Jańa parlamentarızm jolynda

1996 jyldyń 30 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi shaqyrylǵan Parlamentiniń I sessııasy ashyldy. Oǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qatysyp, elimizdegi tuńǵysh qos palataly kásibı Parlamenttiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdi belgilep berdi. Bul sát Qazaqstan parlamentarızminiń tarıhy jańa sıpatpen, jańa dástúrmen jalǵasqan kún retinde tarıhymyzda tańbalandy. Bul kún men úshin de erekshe tarıhı sát boldy. Elbasynyń usynysymen Senat depýtattary meni biraýyzdan Senat Tóraǵasy etip saılady. Bul óte jaýapty mindet edi. El tarıhynda buryn qos palataly Parlament te, Senat ta bolǵan joq. Tyńnan túren sal­ǵanda qateliksiz bolmaıtyny anyq, al biraq bizge qatelesýge bol­maı­tyn edi. Sondyqtan, maǵan júk­tel­gen mindet – táýelsiz elimizdiń Parlamentiniń jumysyn talapqa saı júrgizý boldy. Parlamenttiń I sessııasynyń ashylýynda Elbasy birinshi kezek­te Senattyń da, Májilistiń de reglamentterin qabyldaýdy usyn­­ǵan bolatyn. Palatalardyń reg­­lamentteri qabyldanǵannan keıin uıymdastyrý máseleleri sheshildi. Sóıtip, biz zań jobalary­men jumys úderisteri belgilenip, tııanaqtalǵannan keıin negizgi zań shyǵarý jumystaryn bastap kettik. Osy arada Senattyń talqy­laýy­na alǵash túsken zańdar tur­ǵy­synda aıta keteıin. Sol kezde biz «Qoǵamdyq birlestikter týraly», «Memlekettik emes erikti zeınetaqy qorlary týraly», «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly», sondaı-aq, «Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar týraly» zańdardy talqyladyq. Shyny kerek, sol kezderi zań jobalary Májiliste qyzý pikir­saıys­tarǵa arqaý bolyp, demokra­tııa­nyń bar bolmysy jan-jaqty kórinis taýyp jatty. Osy arada Senat pen Májilistiń ortaq múd­deni oılap, ózara túsinistikpen jumys isteı bilgenin erekshe atap ótkim keledi. Senattyń tejeme­lik turǵysynda tepe-teńdikti saq­taý­daǵy róli oıdaǵydaı júze­ge asy­ryl­dy. Qos palataly Par­la­­ment bolǵannan keıin bizder Úki­met­pen, quqyq qorǵaý organ­dary­­men, basqa da salalarmen til taby­sa jumys isteý máselesine basa nazar aýdardyq. Ásirese, eki pa­la­ta­nyń yntymaqtasa jumys is­teýi­ne erekshe mán berdik. Negi­zin­­de ózara daýlasýdan eshkim esh­teńe utpaıtynyn tereń túsindik. О́ıt­­keni, bir-birimizben aıtysyp j­ú­rip, jaǵdaıdy shıelenistirip, keı­­bir elderdegideı tym tereńge ke­tip qalýymyz múmkin edi. Onyń sal­d­ary­nyń qalaı bolatynyn uǵyndyq. Bizder yntymaqtasa nátıjeli jumys isteýden basqaǵa kóńil aýdar­­maǵandyqtan, eki palatanyń orta­synda eshqandaı kelispeý­shi­lik bolǵan joq. Úkimetpen de jaǵym­syz áńgimege barmadyq. Biz budan keıbir máselelerde utylǵan da shy­ǵarmyz. Biraq, negizinen biz bir­lik­ti, tynyshtyqty saqtap qal­dyq. Al Keńes Odaǵy qura­my­nan shyqqan keıbir elderde osyndaı túsinistikpen is júrgizý bolmaǵandyqtan, óz jaǵdaılaryn aýyrlatyp aldy. Tipti, kóp jyl azamattyq soǵysqa tap kelgeni de boldy. О́zderinshe demokratııany biz bastap ornatyp jatyrmyz degen bir úlken kórshi el keıin­nen bizdiń tájirıbemizge júgin­di. Sodan keıin baryp olardyń jaǵdaıy ońaldy. Qazir baıyppen qarasaq, sol kezdegi bizdiń baǵytymyz durys bolǵan eken. Eshbir shataqqa jol bermedik. Bir-birimizdi syılap, qurmetteı bildik. О́te mádenıetti jumys uıymdastyrdyq. Úlken janjaldar kishkentaı kelispeý­shilikten týyndap jatatynyn barynsha túsindik. Ras, syndar da aıtyldy. Durys synǵa qulaq túrdik, burysyna mán bermedik. Biz­diń úlken jetistigimiz sol boldy. Biz qandaı jetistik bolsa da, ony bárimiz birge qol jetkizgen taby­symyz dep sóıledik. Mine, osyn­daı tásilder bizderdi oń baǵyt­qa bastady. Ol óz kezeginde tynysh­tyq­tyń saqtalýyna zor yqpalyn tı­gizdi. Búgingi halyqqa biz osy eńbe­gimizben maqtana alamyz. Bizdiń bir-birimizben daýlasyp, janjaldasyp jatqanymyzdy qalaǵan adamdar da boldy. Olar ishki keńesterimiz ben talqy­laý­larymyzdyń barysynan habarsyz bol­ǵandyqtan, «bular ózara pikir­talasqa barmaı, máseleni qyzý talqylamaı, tek bas shulǵyp, zań­dardy ońdy-soldy qabyldaı beredi» degen mazmundaǵy pikirge ıek artyp, bizdi synap júrdi. «Meıli, synaı bersin, ol da kerek shyǵar» dep oılap, jumy­symyzdy jalǵastyra berdik. Shyn máninde syrtqa kórin­begen, ózimizge málim aýyr jumys­tar atqaryldy. Qyzý talqylaý­lar, ortaq is úshin bolyp turatyn shıe­lenisti pikirtalastar ju­my­sy­myzdyń ishki qazanynda qaınap jatatyn. Máselen, Qylmystyq kodeksti qabyldaý qarsańynda óte aýqymdy jumys júrgeni esimde. Senat Kodekske 800 ózgeris engizdi. Onyń árqaısysynyń durys ne burystyǵyn dáleldeý qajet ekeni belgili. Al ony daıyndap ákel­gen tarap ta óziniń ustanymyn qyz­ǵyshtaı qorǵap baǵatyny anyq. Mine, osyndaı taıtalas nátı­jesinde Kodekske 800 ózgeris engi­zildi. Ony usynǵan jaq bizdiń en­gizgen ózgeristerimizben kelisti. Bul bir ǵana zańnyń tóńiregindegi áńgime. Al osyndaı qanshama zań qabyldanǵanyn oılap kórińiz. Osynyń ózi-aq jumysymyzdyń qandaı deńgeıde qarbalasty bolǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq, álgi bizdi synaýshylarǵa laıyqty jaýap bola alady. Sonymen qatar, parlamentara­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa da basa nazar aýdaryldy. Halyq­aralyq qatynastar óristedi. Birde Saýd Arabııasyna barǵan saparda Korolmen kezdesýdiń sáti tústi. Sol sapardyń barysynda qazirgi Senat ǵımaratyn salýǵa qajetti qar­jy máselesi Saýd Arabııasy Koroli­niń qoldaýymen sheshimin tapty. Mine, qos palataly Parla­ment­tiń alǵashqy oń qadamdary osy­laı­sha sátti bastaldy. Munyń barlyǵy el abyroıyn asqaqtatý jolyndaǵy ıgi ister edi. Qoryta aıtqanda, Táýelsiz­digi­mizdiń 25 jyldyǵy qutty bol­syn! Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan salıqaly saıasaty halqymyzdyń ıgiligi úshin jalǵasyn taba bersin. О́mirbek BAIGELDI, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Parlament Senatynyń alǵashqy tóraǵasy