy adamdarynyń qyzmetinde tolyqqandy iske asyrý, bul rette Konstıtýsııany tikeleı qoldanýmen qa­tar aǵymdaǵy zańnama jáne quqyq qoldaný ar­qyly onyń áleýetin qamtamasyz etý konstıtýsııalyq quqyqtyń negizgi mindeti retinde belgilendi. – Siz búgingi Qazaqstannyń jetistikterine Konstıtýsııany buljytpaı oryndaý arqyly qol jetkizdik demekshisiz ǵoı? – Memleket basshysynyń joǵaryda aıtylǵan talabynan keıin, adam jáne adamnyń ómiri, qu­qyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń basty baǵyty bolyp tabylatyn konstıtýsııalyq qundy­lyq­tar júıesindegi úlken ózge­risterge jol ashyldy. Qa­zirgi Qazaqstan qoǵamy árbir tulǵanyń qasterli qundylyq ekenin uǵyný, onyń aby­roıyn taný jáne qorǵaý, adamn­yń eshkim aıyra al­maı­tyn quqyqtary men bos­tandyqtary ıdeıalaryn or­nyqtyrý baǵytynda damyp keledi. Negizgi Zańǵa sáıkes, memlekettik bılik organ­dary­nyń birtutas memlekettik bıliktiń tejemelik ári tepe-teńdik tetigin paıdalana otyryp, ózara is-qımyl jasaıtyn tarmaqtarǵa bóli­nýi­ne negizdelgen jańa júıesin qalyptastyrý jó­nindegi keń aýqymdy jumys júrgizildi. Búginde qos palataly Parlament, Úkimet bastaǵan at­qa­rýshy bılik or­gandary tıimdi qyzmet atqarýda, táýelsiz sot júıesi damyp, únemi jetildirilip keledi. Konstıtý­sııalyq Keńestiń, prokýratýra organdarynyń, Adam qu­qyqtary jónindegi ýákildiń, advoka­týra­nyń, notarıattyń jáne ózge de ınstıtýttardyń qyzmeti adamnyń jáne aza­mattyń konstıtýsııalyq qu­qyqtary men bostandyq­ta­ryn qorǵaýǵa baǵyt­talǵan. Elimizdiń egemendigin ulttyq qaýipsizdik organdary qam­tamasyz etedi. Respýblıkanyń Prezıdenti adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý júıesiniń biriktirýshi elementi, Kons­tı­týsııanyń myzǵymas­ty­ǵy­nyń, halyq pen memlekettik bılik birtutastyǵynyń, memlekettik bıliktiń barlyq tar­maqtarynyń kelisip jumys isteýiniń jáne olardyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiliginiń nysha­ny ári kepili bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy adam­nyń memleketpen saıası-quqyqtyq baılanysyn ǵana bildirip qoımaı, óziniń ómir súrýge qolaıly Otany barlyǵyna, onyń jetistikterine maqtaný sezimin, onyń gúldenýi úshin aıanbaı eńbek etý uǵymyn da bildire bastady. Adamnyń abyroıy men qadir-qasıetine eshkim­niń tıispeýi týraly erejelerdiń, árkimniń óz ana tili men tól mádenıetin paıdalaný, qarym-qatynas, tárbıe, bilim alý jáne shyǵarmashylyqpen aına­lysý tilin erkin tańdaý quqyǵynyń Konstıtýsııada bekitilip, azamattardy qandaı da bolsyn sebepterge qaramaı kemsitýge, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik jáne rýlyq astamshylyqty nasıhat­taýǵa jáne t.b. qatań tyıym salynýy, elimizdiń búginde álemdi tańdandyryp júrgen eń basty konstıtýsııalyq qundylyqtarynyń birin – ult­aralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqty qamta­ma­syz etýdiń kepili boldy. Elimizde júz otyzdan astam ult pen ulystyń ókilderi beıbit ári tatý ómir súrýde, qyryqtan astam konfessııalar eńbek etip, olardyń múddeleri eń joǵary deńgeılerde bildiriledi (Qazaqstan halqy Assambleıasy, Parlamenttegi depýtattyq mandattarǵa kvotalar jáne t.b.). Búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomı­kalyq damýdyń konstıtýsııalyq prınsıpi (Negizgi Zańnyń 1-babynyń 2-tarmaǵy) elimizde zeınetaqy, turǵyn úı, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne ómir súrý úshin mańyzdy basqa da salalardy qamtıtyn, áleýmettik baǵyttalǵan naryqtyq ekonomıkanyń prınsıpterin qalyptastyrýǵa qýatty serpin berdi. Básekelestikke meılinshe qabiletti memleketter qataryna kirý jáne qoldaǵy bar jetistikterdi eseleı túsý úshin uzaq merzimdi baǵdarlamalyq qu­jattar – Qazaqstan-2030, Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy, Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý baǵdarla­masy, joǵaryda atalyp ketken 2020 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy jáne t.b. júzege asyrylýda. Konstıtýsııanyń 8-babynda baıandy etilgen túbegeıli prınsıpterge saı respýblıkanyń syrt­qy saıası qyzmeti iske asyrylýda. Halyqaralyq qu­qyqtyń prınsıpteri men normalaryn qurmetteý, mem­leketter arasynda yntymaqtastyq pen tatý kór­shilik, olardyń teńdigi men bir-biriniń ishki ju­mystaryna aralaspaý saıasatyn júrgizý, halyq­ara­lyq daýlardy beıbit jolmen sheshý Qazaq­stannyń beıbitsúıgish ári turaqty memleket, senimdi seriktes, álem qaýymdastyǵynyń bedeldi múshesi retinde halyqaralyq deńgeıde ádiletti baǵa alýyna septigin tıgizdi. Búginde Qazaqstan BUU, EQYU, IYU, TMD, ShYU, AО́SShK, UQShU, EýrAzEQ jáne t.b. bedeldi halyqaralyq uıymdardyń belsendi mú­she­si bolyp tabylady. Elimizdiń halyqaralyq basta­ma­lary eń joǵary deńgeılerde iske asyrylýda. Máselen, 2009 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstannyń usynysy boıynsha BUU Bas Assambleıasy (64/35-qarar) Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabyl­ǵan kúnin – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qar­sy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady. Bul jyly Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń teń­dessiz batyl she­shim qabyldaǵanyna 20 jyl toldy. Sonyń ar­qa­synda búginde álem halqy Qazaqstandy ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan memleket dep biledi. О́tken jyly Qazaqstan Respýblıkasy EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jónindegi óziniń mártebeli de jaýapty mıssııasyn abyroımen atqaryp shyqty. 2010 jylǵy 3 jeltoqsanda Astanada EQYU-ǵa múshe elderdiń memleket jáne úkimet basshylary qabyldaǵan Deklarasııada adamnyń quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn saqtaı otyryp, beıbitshilikti qoldaý týraly bizdiń Konstıtýsııamyzǵa ún­des erejeler bekitildi. Qazaqstan aǵymdaǵy jyly halqynyń sany 1,5 mıllıardqa jýyq 57 eldiń basyn qosatyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (Astanada aty ózgertildi) Tóraǵasynyń mindetin atqarýǵa kiristi. Qazaqstan halqyna «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty óziniń Joldaýynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev atap ótkendeı, IYU tóraǵalyq etý Respýblıkanyń syrtqy saıasatynyń azııalyq vektoryn kúsheıtýge tıis. Qazirgi kezde bul mindet te dáıektilikpen sheshimin tabýda degen oıdamyn. Konstıtýsııa progressıvti zań shyǵarmashy­lyǵy úshin myqty irgetas qalady. Osy jyldar ishinde elimizde memleket pen qoǵam ómiriniń bar­lyq salasynda turaqty zańnamalyq baza qurylyp, ol elimizdiń ulttyq quqyqtyq júıesiniń tıimdi jumys isteýi men damýyn qamtamasyz etti. – Memlekettiń zańdylyǵyn qamtamasyz etý prosesinde Konstıtýsııalyq Keńestiń róli qandaı? – Elimizdiń búkil aýmaǵynda Negizgi Zańnyń ulyqtyǵyn qamtamasyz etetin mamandandyrylǵan konstıtýsııalyq baqylaý organy retinde Konstıtý­sııalyq Keńes respýblıkanyń memlekettik egemendigin qamtamasyz etýge óziniń mańyzdy úlesin qosty. О́zi qurylǵan kúnnen bastap Konstıtýsııa­lyq Keńes memlekettiń táýelsizdigi jáne egemen quqyǵy týraly; memlekettiliktiń konstıtýsııalyq negizderi týraly; aýmaqtyq tutastyǵy týraly; shekarasyna qol suǵylmaýy jáne aýmaǵynyń bólinbestigi týraly; memlekettiń birtutastyǵy jáne prezıdenttik basqarý nysany týraly; halyq pen memlekettik bıliktiń birtutastyǵy týraly; azamattyq týraly; memlekettik til jáne basqa da kóptegen konstıtýsııalyq normalarǵa túsindirme berdi. Onyń quqyqtyq ustanymdary normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldaý kezinde negizge alyndy. – 30 tamyz kúni Astanada, mine, qatarynan úshinshi jyl Áskerı sherý ótkizilip keledi. Nelikten ol Otan qorǵaýshylar nemese Jeńis kúni emes, dál osy kúni ótkizilýde? – Memlekettik mereke – Konstıtýsııa kúnin toı­laýdy qoǵamdyq-saıası, patrıottyq jáne tárbıelik mańyzy bar jańa mazmunmen toltyratyn áskerı sherý ótkizý dástúrge aınaldy. Áskerı sherýdiń birinshi kezekte Jeńis kúnimen baılanystyrylýy, árıne, zańdy qubylys, óıtkeni keńes ýaqytynda jáne el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda áske­rı sherý, ádet boıynsha, naq osy kúni ótetin. Alaıda I.Stalın basqarǵan kezderi áskerı sherý únemi 9 mamyrda ótkizilmeıtin. Uzaq ýaqyt boıy Jeńis kúni jumys kúni bolyp keldi. 60-jyldardyń orta tusynan baryp Keńes Odaǵynda Jeńis kúni keń toılana bastady, sonyń ishinde áskerı sherý ótkiziletin boldy. Al qazirgi kezde 9 mamyr Uly Otan soǵysy qatysýshylaryn eske alý kúni bolyp tabylady. Shetelderde áskerı sherýler memlekettilikpen, quryltaıshylyq mańyzy bar oqıǵalarmen baıla­nys­ty túrli merekelerge, máselen táýelsizdik kúni­ne, armııa men flottyń qurylǵan kúnine, respýblıka jarııalanýyna, sondaı negizgi zań – konstıtýsııa qabyldanýyna oraı ótkiziledi. Máselen, jaqynda Grýzııada el táýelsizdigi qurmetine arnal­ǵan áskerı sherý ótti. Fransııada Elıseı alań­yn­da dástúr boıynsha áskerı sherý Bastılııany alý kúnine oraı­lastyryp ótkiziledi. Konstıtýsııa kúnin áske­rı sherýmen tek bizde, Qazaqstanda ǵana emes, máse­len, Úndistanda da atap ótedi. Konstı­týsııany qa­byl­daý kúni Úndistanda resmı mereke bolyp taby­lady jáne jyl saıyn 26 qańtar kúni Respýblıka kúni retinde toılanady. Bul kúni Federasııanyń astanasynda jáne árbir shtatta áskerı sherýler, halyq bıleri men kúıleriniń festıvalderi, teatr­lan­dyrylǵan qoıylymdar uıym­dastyrylady. Mun­daı mysaldar az emes. Qazaqstanda Konstıtýsııa kúnine arnap áskerı sherý ótkizilýi halqymyzdyń Ata Zańǵa degen erekshe yqylasyn bildiredi. Memleket basshysy –Elbasy N.Á.Nazarbaev atap ótkendeı, Konstıtýsııa basty qundylyqtarymyzdy – Táýelsizdikti, Beıbitshilik pen Turaqtylyqty máńgilikke bekitti. Qarýly kúshterimiz osy qundylyqtardy qorǵaý­shy­lardyń aldyńǵy qatarynda tur. Sondyqtan Konstıtýsııa kúni áskerı sherý ótkizý ábden zańdy. – Negizgi Zańnyń el táýelsizdigi qalyp­ta­sýyn­da atqarǵan rólin qalaı sıpattaǵan bolar edińiz? – Negizgi Zań Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdiginiń konstıtýsııalyq zańdylyǵyna irgetas bolyp tabylady. Memlekettik bılik organ­darynyń, qoǵamdyq ınstıtýttar men azamattardyń qyzmeti, elimizdiń qol jetkizgen jetistikteri, beıbit ómir súrýimiz, erteńgi kúnge degen senimimiz, Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń artýy Konstıtýsııada aıqyndalǵan quqyqtyq negizderge súıenedi. Demek, bul jetistikter Negizgi Zańnyń avtory retinde Qazaqstan halqynyń qalaý­yn bildiredi. Bizdiń qaryshtap alǵa basýymyzdyń syry qarapaıym. Biz Konstıtýsııada memleketti­liktiń bazalyq elementterin jarııalap qana qoıǵan joqpyz, olardy naqty mazmunmen toltyrý úshin de tynbaı eńbek ettik. Sonyń nátıjesinde, 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan elimizdiń Konstıtýsııasy memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń berik negizine, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tandyqtarynyń senimdi qorǵalý kepiline aınaldy, elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı áleýeti búkil halyqtyń ıgiligi úshin serpindi damýyn qamtamasyz etti. Memleket basshysy birneshe ret atap ótkendeı, bizdiń budan keıingi barlyq kúsh-jigerimiz Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etýge, onyń áleýetin jan-jaqty ashýǵa baǵyttalýy tıis. Al bul óz kezeginde qalyptasqan Qazaqstan memlekettiligin odan ári nyǵaıtýdy bildiretin bolady. – Sizdiń oqyrmandarǵa tilegińiz... – Múmkindikti paıdalana otyryp, gazet oqyr­man­daryn memlekettik mereke – Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy kúnimen quttyq­taı­myn. Barshamyzǵa myqty densaýlyq, otbasymyzǵa baq-bereke tileımin, bastaǵan isimizge sáttilik bolsyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.