Búginge deıin uly túrki tarıhyna kýálik etetin bul jazbalar túrki halyqtarynyń ata zańy, kodeksi ispetti. Rasynda, kim bolsań da, ne isteseń de, qandaı qyzmet, eńbek atqarsań da adam balasynyń mańdaıyna jazylǵan taǵdyryn Táńir ǵana belgileıdi. Ol qalamasa, eshkim patsha bola almaıdy, han da, qul da bolmaıdy! Búgin Kók túrkilerdiń kók baıraǵyna ıe bolyp, Túrki dúnıesiniń tegeýrindi kóshbasshysy retinde tanylǵan Nursultan Nazarbaevtyń da jazbasy Kóktiń qalaýymen jazylǵan. Táńirdiń jazǵanyn eshkim buza almaıdy. Tarıhqa júgineıik. 1990 jyl.
Dúnıe júzin turaqsyzdyq jaılap, Keńes Odaǵynyń kóbesi sógilip, ydyrap jatqan kez. Keı jerlerde qantógis oryn alǵan zaman. Sol jyldyń 19-20 qańtary kúnderinde Ázerbaıjan azamattarynyń qany tógildi. Ázerbaıjandaǵy oqıǵalardan buryn 1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstannyń Almaty qalasynda azattyqtyń alǵashqy juldyzy jarq etip, Keńes Odaǵyndaǵy ulttarǵa jańa lep alyp keldi. Ol kezde de qan tógilip, erkindikke degen umtylys pen ádiletsizdikke qarsy narazylyq kúshpen basyldy. Alaıda, qazaqtar da, ázerbaıjandar da azattyqtaryna buǵaý salǵysy kelgen qandy qoldardy, besiginde tunshyqtyrylǵan alǵashqy azattyq áýenin umytpady.
1991 jylǵy 1 jeltoqsanda Qazaqstanda jalpyhalyqtyq prezıdenttik saılaý ótti. Respýblıka aýmaǵyndaǵy saılaý ýchaskelerine 9 961 242 azamat óz daýysyn berý úshin bardy. Olardyń 8 788 726-sy, ıaǵnı 88,23%-y saılaýǵa qatysty. Saılaý nátıjesine sáıkes N.Á.Nazarbaev úshin 8 681 276 saılaýshy, ıaǵnı saılaýshylardyń 98,78%-y daýys berdi. Arada az ýaqyt ótkende, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy óz táýelsizdigin jarııalaǵan elder qataryna endi. Osy rette Kók túrikterdiń tuńǵysh dıplomaty Tonykóktiń tastarǵa jazyp bizge amanat etip ketken keńesi taǵy eske túsedi: «Elteris qaǵan jeńbese, onyń artynan men jeńbesem el de, halyq ta joq bolar edi. Ol jeńgendikten, artynan men de jeńgendikten elim el boldy, halqym halyq boldy».
Sol ýaqyttan beri ótken 25 jyl ishinde qazaqstandyqtardyń mańdaıyna baqytty da, qıyn da kúnder jazylypty. Osyǵan oraı, men de Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn toılap otyrǵan týys Qazaqstannyń jetistikterin atap ótsem dep edim. Burynǵy keńestik respýblıkalarmen baılanystar úzilip, burynǵy alyp el toqyraýdy bastan keshirip jatqan ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kóregen saıasaty men parasatty ustanymynyń arqasynda óz halqy men elin shetin synaqtardan aman alyp shyqty! Ol mundaı tylsym kúsh-qabiletti qaıdan aldy? Mundaı úlken synaqtarǵa qaı jerde daıyndalyp, qalaı shyńdalyp shyqty? Ol óz kúsh-qýatyn temirden aldy. Jastyǵynyń alǵashqy kezeńinde Táńir oǵan temirshi bolýdy jazdy. Eńbek jolyn bastaǵan Temirtaý qalasyndaǵy metallýrgııa zaýytynda domna peshiniń janynda ótkizgen jyldarda ystyq ottyń alaýynan erik-jigeri shyńdalyp, ózi de ábden shynyqty. Uly maqsatqa jetý tek jiger men taǵdyrǵa ǵana emes, sonymen birge, kisiniń shyǵý tegine de baılanysty.
Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń segizinshi atasy Qarasaı batyr Altynaıuly (1589-1671) ataqty qolbasshy bolǵan. Ol qazaqtardyń jońǵarlarǵa qarsy ult-azattyq kúresinde kózge túsip, eliniń namysyn bermeı, jaýmen aıamaı aıqasqan. Qolbasshynyń qaısarlyǵy men erligi keıingiler úshin batyrlyq pen jeńistiń sımvolyna aınaldy. Batyrdyń urpaqtarynyń biri Ábishtiń atasy Nazarbaı edi. Búgin Nazarbaev dúnıege kelgen Shamalǵan aýylynda «Nazarbaıdyń dıirmeni», «Nazarbaı jazyǵy» sııaqty jer ataýlary halyq arasynda áli de qoldanylady. Ata-babalarynyń ádet-ǵuryptaryna, qazaq handarynyń memlekettilik dástúrlerine berik Nursultan Nazarbaev qysqa ýaqyt ishinde eliniń úlken jetistikterge jetip, órkendeýi úshin aldymen memlekettiń astanasyn qolaıly jerge kóshirý týraly sheshim qabyldady.
1998 jylǵy 9-10 maýsymda jańa astananyń tanystyrylymy ótip, qalanyń jańa ataýy belgili boldy. Jańa astananyń ashylý saltanatyna álemniń kóptegen elderinen tanymal kóshbasshylar qatysty. Atalǵan jıynǵa qatysqan qonaqtar arasynan alǵashqy sóz Túrkııa prezıdenti Súleımen Demırelge berildi. Ol Qazaqstannyń memleket retinde qol jetkizgen tabystaryna jahandyq turǵydan baǵa berip, eldiń dúnıe júzinen óz ornyn tabýy úshin alǵashqy qatarlarǵa umtylǵanyn aıtty. Odan keıingi sóz О́zbekstan prezıdenti Islam Karımovke berildi. Ol astanany bir jerden ekinshi jerge kóshirý bastamasyn Nursultan Nazarbaevtyń batyrlyǵy dep atap kórsete kelip, bul sheshimdi keleshek urpaqtyń joǵary baǵalaıtynyna senimin bildirdi. Al Ázerbaıjan prezıdenti Geıdar Alıev budan buryn Qazaqstannyń álemdegi óz ornyn belgileýiniń múmkindigi bolmaǵanyn aıtyp, bas qalanyń Astanaǵa kóshirilýin táýelsiz Qazaqstannyń eń iri jetistigi retinde baǵalady. Ol qazaqstandyqtarǵa týysqan Ázerbaıjan halqynyń sálemin jetkizip, osy úlken oqıǵaǵa oraı qazaq halqyn quttyqtap, baıandy bolashaq tiledi.
Búgin Nursultan Nazarbaevtyń tól perzenti, ómir baǵynyń eń ádemi jemisi, Túrki dúnıesiniń kók baıraǵy tigilgen ásem Astana qalasy ortaq maqtanyshymyzǵa aınaldy. Taǵdyr buıyryp bul qalada bolǵan kisi óz tańdanysyn jasyra almasy anyq. Qazaq eliniń maqtanyshyna balanǵan Astana shahary saltanatty jıyndar, halyqaralyq forýmdar ótetin qutty mekenge aınaldy. Astana – Eýrazııanyń júregi dep beker aıtylmaıdy. Jazda kókke, qysta aq túske boıanǵan Astana beıbitshilik muraty júzege asqan qala bolyp qalyptasty. Eldegi 130-dan astam ult ókilderiniń bastary qosylǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń ǵajaıyp ǵımaraty osy ıdeıanyń jarqyn kórinisi.
Barlyq ulttardy biriktiretin Qazaqstan halqy Assambleıasy barshany Otan ıdeıasy aınalasyna toptastyryp, bir shańyraqtyń astyna jınaıdy. Qorqyt ata, Elteris qaǵan, Bilge qaǵan, Tonykók amanat etip qaldyrǵan birlik, meıirbandyq pen bılik qaǵıdattary arqyly Máńgilik El muratyna ulasyp otyr. Búgin Qazaqstandaǵy ázerbaıjan ulty ókilderi de baýyrlas eldiń tolyqqandy azamattary bolyp tabylady. Qos qanatty Parlamentte alty ázerbaıjan ultynyń ókili depýtat qyzmetin atqardy. Ázerbaıjan Respýblıkasynyń prezıdenti Ilham Alıevtiń 2004 jyldyń naýryz aıyndaǵy alǵashqy resmı saparyn Qazaqstan Respýblıkasyna jasaýy da kezdeısoq emes. Qazaqstan men Ázerbaıjandy bir-birimen baılanystyratyn nárseler kóp. Máselen, olarǵa tilimizdi, tas jazbalarymyzdy, ánderimizdi, t.b. jatqyzýǵa bolady. Qazaqstanda ómir súretin árbir qazaq Ázerbaıjandaǵy qypshaqtar mekeni – Qazaq shaharyn óziniń tarıhı qalasy dep esepteıdi. Dastarqanymyzda, toılarymyzda aıtylǵan ánderimiz de rýhymyzdyń bir ekenin kórsetedi.
Jýyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnin dinine, násiline, ultyna qaramaı, eldiń barlyq azamaty, búkil qazaqstandyqtar atap ótti. Qazaqstanda 1999 jyly ótken prezıdenttik saılaýda jeńiske jetkennen keıin Nursultan Nazarbaev halqyna qaratyp aıtqan sózinde aldynda turǵan negizgi másele eldiń ál-aýqatyn jaqsartý ekenin málimdedi. Sol úshin reformalar jasaýdyń óz ýaqyty bolatynyn tilge tıek etken Nazarbaev olardyń jemisin kórýdiń de sáti keletinin aıtqan edi. Ol óz sózinde turdy. Dúnıe júzinde oryn alǵan turaqsyzdyqtar kezinde de, shıkizat quny quldyraǵan keıingi kezeńderde de Nursultan Nazarbaev aldymen óz halqynyń qamyn jep, eliniń jaǵdaıyn oılaýmen boldy.
Búgingi kúni elde júzege asyrylyp jatqan ekonomıkalyq jáne qarjylyq saıasat qarapaıym turǵyndardyń múddeleri eskerilip jasalǵan. Maǵan Qazaqstanda ótken prezıdenttik saılaýlardy birneshe márte baqylaýdyń sáti tústi. Saılaýlar ótken kúnderi el azamattarynyń asa úlken belsendiliginiń kýási boldym. Saılaý ýaqyty aıaqtalyp, saılaý ýchaskesiniń esigi jabyla bergende daýys berýge kelgen keıbir azamattardyń úlgere almaǵanyna qatty qapalanǵanyn da óz kózimmen kórdim. Men olardan ne úshin sonshalyqty kóńilderi túskenin suraǵanymda «Biz Nursultan Nazarbaev úshin daýys berýge kelip edik», – degenderin estip, tańdanysymdy jasyra almaǵan edim.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev – Túrki áleminiń rýhanı kóshbasshysy, qurmetti aqsaqaly. Ol Túrki álemin birlik pen yntymaqqa shaqyrýdan jalyqqan emes. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt – Túrki áleminiń ótkenin zerttep, qazirgi jaǵdaıyn paıymdap, keleshegin boljaıtyn «Halyqaralyq Túrki akademııasy» atty ǵylym, mádenıet jáne ádebıet ortalyǵy Astanada Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen quryldy. Búgin sol Akademııanyń jetistikterin tutas Túrki álemi kórip otyr deýge bolady. Táńirden kúsh alyp, túrkiniń amanaty – Kók baıraqty joǵary ustap, túrki jurtynyń qamyn jegen Nursultan Nazarbaev aman bolsyn!
Aıda EIVAZOVA,
jýrnalıst Baký, Ázerbaıjan
