Ádil Ahmetov. Syrtqy saıasatymyzdyń tarıhı bir belesi

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymyna kiretin 56 eldiń Syrtqy ister mınıstrleri 2007 jyly Madrıdte bas qosyp, Qazaqstannyń osy Uıymǵa 2010 jyly tóraǵalyq etetini jóninde sheshim qabyldaǵan sátte, bir jaǵynan, memleketimizdiń halyqaralyq arenadaǵy abyroı-ataǵy men mártebesiniń óskenine búkil el bolyp qýansaq, ekinshi jaǵynan, bul sheshimniń elimizge kórsetilgen úlken senim ǵana emes, zor jaýapkershilik ekenin de sezinip, tereń tebirengenimiz áli umytyla qoıǵan joq. О́ıtkeni, bulaı túısinýge túrtki bolǵan sebepter de ol kezde barshylyq edi. Máselen, sol kezderde 35 jyldyq tarıhy bar EQYU ózine tóraǵany ádette tek Batys Eýropa elderi men Soltústik Atlantıka aımaǵyndaǵy AQSh pen Kanada sekildi elderdiń arasynan ǵana tańdaıtyn. Al keshegi Keńes Odaǵy ydyrap, egemendigin jańa ǵana alyp shyqqan jas memleketterdiń birine Uıymnyń tóraǵalyq tizgini tıe qoıady degen oı eshkimniń óńi turmaq, túsine de kirmegen bolatyn. Mine, sondyqtan da bolar, atalǵan uıymǵa múshe elderdiń uzaq ta qyzý talqysynan keıin Uıym dástúriniń siresken seńi buzylyp, konsensýspen qabyldanǵan tarıhı sheshim men tańdaýdyń ári azııalyq, ári TMD elderiniń biri, ári halqynyń basym kópshiligi musylman, ári túrkitildes Qazaqstan memleketine buıyrǵan sátte, árıne, Batys álemi qatty tańdanyp, qaıran qalǵan bolatyn. Sebebi, dál sol kezde tóraǵalyqqa qol sozyp, odan dámeli bolǵan ózge memleketter jetip artylatyn. Endeshe, osydan toǵyz jyl buryn Uıymǵa múshe elderdi túgeldeı eleń etkizgen álgi tosyn tańdaý men saıası sheshimniń astarynda ne syr jatyr edi degen jumbaqqa úńilip, Uıymnyń nysanalary men maqsat-múddelerine sol kezde elimizdiń qaýqary men jaýapkershilik áleýetiniń qanshalyqty saı bolǵanyn tarazylap kórelik. Birinshiden, atynyń ózi aıtyp turǵandaı, EQYU tek Eýropa aýmaǵynyń sheńberimen ǵana shektelip qalǵan joq. Sebebi, jahandyq forýmǵa aınalyp úlgergen bul Uıymnyń jaýapkershiligine qazir Batys jarty shardaǵy Vankýverden bastap Shyǵys jar­ty shardaǵy Vladıvostokqa deıingi eýro­atlantıkalyq jáne eýroazııalyq alyp aı­maqtarda, naqtyraq aıtqanda, úsh kontınentte ornalasqan 57 memlekettiń áskerı-saıası, ekonomıkalyq-ekologııalyq jáne gýmanıtarlyq ólshemderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsaty ǵana emes, sonymen qatar, halqynyń sany 1 mıllıardtan asatyn atalǵan geografııalyq keńistiktegi órkenıetaralyq, mádenıetaralyq, dinaralyq jáne saıası únqatysý men senim sharalaryn tolassyz damytý mindeti qosa kiredi. Bul tur­ǵydan, EQYU – Birikken Ulttar Uıymynan keıin­gi ekinshi orynda turǵan alyp únqatysý alańy. Ekinshiden, joǵaryda aıtylǵandardan bólek, EQYU óziniń áriptesteri sanalatyn Avstralııa, Aýǵanstan, Japonııa, Koreıa Respýblıkasy, Mońǵolııa, Taıland jáne sol sııaqty Jerorta teńizi mańyndaǵy Izraıl, Iordanııa nemese Afrıkadaǵy Aljır, Mysyr, Marokko, Týnıs sekildi memleketterdiń de qaýipsizdigi men senim sharalaryn turaqty damytyp otyrýdy kózdeıdi. Úshinshiden, EQYU Ortalyq Eýro­pa bastamasy, Eýropa keńesi, Arab memle­ket­teriniń lıgasy, NATO, BUU sııaqty iri halyqaralyq birlestiktermen qatar, úkimettik emes uıymdarmen de, sol sııaqty ózine qajet bilikti mamandar tańdaý úshin áıgili ýnıversıtetter, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jáne dıplomatııalyq akademııalarmen de tyǵyz baılanys ornatqan. Demek, Uıymnyń jahandyq aýqymy men jaýapkershilik júginiń qanshalyqty salmaqty ári zor ekenin osy aıtylǵandardyń ózinen-aq bile berýge bolady. Al endi jasy sol kezderde jıyrmaǵa da tolmaǵan Qazaqstannyń EQYU syndy al­paýyt uıymdy basqarýǵa áleýeti jet­ki­­likti boldy ma degen saýaldyń jaýabyn izder bolsaq, birden kesip aıtý kerek, eli­­miz­diń ekonomıkalyq kúsh-qýaty da, saıa­sı-dıp­lomatııalyq áleýeti de, sol ýaqytqa deıin ózge aımaqtyq halyqaralyq uıymdar­­dy bas­qarýda jınaqtaǵan tájirıbesi de esh­­kim­nen kem emes bolatyn. Muny tómen­degi dáıekter men dálelder tolyǵymen aıǵaq­taıdy. Birinshiden, Qazaqstan buryn Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy respýblıkalardyń biri bolǵan kezdiń ózinde de jer kólemi men qoınaýyndaǵy tabıǵı qazba baılyǵynyń qory jaǵynan Reseıden keıingi ekinshi oryndy ıelenetin. Ekinshiden, ekonomıkasynyń basty sala­lary bolyp tabylatyn taý-ken ónerká­sibi, aýyl sharýashylyǵy, metallýrgııa óndi­risi, ǵylym-bilim áleýeti men adamı re­s­ýrs­tarynyń sapasy jaǵynan da Qazaqstan sol kezderdiń ózinde Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi orynda nyq turatyn. Sodan soń Batys elderi Qazaqstannyń ulan-ǵaıyr baılyqtyń ıesi ekendigine kózi jetpese, kezinde elimizdi Keńes Odaǵynyń «nan sebeti» dep atamaǵan bolar edi ǵoı. Úshinshiden, búkil álemdik qoǵamdastyq sekildi kónekóz Eýropa da Qazaqstannyń ege­men­dikke bet alǵan alǵashqy sátinde Prezı­dent Nazarbaevtyń ıadrolyq synaq­tarǵa qarsy álemde teńdesi joq batyl qadam jasap, burynǵy Keńes Odaǵynyń qyryq jyl boıy bes júzge tarta tajal synaq ótkizgen, sonyń saldarynan myńdaǵan adamnyń ómi­rin jal­map, qorshaǵan ortaǵa ólsheýsiz zobalań ákel­gen Se­meı ıadrolyq polıgonyn japqanyn da jáne ıad­rolyq synaqtarǵa birjolata tyıym salyp, bú­kil álemge tyń úlgi kórsetkenin de umyta qoıǵan joq. Tórtinshiden, Qazaqstanda ornalasqan, kólemi jaǵynan álemde tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq arsenaldan Prezıdent Nazarbaevtyń bas tartyp, ony túgeldeı joıyp jiberýge sheshim qabyldap qana qoımaı, ol sheshimin naqty iske asyrǵanyn ǵalamshardaǵy áıgili saıasatkerler men memleket basshylary da, eń abyroıly halyqaralyq uıymdardyń sanatyndaǵy EQYU da nazarynan tys qaldyrmaǵany shyndyq. Besinshiden, Qazaqstan Prezıdentiniń syndarly ishki saıasaty men kópvektorly syrtqy saıasatynyń nátıjesinde eldegi ınvestısııalyq klımattyń bıik deńgeıge kóterilip, álemdi jappaı sharpyǵan qarjy daǵdarysynyń aldynda elimizdiń jalpyulttyq ishki óniminiń jyl saıyn 9-10 paıyzdan tómen túspeı, ekonomıkamyzdyń úlken qarqynmen damyp, tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizgeni syrt kózden tasa qalmaǵany anyq. Altynshydan, halqymyzdyń ál-aýqatynyń tez kóterilip, Qazaqstannyń shet eldermen dıp­lo­matııalyq jáne saıası-ekonomıkalyq baıla­nystarynyń qarqyndy damyp, saýda-sattyqty, ásirese, Reseı, AQSh, Qytaı sııaqty alpaýyt eldermen qatar, Eýropalyq Odaqtyń, sol sııaqty Azııanyń eń qýatty memleketterimen de, alys-jaqyn musylman elderimen de tez jolǵa qoıyp, damýdyń demokratııalyq jolyn tańdaǵany EQYU nazarynan tys qalmaǵany kúmán týdyrmaıdy. Jetinshiden, Batys elderi Qazaqstannyń qýat kózderiniń, naqtyraq aıtqanda, munaı-gaz, kómir jáne ıadrolyq otyn qorynyń óte zor ekendigin de, sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy ónimderin, ásirese, joǵary sapaly bıdaı men un eksporttaýdaǵy múmkindikterin kórip, álemniń energetıkalyq ári azyq-túlik qaýipsizdigine oń yqpal tıgize alatyn áleýetiniń jetkilikti ekenin de eskerdi desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Segizinshiden, EQYU Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy aımaqtyq qaýipsizdikti qalyptastyrýǵa, onyń ishinde Aýǵanstanda oryn alǵan shıe­le­nisterdi eńserýge, aı­maqtaǵy qarý-jaraq pen esirtki tasymaldaý­dy aýyzdyqtap, lańkestik toptardy tizgin­deýge de shamasy keletininen jáne ha­lyq­­aralyq arenadaǵy mámilegershilik táji­rı­be­siniń de mol ekeninen Batystyń haba­ry jet­kilikti boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Toǵyzynshydan, EQYU Qazaqstannyń álemdik geosaıası arenadaǵy ornyna da jete mán berdi. Tóraǵalyqqa tańdaý jasaǵanda Uıym Qazaqstannyń Eýropa men Azııany jalǵastyra alatyn múmkindigi mol memleket ekenin de tarazy basyna salyp, onyń toǵyz joldyń torabynda ornalasqan ári yntymaǵy men birligi jarasqan kópetnosty, kópkonfessııaly jáne eń bastysy, ejelden eshkimdi kemsitip-shettetpegen, rýhanı mádenıeti men dástúri tereń memleket ekenin jaqsy biletinin anyq baıqatty. Onynshydan, EQYU-nyń Azııadaǵy balamasy bolyp sanalatyn ári quramyna jıyrmadan astam iri-iri memleket kiretin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen dúnıege kelgenin ári ol Keńestiń halyqaralyq bedeliniń jyldan-jylǵa ósip kele jatqanyn, sonymen qatar, Qazaqstannyń EýrAzEQ, ShYU, UQShU, TMD sııaqty aımaqtyq halyqaralyq uıymdardyń belsendi múshesi ekenin, tipti áıgili eýrazııalyq ıdeıanyń avtory da Qazaqstan Prezıdenti bolyp tabylatynyn EQYU ózine tóraǵa tańdarda bilip otyrdy. Munyń syrtynda TMD elderiniń Qazaqstannyń tóraǵalyǵyna jappaı qoldaý kórsetkeni de Uıymǵa úlken áser etti. Demek, kezinde Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵa bolyp bekitilýine joǵaryda keltirilgen faktorlardyń bári de sheshýshi ról atqarǵany daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Al endi tóraǵalyq tizgini Qazaqstanǵa tıgen kezde EQYU-nyń aldynda qandaı jaýapkershilik pen mindetter tur edi jáne atalǵan Uıymnyń múshe elderdiń aldyndaǵy saıası salmaǵy men bedeli qandaı dárejede edi degen máselege keletin bolsaq, taǵy biraz jaıttyń basyn ashyp aıtýǵa týra keledi. Birinshiden, Qazaqstan tizgindi qolǵa alǵan kezde Uıymnyń dástúrli úsh ólshemi bolyp tabylatyn áskerı-saıası, ekonomıkalyq-ekologııalyq jáne gýmanıtarlyq sebetteriniń qaı-qaısysynda da túıini sheshilmeı, qor­dalanyp qalǵan máseleler jetkilikti bolatyn. Ekinshiden, Qazaqstan tóraǵalyǵynyń qarsańynda Uıymǵa múshe memleketterdiń arasynda dúrdarazdyq paıda bolyp, sonyń saldarynan EQYU bedeline syzat túsip, toqyraý men daǵdarystyń keıbir belgileri syr bere bastaǵan. Ol kezderde Uıymǵa reforma kerek, ásirese, onyń qaýipsizdik arhıtektýrasyn qaıta jasaqtap, onyń tıimdiligin arttyrý úshin mindetti túrde Uıymnyń Jarǵysyn bekitý qajet nemese Uıym óziniń áskerı-saıası ólshemindegi qaýipsizdikke jete mán bermeı, ony tasada qaldyryp, ekonomıkalyq qarym-qatynastardy damytýǵa basymdyq berdi, sondaı-aq, gýmanıtarlyq ólshemde adam quqyqtaryna qatysty demokratııalyq qundylyqtarǵa nazardy kóbirek aýdaryp, tek solardy ǵana qaýzaı beretin boldy. Alaıda, bul ólshem boıynsha, Uıymnyń, ásirese, Venadan shyǵystaǵy elderge baǵyttalǵan syn jebesi shamadan tys jıilep ketti degen sııaqty ókpe-nazdar TMD elderi, onyń ishinde, Reseı tarapynan jıi aıtyla bastaǵan. Sondyqtan da, Uıymnyń bedelin kúsheıtip, Venanyń batysy men shyǵysynda ornalasqan memleketter arasyndaǵy qııýy kete bastaǵan senim sharalaryn nyǵaıtý kezek kúttirmeıtin máselege aınalǵan bolatyn. Úshinshiden, túıini sheshilmeı, qordalanyp qalǵan máselelerdiń sonshalyqty kóbeıip ketkendigine qaramastan, Uıymnyń 1999 jyldan beri birde-bir sammıt ótkizbeýi onyń daǵdarys pen toqyraý aldynda turǵanynyń aıqyn belgisi edi. Al jyl saıyn turaqty ótkizilip turatyn Uıymǵa múshe elder Syrt­qy ister mınıstrleriniń keńesi úlken ról atqarǵanymen, ókilettiginiń shekteýli ekendigine baılanysty qabyldaǵan saıası sheshimderi mindetti túrde oryndaýǵa kelgende tıisti quqyqtyq mártebege ıe bola almaı, kóbinese tek deklaratıvtik saıası sheshim retinde qabyldanyp, jyldan-jylǵa aýysyp, qaǵaz betinde ǵana qalyp qoıa beretin. Tipti, 1999 jyly Ystanbul Sam­mıtinde qabyldanǵan saıası sheshim boıynsha, EQYU Sammıti árbir eki jylda bir ret ótkizilip turýǵa tıisti bolatyn. Biraq odan beri kóp jyl ótse de, Uıym tym-tyrys jatty. Tórtinshiden, 2009 jyldyń sońynda, ıaǵnı Qazaqstannyń Uıym tóraǵalyǵyn qolǵa alar kezi jaqyndaǵan kezde, búkil álem sekildi, EQYU-ǵa múshe memleketter de ǵalamshardy sharpyǵan qarjy daǵdarysynyń quryǵyna ilinip, ekonomıkalary aýyr kúızeliske ushyrap, tipti birazy múlde tyǵyryqqa tirelip qalǵan edi. Mine, dál osyndaı shaqta, 2009 jyl­dyń jeltoqsan aıynda EQYU-ǵa múshe memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri Uıymnyń is basyndaǵy tóraǵasy Grekııaǵa óz Keńesiniń kezekti otyrysyna jınalǵan bolatyn. Afınadaǵy Keńeske Qazaqstannyń sol kezdegi Memlekettik hatshysy ári Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev ta qatysyp, Uıymnyń is basyndaǵy kelesi tóraǵasy retinde sóz sóılep, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2010 jyly Astanada EQYU-nyń kezekti sammıtin ótkizý týraly bastamasyn jarııa etti. Bul bastamaǵa birinshi bolyp qyzý qoldaý bildirgen EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵasy, ári Portýgalııa parlamentiniń depýtaty, búkil Eýropaǵa aty málim saıasatker Joao Soares Qazaqstannyń mártebesin kóteretin óte bir mańyzdy málimdeme jasady. Syrt kóz – synshy demekshi, óz sózinde atalǵan saıa­sat­ker EQYU Parlamenttik Assambleıasy ju­mysyna óziniń jyldar boıy atsalysyp kele jatqa­nyn tilge tıek ete otyryp, Uıymnyń tóraǵa­ly­ǵyna Qazaqstan sekildi sonshalyqty úlken daıyndyqpen kelgen birde-bir basqa memle­ketti aıta almaıtynyn atap kórsetti. Aıtsa aıtqan­daı-aq, Keńeske qatysqan mınıstrlerdiń basym kópshiligi de Qazaqstan Prezıdentiniń EQYU Sammıti týraly bastamasyna qoldaý bildirdi. Biraq, bul alda turǵan odan da zor asýlardy eńserý úshin jasalǵan is-sharalardyń basy ǵana bolatyn. Sebebi, sammıttiń qajettiligine memleket basshylarynyń kózin jetkizý mınıstrlerdiń kelisimin alýdan anaǵurlym qıyn ekeni aıtpasa da túsinikti edi. Sonymen, 2010 jyldyń basynda Qazaqstan tóraǵalyq mindetin atqarýǵa kirisip te ketti. Biter istiń basyna jaqsy keler qasyna demekshi, Uıymnyń negizgi úsh ólshemi boıyn­sha iske asy­rylǵan qyrýar da sansyz is-sharalardyń qaı-qaı­sysynda da Elbasynyń basshylyǵy men baǵyt-baǵdary taıǵa tańba basqandaı sezilip turdy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyna baǵyttalǵan, Qazaqstan Parlamentiniń bastamasymen sol kezde Sankt-Peterbýrgte ótken parlamentaralyq konferensııa bizdiń eldiń ǵana emes, búkil Uıymnyń abyroıyn kótergen iri qadam ekeni daý týǵyzbaıdy. Uıymnyń bedelin kótergen jáne eki úlken shara – Astanada Elbasynyń tikeleı qatysýymen ótken úshinshi halyqaralyq ekonomıkalyq forým men toleranttylyqqa baǵyttalǵan keń aýqymdy halyqaralyq konferensııa. Al elordada ótken jetpis eldiń basyn qosqan Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmy Qazaqstannyń ǵalamshardyń rýhanı júregine aınala bastaǵanyn pash etti. Osy oraıda, «Qoı asyǵy demegiń, qolyńa jaqsa saqa ǵoı, jasy kishi demegiń, aqyly assa aǵa ǵoı» degen ataly sóz oıǵa oralady. Qazaq eli sol kezde on toǵyz jastaǵy albyrt jigitke tán qaırat-kúshimen saqa bolýǵa da, aǵa bolýǵa da ábden laıyq minez tanytty. «Elý jylda el jańa» deýshi edi dana halqymyz. Al búgingi Qazaqstan álgi ataly sóz­ge túzetý engizip, aqylmen basqarsa, óte qysqa mer­zimde de el jańartýǵa bolatynyn tolyǵymen dáleldedi. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri