Bir qaraǵanda, ańsarly Azattyǵymyzǵa qolymyz jetkeni kúni keshe ǵana sııaqty. Desek te, sol jyly týǵan sábı bala búgin tepse temir úzetin 25-tegi óndir jas jigit. Al bizdiń Táýelsizdik besiginde terbelgen, qıly daýyldarǵa tótep bergen Qazaqstanymyz jasampaz jas memleket. Osy jaıdyń mánine tereńirek boılasaq, elimizdiń 25 jylda 25 ǵasyrǵa tatyrlyq taraý-taraý taǵdyrly táýekel jolyn abyroımen júrip ótkenine súısinerimiz de ras. Qazaq eli halqymyzdyń jarym yrys-yrymyndaǵy jıyrma bestiń barlyq jaqsylyqtarymen jasanyp, juldyzy shyrqaý bıikte jarqyrap, dúıim dúnıege danalyǵymen tanyldy, daralyǵymen aıshyqtaldy.
Osy daralyqtyń bir parasy, eldik bolmysymyzdyń ajar-kelbeti erkindik jyldarynda boı kóterip, saqı sap túzegen eńseli eskertkishter arqyly da pash etilip jatqanyn qaperge almaı tura almaımyz. Sebebi, bul da bir baq-berekemizdiń baıandylyǵyn ańǵartatyn ǵanıbet jaǵdaı. Bul aradaǵy eń bir ǵajaby sol, álemniń Amerıka, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Túrkııa syndy alpaýyt elderi ózderiniń dara keskinin keıipteıtin beder-belgilerin, nyshandy jádigerlerin júzdegen jyldar boıy tirnektep túzip kelse, Qazaq eli jalpaq jahanǵa jaıyp salar jan dúnıesin, jarqyn dástúrlerin, bekzat bolmysyn, tektiligi men bettiligin shırek ǵasyr júzinde ǵana baıyptap ta baıandap, neshe san keshendi hám kenen eskertkishtermen órnektep órip kórsete aldy.
«Táýelsizdigimizdiń tal besigi Almaty boldy» degen sózdi Elbasymyz árdaıym aıtyp júredi. Eldigimiz ben erkindigimizdi alǵash sáýlet óneri tilinde aıshyqtap beınelegen shyn mánindegi tolaǵaı da tolymdy eskertkish kesheni – «Táýelsizdik» monýmenti naq osy ulyq merekemizdiń bes jyldyǵyna oraı Alataý baýraıyndaǵy arý qalada asqaqtady. Shot-Aman Ýálıhanov jetekshilik etken sáýletshiler men músinshiler toby monýmentti jasaý barysynda tól tarıhymyz ben táýelsizdik murattaryn sheber toǵystyryp, biregeı kórkem sheshim tapqan. Kók aspanǵa shanshylǵan ortalyq syntastyń ushar basynda oıylyp bádizdelgen Qazaqstannyń Eltańbasy, onyń ústinde qanatty barys. Eń joǵaryda – jaralǵandaı jasynnan, bes qarýyn asynǵan, jaýy bolmas basynǵan, qolyndaǵy qyran qusy talpynǵan, álemge «Altyn adam» dep tanylǵan dýlyǵaly jas sarbaz. Monýmenttiń qaptalynda Jeltoqsan kóterilisi men Tá- ýelsizdik jarııalanǵanǵa deıingi qazaq tarıhynan syr shertetin beder-beıneler. Al dál janynda dala danasy – aqylgóı Abyz ata men júregi meıirimge toly aq jaýlyqty Jer-ana, olardyń aldynda qulynshaqqa mingen ul men qyz músinderi. Osylaısha Monýmenttiń mazmunyndaǵy ulttyq rýh pen syr-sıpat osynaý tolaǵaı týyndyǵa degen halyq qurmetin arttyra túskeni de aqıqat.
Eldigimiz ben erligimizdi, ǵasyrlar qoınaýynan tamyr tartqan mereıli memlekettigimizdi pash etken «Táýelsizdik» monýmentiniń osydan týra 20 jyl buryn, 1996 jylǵy 16 jeltoqsanda bolǵan ashylý saltanatyna Elbasy Nursultan Nazarbaev pen táýelsizdigimizdi birinshi tanyǵan Túrkııa prezıdenti Súleımen Demırel qatysty. Sodan beri «Altyn adam» eskertkishiniń aınalasy almatylyqtar men ońtústik astana qonaqtarynyń, jas jubaılardyń shýaq kúlkisine bólenbegen kúni bolǵan emes.
Almatyda keńes jyldarynda jalǵyzsyraǵandaı kúı keshken hakim Abaı men ǵulama Shoqan eskertkishteriniń qatary Táýelsizdigimizdiń arqasynda tolyǵa berdi, molyǵa berdi. Ol ol ma, úsh jyldan keıin Ordabasyda qazaqtyń birligin kúıttegen Tóle, Qazybek, Áıteke bıler ardaqtalǵan uly jıyn ótip, ulttyq-mádenı qoryq qurylǵan. Al 1997 jyly tarıh minberindeı Ordabasy tóbesinde Birlik monýmenti boı túzegen edi. Eskertkishterge aınalyp, eline órshil de elshil rýh syılaǵan Úsh bı búgingi baq-berekeli urpaǵymen emen-jarqyn júzdesip, órkenıet órine shyqqan qalalarymyz ben kentterimizdi aralap ketti desek te bolǵandaı.
Árıne, Táýelsizdigimizdi dáripteıtin, aıshyqty beıneleıtin eń tamasha eskertkish, ǵajaıyp týyndy – elordamyz Astana. Onyń avtory qadirmendi Elbasymyz ekendigi de dúıim dúnıege máshhúr. Jańa astanamyzdyń kórik-kelbeti kelýshini de, kórýshini de tamsandyrady. Ortalyǵyndaǵy biregeı sáýlettik ansambl arman bıigine jeteleıdi, týǵan eliń men jeriń, astana baıtaǵyń úshin maqtanysh sezimine bólep mereılendiredi. Bul ansambldegi eń basty týyndy Aqorda desek, oǵan jalǵasyp sáýlettik keshenniń arqaý-ózegine bir-bir jahut jaýhardaı bolyp tartylǵan «Báıterek», «Han Shatyr», «Beıbitshilik jáne kelisim» saraıy, «Táýelsizdik saraıy», «Qazaq eli» monýmenti, «Máńgilik El» qaqpasy eldigimizdiń, bereke-birligimizdiń dastandaryndaı órnektele óriledi, kóńilimizdi kókke órletedi. Bul ǵalamat ǵımarattar men eńseli eskertkish keshenderi Táýelsizdigimizdiń shejireli syryn shertedi, jarqyn tarıh jasap jatqan jasampaz dáýirimizdiń áýezdi áýenin qalyqtatady, egemen eldiń óreli órkenıetin, jeńisteri men jemisterin jyrǵap pash etedi.
Táýelsiz eldiń barlyq shapaǵat sáýlesi, qasıet-kıesi, danalyǵy men saralyǵy, barsha jaqsylyǵy men ar-uıaty Aqordaǵa jınaqtalǵan. Baǵanaly basty ordamyzdyń sáýleti men saltanatynan biz osyndaı syr-sıpatty ańǵaramyz. Aqorda Qazaqstan halqynyń baıandy baqyty men jarqyn bolashaǵynyń nyshandy kórinisi, memlekettigimizdiń ajyramas atrıbýty desek, aqıqaty da sol.
Astanaǵa kelgen qonaqtardyń úlkeni men kishisi birdeı «Báıterekti» kórýge asyǵady. Ataýy da, jasaýy da ár qazaqtyń janyna jaqyn, Táýelsizdigimizben úndes, Máńgilikti kózdegen muratymyzben úıles óner týyndysy, elordanyń eń kórnekti ǵımarattarynyń biri hám biregeıi de osy. Altyn kúnge boı sozǵan alyp «Báıterektiń» túıindi fılosofııasy qazaq halqynyń jańǵyryp qaıta túleýiniń, ózgelermen terezesi teń memlekettiliginiń, halyqtyq uǵymdaǵy bıiktik pen tereńdiktiń, keńdik pen darqandyqtyń belgisin bildiredi.
Aıta ketetin jaıt, «Báıterektiń» negizgi ıdeıasy Nursultan Ábishulynyń eskız-nobaıynyń negizinde ómirge kelgen. Qazaq ańyzyndaǵy qasıetti Samuryq qusy «Máńgilik El» muratyna qaraı samǵap ushyp barady. Temirqazyq nysana – tirshiliktiń tiregi Báıterek. Ushar basyndaǵy uıada ómir uıyǵy altyn jumyrtqa – alyp shar. Onyń ishinde Astana alaqandaǵydaı kórinetin aıaly zal, ortasynda 17 japyraqtan turatyn, 17 túrli álem dinderiniń ókilderi qol qoıǵan aǵash ǵalamshar. Kelýshiler onyń qasyndaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń alaqan izine alaqanyn bettestirip, jaqsy yrymmen, joralǵy úmitpen sát saıyn sýretke túsip jatady. Táýelsizdik eskertkishinde týyndaǵan taǵylymdy dástúr osyndaı. Al «Báıterektiń» 97 metrlik bıiginen zamanaýı qalanyń kórkem kórinisi ashylady. «97» sany da kezdeısoq emes, ol elorda mártebesiniń Almatydan Astanaǵa aýysyp kelgen jylyn meńzeıdi.
Elordamyzdy qazir «Máńgilik El» qaqpasynsyz kózge elestetý qıyn. Bıiktigi 20 metrlik osynaý sáýlet nysany Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda ashyldy. Qaqpanyń qos qaptalyndaǵy Aqsaqal men Ana músinderi, qalqan men taıqazan ulttyq kıeli uǵymdarmen astasady. Jasampazdyq Máńgilikti murat tutqan el astanasynyń taǵy bir jarasymdy da maǵynaly sımvolyna aınaldy.
2009 jyly qatarǵa qosylǵan «Qazaq eli» monýmenti jalpy elimiz boıynsha Táýelsizdikke táý eter eń eleýli eskertkishterdiń birine aınalǵany anyq. Bul mádenı-sáýlettik, tarıhı-memorıaldyq keshen Qazaqstannyń dosqa qushaǵy ashyq adal nıetin, memleketimizdiń beıbitshilik súıgish parasatty saıasatyn bildiredi. Ortalyq bareleften Ata Zańnyń ústine qolyn qoıyp, ant berip turǵan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen onyń syrtyndaǵy, ol arqa súıegen halyq kórinis tapqan. Budan basqa, «Qaharmandyq», «Jasampazdyq» jáne «Bolashaq» atty barelefterde Qazaq eliniń búgingi tańdaǵy kemel beınesi jan-jaqty ashylyp kórsetilgen. Osy ıdeıalardyń bári Qazaqstan halqynyń táýelsizdik alǵan kezdegi shattyǵyn pash etetin «Birlik» atty músindik kompozısııamen túıindelýi tipten ǵanıbet.
Elbasynyń ıdeıasymen ataqty aǵylshyn sáýletshisi Norman Foster pıramıda pishininde jobalap jasap shyqqan «Beıbitshilik jáne kelisim» saraıy, otandyq sáýletshiler atqarǵan «Táýelsizdik» saraıy syndy jáne basqa sáýlettik óner týyndylary elordamyzdy jyldan-jylǵa kórkeıte túsýde. Ásem Astana búginde álem tanyǵan Qazaqstannyń brendine aınalsa, ýaqyt ótken saıyn qatary tolyǵa túsken eńseli erkindik eskertkishteri táýelsiz elimizdiń bas qalasynyń da, basqa shaharlarynyń da kórkine kórik qosyp, kóńilimizdi ósirýde. Jer-jerdegi Tuńǵysh Prezıdent saıabaqtary da, Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵasyna arnalǵan «Táýelsizdik tańy» eskertkishi men Tarazdaǵy «Qazaq handyǵy» monýmenti de osyndaı. Olar jaı eskertkishter emes, eldigimizdi asqaqtatqan, aıbynymyzdy asyrǵan, kelisti kelbetimizdi tanytqan Táýelsizdigimizdiń sımvoldary. Ol eskertkishter Táýelsiz memlekettiń ıdeıasyn bildiredi, halqymyzdyń Máńgilikti kózdegen izgilikti murat-maqsatyn aıǵaqtaıdy. Osy qasterli eskertkishterde qasıettep bádizdelgen Elimiz de, Erkindigimiz de máńgilik bolsyn dep tileıik!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
