Kaspıı qubyr konsorsıýmy: ekonomıkanyń altyn dińgegi

Táýelsizdik alǵan 1991 jyldan bastap magıstraldy munaı qubyrlary júıesin damytý úshin elimizde kóptegen jumystar atqaryla bastady. О́ıtkeni, bir jaǵynan buǵan deıin elimizde qubyr kóligin basqarý qurylymy bolmaǵan bolsa, ekinshi jaǵynan elimizde iri jobalarmen aınalysatyn aldyńǵy qatarly halyqaralyq munaı kompanııalarynyń jumys isteýi munaı qubyrlary júıesiniń damýyna alǵyshart jasady. Iri kompanııalardyń basty jobalarynyń ishinde Teńizdiń alatyn orny bólek. Degenmen, dál sol kezeńderde jumys istep turǵan qubyrlardyń Teńizdiń mol munaıyn tasymaldaýǵa qaýqary jetpeıtin. Mine osylaısha, Kaspıı qubyr konsorsıýmyn qurý týraly alǵashqy ıdeıa paıda boldy. Búkil álemde teńdesi joq Teńiz – Novorossıısk – Kaspıı qubyr konsorsıýmy ekonomıkalyq áriptestiktiń altyn kópiri ispettes. Sebebi, bul marshrýt Kaspıı aımaǵynan álemdik naryqqa munaı tasymaldaýdyń eń senimdi ári tıimdi joly sanaldy. Qazirgi tańda konsorsıým quramyna álemniń iri munaı-gaz salasymen aınalysatyn 11 aksıoneri kiredi. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasy, Reseı Federasııasy, Chevron Caspian Pipeline Consortium Company, LUKARCO B.V., Mobil Caspian Pipeline Company, Kazakhstan Pipeline Ventures LLC, Rosneft-Shell Caspian Ventures Limited, BG Overseas Holding Limited , Eni International N.A. N.V. – jáne Oryx Caspian Pipeline LLC. Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) qazaq­stan­dyq munaıdy Qazaqstan – Reseı aýmaǵy arqyly tranzıtpen eksporttaý úshin qurylǵan. KQK uzyndyǵy 1,5 myńnan asatyn Teńiz – No­vorossıısk munaı qubyryna ıe, ol Qazaq­stannyń batysyndaǵy ken oryndaryn Qara teńiz­diń reseılik jaǵalaýymen baılanystyrady. Aıta ketken jón, óndiriletin munaı kólemi ulǵaıǵan saıyn qubyrdyń ótkizý, tasymaldaý múmkindigin arttyrý kezek kúttirmedi. Osy­laısha, 2011 jyly KQK áý bastaǵy jobasyn keńeıtýdi qolǵa aldy. KQK qubyryn keńeıtý jobasynyń bire­geıligi retinde onyń qýatynyń artyp, qubyr jumysynyń toqtaýsyz eki ese iske asyrylatynyn aıtýǵa bolady. Qarasha aıynyń qorytyndysyna súıensek, Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń Teńiz termınalynda 4 438 701 tonna (35 151 943 barrel) munaı tıeldi. Bul Teńiz – Novorossıısk munaı tasymaldaý júıesin paıdalana bastaǵan ýaqyttan bergi rekordtyq aılyq kólem desek, qatelespeımiz. Konsorsıým aqparatyna qaraǵanda, buǵan deıingi rekord 2016 jyly naýryz aıynda belgilengen. Ol kezde bir aıda tankerlerge 4 210 000 tonna munaı tıelgen. Konsorsıýmnyń búkil tarıhy kezinde Teńiz termınalynda 4,3 myńnan astam tanker tıelip, olar arqyly 460 mln tonnadan astam munaı tasymaldandy. Onyń ishinde qazaqstandyq óndirýshilerdiń úlesine 398 mln tonnaǵa jýyq munaı tıesili bolsa, qalǵany reseılik ónim.  

2016 – KQK úshin  mańyzdy jyl

Bıyl sheteldik munaı óndirýshi kompa­nııalardyń konsorsıýmǵa qosylǵandaryna týra 20 jyl! Aǵymdaǵy jyly konsorsıým óziniń tarıhynda taǵy bir mereıtoılyq datany atap ótýde – Teńiz – Novorossıısk munaı qubyrynyń tabysty jumys isteı bastaǵanyna 15 jyl! Sondaı-aq, bıyl KQK-ny keńeıtý boıynsha kólemdi jobany júzege asyrý týraly qujatqa qol qoıylǵanyna 5 jyl toldy!  

KQK: tarıhqa sheginis...

Keńes úkimeti taraǵan soń elimizdiń aldynda munaı óndirý kólemin azaıtpaý kerek degen tapsyrmamen birge munaı salasynyń damýyn qamtamasyz etý kerek degen maqsat qatar turdy. 1992 jyly aqpanda Energetıka jáne otyn resýrs­tary mınıstrligi quryldy. Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda onyń alǵashqy mınıstri Qadyr Baıkenov boldy. Qadyr Baıkenovtiń tikeleı qatysýymen Kaspıı qubyr konsorsıý­myn qurý týraly kelissózder júrgizildi. Eger sol kezdegi basty máseleler týraly aıtatyn bolsaq, salany jetkiliksiz qarjylandyrý, Teńiz jáne Qarashyǵanaq syndy iri ken oryndaryn tolyqqandy ıgerý úshin tehnologııanyń jetkiliksizdigi, sondaı-aq, joǵary kásibı bilikti mamandardyń jetispeýshiligi syndy problemalar óte kóp edi. Sondyqtan sol jyldardaǵy negizgi mindet ınvestısııa tartý boldy. 1992 jyly Agip jáne BG kompanııasymen Qarashyǵanaq ken ornyn damytýǵa qatysty hattamaǵa qol qoıyldy. 1993 jyly Teńiz ken orny boıynsha Chevron kom­panııa­symen «Ǵasyr kelisimsharty» atanǵan iri qujatqa qol qoıyldy. Sondaı-aq, Kaspıı qubyr konsorsıýmyn qurý týraly kelisim de sol mezgilde jasaldy. Osylaısha, qazaqstandyq shıkizatty Qara teńiz arqyly álemdik naryqqa shyǵarý úshin konsorsıýmnyń qajettigin Elbasy N.Nazarbaev jaqsy túsindi. Respýblıkanyń munaı salasyn basqarýdyń jańa biryńǵaı júıesin qalyptastyrýǵa bilikti mamandar shoǵyry jumyldyrylǵan edi. Qazaq «kóz qorqaq, qol batyr» demeı me? Kez kelgen iste táýekelge barmasa, oń nátıje kútý bekershilik. Al Qazaqstan úkimeti derbes el retinde shekarasyn bekite sala osyndaı halyqaralyq aýqymdy ekonomıkalyq jobaǵa muryndyq bolýy talaıdy tańqaldyrdy. Sonymen, Kaspıı qubyr konsorsıýmy – Qazaqstan úshin qandaı basymdyqqa ıe? Bul elimizdiń tarıhı damý satysyna qanshalyqty áser etti? «KQK – Teńiz munaı ken ornynyń damýymen tyǵyz baılanysty. 1979 jyly ashylǵan Teńiz munaı ken orny Qazaqstan munaı salasynyń órken jaıýyna ózindik serpin berdi. Alaıda elimiz endigi kezekte munaıdy álemge tasymaldaý máselesin túbegeıli sheshý jolyn qarastyrýǵa kirisip ketti. Teńiz munaıyn eksporttaý jáne qarjy­lan­dyrý úshin Qazaqstan Oman Respýblıkasymen birlesip konsorsıým qurýǵa 1992 jyly belsene kiristi. Sol jyly shildede oǵan Reseı tarapy qosyldy. Konsorsıým qurylǵannan keıin de birneshe jyl qatarynan kelissózder júrip jatty. Qazaqstan tarapy mundaı aýqymdy jobaǵa alǵash ret qatysqandyqtan, halyqaralyq kompanııalarmen kelissózder júrgizip, ortaq mámilege kelý jańa tájirıbe alańy boldy. Ásirese, qarjylandyrý máselesi jónindegi kelissózderdiń uzaqqa sozylyp, ońaı sheshilmegendigi áli kúnge deıin esimizde», – deıdi Qaıyrgeldi Qabyldın myrza ótkenge sheginis jasap.  

Tarıhı sát: 20 jyl buryn KQK-ny qaıta qurylymdaý týraly sheshim qabyldandy

Sol kezde konsorsıýmnyń shashbaýyn kóterip, tabysty jumys istep ketýine bar kúshin salǵan el aǵalary 1992-1996 jyldar aralyǵy eń kúrdeli ári aýyr kezeń bolǵanyn eske alady. Árıne, aýqymdy jobanyń tusaýyn kesý ońaıǵa soqpaǵany málim. Elbasy osy jobany ilgeriletý úshin B.N.Elsınmen on shaqty márte arnaıy kezdesip, talqyǵa salǵany bir bólek, únemi telefon soǵyp, mán-jaıǵa qanyǵyp otyrdy. Munaı jáne gaz mınıstri tizginin usta­ǵan Nurlan Balǵymbaev Prezıdentke kirip, «Taraptar ortaq sheshimge kelmeı jatyr» degen ýájin aıtqanda, Elbasy «Bir paraq qaǵazǵa qarapaıym tilmen jobanyń tóńiregindegi máseleniń jaı-japsaryn jazyp ber» dep tapsyrma beredi de, erteńinde Máskeýge ushyp keledi. Elsın ol kezde aýrýhanada jatyr eken, eki el basshylary aýrýhana palatasynda joba barysyn talqylap, nátıjesinde 1996 jyly 6 jeltoqsanda Máskeý qalasynda Aksıonerler kelisimshartyna qol qoıyldy. Qujat boıynsha konsorsıým aksııalarynyń 50 paıyzy iri munaı óndirýshi halyqaralyq kompanııalardyń qolyna kóshti. Qalǵan 50 paıyzy Reseıdiń úlesine 24%, Qazaqstanǵa 19%, Omanǵa 7% tıesili boldy. Bylaısha aıtqanda, aksıonerler kelisiminde negizinen «Almany teńdeı bólý!» ustanymyna súıendi. Iаǵnı, halyqaralyq munaı kompanııalary da, Qazaqstan, Reseı tarapy da jobanyń kepildikke berilgen úlesine ıelik etip otyrdy. Sol kezdegi elimizdegi kásibı biliktiligi joǵa­ry maman Nurlan Balǵymbaev shetel­dik­ter­diń psı­hologııasyn jete túsinip, munaı kom­pa­nııa­lary­nyń maqsat-múddesin áńgime aýany­nan-aq biletin­digi týraly áriptesteri búginge deıin jıi aıtady. Nurlan О́tepuly baspasózge bergen bir suhbatynda: «Ýaqyt bıiginen qaraǵanda, 1990 jyldardyń orta sheninde táýelsiz munaı qubyry jelisin qurý jónindegi bizdiń ustanymymyz strategııalyq turǵydan durys boldy. Ol tek Qazaqstanǵa ǵana emes, jobany qarjylandyrǵan munaı kompanııalaryna da paıda ákeldi. KQK Qazaq­stan úshin de, Reseı úshin de naryqtyq eko­nomıka, aralas menshik sharttaryna saı júzege asqan eń alǵashqy aýqymdy halyqaralyq qubyr jelisi jobasy atandy. Bul tájirıbe odan keıingi basqa da magıstraldy qubyr jelisi qury­lystaryna tıimdi paıdalanyldy jáne bul rette KQK ınjenerlerden bastap, jetekshilerge deıingi barlyq deńgeıdegi mamandardy daıyndaıtyn úlken mektepke aınaldy» degen edi. Qazaq munaı-gaz salasyn damytýdyń kósh­basynda turǵan azamat jaıly 1996-1999 jyldary Reseıdiń Otyn energetıkasy mınıstriniń birinshi orynbasary bolǵan Ana­tolıı Shatalovtyń myna pikiri júrekke jyly tıedi. «Biz qalaı jumys istedik? Qazaqstan tarapy jaǵynan jobaǵa Nurlan Balǵymbaev jetekshilik etti. Ol Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy edi. Sondyqtan Prezıdentke tikeleı shyǵýǵa múmkindigi boldy. Al men Vıktor Chernomyrdın arqyly jumys istedim. KQK Qazaqstan úshin de, Reseı úshin de mańyzdy nysan sanaldy. Sebebi, jobaǵa baılanysty myń-san másele shyǵyp jatty. Mine, sondaı qıyn kezeńde Nurlan О́tepulynyń tabandylyǵy men biliktiligine tánti bolǵanymdy aıtqym keledi. Sol kezde osy jobaǵa qatysty kelissózderdiń basy-qasynda únemi Nurlan Balǵymbaev pen Qaıyrgeldi Qabyldın júrdi. Olardyń bul jobaǵa eńbegi sińdi dese bolady», – deıdi ótkenge kóz júgirtip. Álemdegi aldyńǵy qatarly munaı-gaz óndirýshi kompanııalardyń KQK jobasyna qatysýy bul jobanyń qarjylandyrýyn qamtamasyz etip qana qoımaı, munymen qosa munaı tasymaldaý júıesiniń obektilerin jobalaý, qurylysyn salý, paıdalaný jáne basqarý kezinde zamanaýı tehnologııalar men jańa jabdyqtardy, halyqaralyq standarttardy paıdalaný múmkindigin týǵyzdy. KQK munaı tasymaldaý júıesine oraı, qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha sharalar kesheni tolyqqandy ázirlendi. Tabıǵatty qorǵaýdyń jańa tehnologııalaryn engizýge jumsalǵan qarjy munaı tasymaldaý júıesiniń qurylysyn salý bıýdjetiniń 12 paıyzyn qurady. Aımaqtardyń ınfraqurylymyn damytýǵa, densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport salalarynda iri áleýmettik baǵdarlamalardy iske asyrý úshin kómek retinde qomaqty qarjy bólindi.  

Ýaqyt kóshine  ilesken KQK

Jalpy, Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń alǵashqy satysynda jylyna 28 mıllıon tonna munaı ótkizý múmkindigi boldy. Konsorsıýmnyń Qazaqstan aımaǵyndaǵy negizgi ǵımarattary jańadan jaraqtandyrylǵan Teńiz munaı aıdaý stansasy men Atyraý munaı aıdaý stansasy (MAS). Qazir olarǵa A-MAS-4 pen A-MAS-3A nysandary qosylady. Qubyrdyń jalpy uzyndyǵy 1510 shaqyrym. Onyń 452 shaqyrymy respýblıkamyzdyń aýmaǵynan ótedi. Al qubyrdyń dıametri – 1020 mm. Qazir Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń jelisine negizinen Qashaǵan, Teńiz, Qarashyǵanaq ken ornyndarynan munaı kelip quıylady. Qýatty qubyrdyń tehnıkalyq múmkindigi jylma-jyl artyp keledi. Munaı aıdala bastaǵan 2001 jyldan beri osy qubyr arqyly 500 mıllıon tonna «qara altyn» eksportqa jóneltilgen eken.  

Kaspıı qubyr  konsorsıýmy Qashaǵan munaıyn tasymaldaýda

Jaqynda Atyraý oblysynda Memleket basshysynyń jumys sapary kezinde ótken telekópir barysynda Kaspıı qubyr konsorsıýmy Qashaǵan munaıyn tasymaldaý jumystaryn bastaǵandyqtaryn kompanııanyń aımaqtyq menedjeri Sársenbaı Murynov baıandaǵan bolatyn. «Qurmetti Prezıdent, Sizdiń tikeleı qoldaýyńyzben qurylǵan Kaspıı qubyr konsorsıýmy búginde álemdegi eń úzdik munaı tasymaldaý jobasyna aınalǵan. Qazir Kaspıı qubyr konsorsıýmy júıesine Qashaǵan ken ornynan óndiriletin munaı kele bastady. Osy ýaqytqa deıin 500 myń tonnadan astam munaı tasymaldanyp, Novorossııskdegi teńiz termınalynda tankerlerge quıylyp, eksportqa jóneltilýde», – dedi ol. Elbasy óz pikirinde sońǵy úsh jarym jylda ekonomıka salasynda 540-tan astam joba júzege asyrylyp, 100 000-nan asa adam jumyspen qamtamasyz etilgenine toqtaldy. «Bıyl taǵy 50 jobany iske asyrý jospar­la­nyp otyr. «Munaı-gaz ındýstrııasyn damytý úshin biz kúrdeli qarjyny belsendi túrde tar­ta­myz. Tek «Qashaǵan» jobasyna ǵana biz 50 mıl­lıardtan astam ınvestısııa tarttyq. Osy­nyń bári el bıýdjetine túsimderdi qam­ta­­ma­­­syz etedi. О́zge de iri jobalardy, atap aıt­qan­da, «Kaspıı qubyry konsorsıýmy» joba­syn iske asyrý da elimizdi damytýǵa baǵyt­talǵan mańyz­dy jumys bolyp tabylady», – dedi Nursultan Nazarbaev. «Bul jerde eń aldymen Elbasymyzdyń kóregendigin aıtqym keledi. Onyń kópvektor­lyq saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstanda dıf­ferensıaldy qubyr júıesi qalyptasty. Olardyń qatarynda Kaspıı – Qara teńiz, Atyraý – Samara, Qytaı, Baký baǵyttary bar. Osynyń arqasynda Qazaqstannyń munaı tasymaldaý múmkindigi búgingi kúni 100 mıllıon tonnany quraıdy. Alaıda, sol qýattyń tek 80 paıyzyn ǵana paıdalanyp otyrǵandyǵymyzdy eskersek, munaı eksportynyń múmkindigi áli de barshylyq ekendigi haq» –deıdi qazaq munaı tasymaldaý salasynyń isker basshysy Qaıyrgeldi Qabyldın. Túıin: Al búginde Qazaqstannyń munaı ónimderi Eýrazııanyń ondaǵan elderine eksporttalady. Oǵan qosa, «qara altyndy» ıgeretin basqa da jańa naryq kózderi qarastyrylýda. Mine, bıyl Kaspıı qubyr konsorsıýmy jumysyna qan júgirtip, bas­tamashy bolǵan aksıonerler kelisimine 20 jyl toldy! Joba elimizdiń Táýelsizdigimen qatarlas damyp, ósip, órisin keńeıtti. Árıne, jıyrma jyl az da, kóp te ýaqyt emes. Alaıda osy merzim ishinde elimizdiń munaı-gaz salasy aıtýly jetistikter men tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizse, buǵan ekonomıkada alǵashqy halyqaralyq joba retinde júzege asqan KQK-nyń úlesi qomaqty ekeni daýsyz.  Dınara MYŃJASARQYZY  

QR Prezıdenti N.Nazarbaev pen RF Úkimetiniń Tóraǵasy V.Chernomyrdın kelissózder barysynda, 1995 jyl

1996 jylǵy 6 jeltoqsan. Aksıonerler kelisimshartyna qol qoıý sáti. 

1992 jylǵy shilde. Soldan ońǵa qaraı: Al-Shanfarı, V.Chernomyrdın,  K.Baıkenov. Reseı KQK-ǵa qosylýy.

Teńiz-Novorossıısk qubyry

1996 jylǵy sáýir. Almaty. KQK qaıta qurý týraly kelisimge qol qoıý. Soldan ońǵa qaraı: mınıstrdiń orynbasary Ǵ.Keshýbaev, mınıstr N.Balǵymbaev, Oman Sultanynyń Munaı mınıstri  Makbýl Alı bın Sýl

1999 jylǵy 12 mamyr. «Alǵashqy irgetasyn qalaý» sharasynda. Q.Qabyldın, N.Qapparov.

2011 jyl, KQK qubyryn keńeıtý týraly qujatqa qol qoıý sáti.

Telekópirge qatysýshylar

Atyraý MAS telekópiriniń qatysýshylary