Jaqsy maman qaıdan shyǵady?

Adam ómirde eki nárseden qatelespeýi tıis. Birinshisi – mamandyq tańdaǵanda, ekinshisi – jar tańdaǵanda. Búginde elimizdegi joǵary oqý oryndary 200-den astam mamandyq túrine oqytady. Alaıda, joǵary oqý ornyn bitirgen túlekterdiń 74 paıyzy meńgergen mamandyǵymen jumys istemeıdi eken. Bul – mamandyqty durys tańdamaýdan shyqqan nátıje. Ata-ana balasynyń qabileti men qarymyna emes, mamandyqtyń bedeline senedi de, balasyn sol salaǵa túsirýge tyrysady. Al, oqýǵa túskenderdiń 70 paıyzdan astamy – mamandyǵyn durys tańdamaǵandar. Bul degenińiz, elimizde joǵary oqý ornyn bitirip, qolyna dıplom alǵan azamattar jumyssyz júr degendi bildiredi. Jalpy, búkil álemde kásibı baǵdar berý – áli tolyqqandy sheshimin tappaǵan problema. Táýelsizdik alǵan kezeńnen bastap bizdiń elimizde de bul máselege mán berilip, túbegeıli zerttelip, zerdelengen joq. Áli kúnge deıin respýblıka boıynsha «Qandaı mamandyqqa qansha adam qajet? Joǵary oqý oryndarynyń aldynda qandaı mamandyqtar boıynsha oqytqan durys?» degen máselelerdi talqylap, arnaıy saraptamadan ótkizip, baqylap, baǵyttap otyrǵan arnaıy mekeme de joq. Kóptegen órkenıetti memleketter adamı resýrstardyń kúshin jan-jaqty paıdalanýǵa talpynys bildirip otyr. Onyń ishinde AQSh, Germanııa, Japonııa syndy elder bar. Al, postkeńestik keńistikte bul baǵytty shynaıy qolǵa alyp otyrǵan kórshiles О́zbekstan memleketi. Onda balany bastaýysh synyptan bastap kásipke baýlý baǵdarlamasy engizilgen. Keńes ókimeti kezinde mektep qabyrǵasynda bastaýysh synypta oqyp júrgende «Kim bolamyn?» degen taqyrypta shyǵarma jazýshy edik. Bul sol mamandyq tańdaýǵa baǵyttaıtyn baǵdarlamadaǵy materıaldyń biri ǵana bolatyn. Degenmen, mamandyq tańdaý problemalary ol kezeńde de tolyqtaı sheshilmedi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sońǵy kezdegi málimetine qaraǵanda, joǵary oqý ornyn bitirgen túlekterdiń 50 paıyzy óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Sonda qalǵan 50 paıyzy ǵana dıplom boıynsha qyzmet atqarady. Al, bul degenińiz, ata-ana men memlekettiń grantqa bólip jatqan qarajatynyń 50 paıyzy jelge ushady degendi kórsetedi. Iаǵnı, ata-ananyń balany oqytýǵa jumsaǵan aqshasyn bylaı qoıǵanda, Úkimetten grantqa bólinetin 23 mlrd teńgeniń 50 paıyzy tıimsiz jumsalady degen sóz. Búgingi kúni joǵary synyptarda bilim sapasy quldyraýynyń sebebi – oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵynyń, tómendep ketýi. Al, óz mamandyǵyn júrekpen tańdap, qaıda oqýǵa túsetinin, bolashaqta kim bolatyndyǵyn anyq bilgen bala keleshegine nyq senimmen qarap, ishki yntasy joǵarylaıdy. Sondyqtan aldyn-ala bala óziniń kim, qandaı mamandyqtyń ıesi bolatyndyǵyn bilýi asa qajet. Mektep oqýshylarynyń 70 paıyzy áli kúnge qandaı mamandyqtyń ıesi bolatynyn anyqtamaǵan. Bireýler mamandyqtyń ádemi atalýyna, bireýler tabys kózine qyzyǵady. Biraq, shyn máninde, ómir boıy alyp júretin mamandyq túrinen múldem beıhabar. Negizinde, mamandyq tańdaýda qalaımyn, qolymnan keledi jáne qajet degen úsh bastamany qaperge alǵan jón. Oqýshylar keıde arman qýyp, belgili bir mamandyq túrin qalaıdy. Alaıda, onyń fızıkalyq nemese psıhologııalyq ahýaly oǵan saı kelmeýi múmkin. Negizinen, kóp jaǵdaıda eńbek naryǵyn tereń súzgiden ótkizip, búgingi zamanǵa kerek degen mamandyq túrin tańdaǵany jón. Eger adam eńbek naryǵynda qajet maman bolǵysy kelse, naryqty bastan-aıaq zertteýi kerek. Eń aldymen, oqýshynyń qolynan keletin isti anyqtaý úshin onyń tulǵa retinde psıhologııalyq ereksheligin, áleýetin bilip alǵan jón. Eń bastysy, jastardyń mamandyq tańdaýyna memleket qulshynys tanytýy tıis. Osyǵan oraı, qandaı mamandyq ıeleri az, ne jetispeıdi degen maqsatta mindetti túrde jyl saıyn monıtorıng júrgizilýi kerek. Osylaısha, qaı mamandyqqa suranys bar, qaısysyna joq degen másele ózi-aq qalqyp shyǵa keledi. Sosyn ótimdi, suranysqa ıe mamandyqtarǵa grantty kóbeıtýge bolady. Elimizde mektep túlekteriniń ǵana emes, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn támamdaǵan daıyn mamandardyń da muǵalim bolýǵa qulshynystary az. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine súıensek, Qazaqstanda pedagogtardy 89 joǵary oqý orny (33 memlekettik jáne 56 jekemenshik) daıarlaıdy. Olardy bitirip shyqqan 34 myńnan astam túlektiń tek 10 myńy ǵana bilim berý mekemelerinde qalady eken. Qazir osy 89 joǵary oqý ornynyń tek 43-ine pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha kadr daıarlaýǵa ruqsat berilipti. Endi pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha oqytýdyń tujyrymdamasy men talaptary túbirimen qaıta qaralady. Sońǵy jyldary pedagogıkalyq mamandyqty tańdaǵan talapkerler arasynda psıhologııalyq aýytqýshylyǵy bar, kúrdeli sóıleý aqaýy baıqalatyn, bolashaq pedagogıkalyq qyzmetpen shuǵyldanýǵa múmkindigi shekteýli jastardyń da kezdesip júrgeni jasyryn emes. Sonymen qatar, óz oı-pikirin anyq jetkize almaıtyn, aýdıtorııada erkin sóıleı almaıtyn, qazaq jáne orys tilderinde saýatty jaza almaıtyn stýdentter de bar. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentterdiń basym kópshiligi muǵalimdik mamandyqty meńgerýdi emes, tek grantqa ıe bolýdy maqsat tutady. Muǵalimdik mamandyqqa granttyń sany jylma-jyl ósip keledi, alaıda jaqsy muǵalimniń sany kóbeıer emes. Búgingi óskeleń urpaqqa ulttyq bilim men tárbıe beretin bolashaq pedagogtardy daıyndaý orta mektepterden bastaý alǵanyn qalar edik. Ol úshin pedagogıkalyq mamandyqqa beıimdiligi bar oqýshylarǵa mektepte «Pedagog mamandyǵyna kásibı baǵdar» degen atpen kreatıvtik (shyǵarmashylyq) arnaýly kýrstar júrgizip, bolashaq muǵalimderge mektep qabyrǵasynan-aq naqty baǵyt berilýi kerek. О́ıtkeni, qazirgi pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda ata-ananyń yqpalymen nemese túrli sebeptermen, tek dıplom alǵysy kelip júrgen stýdentter de kezdesedi. Pedagogıkalyq baǵyttaǵy bastapqy áskerı daıyndyq, dene shynyqtyrý jáne sport, beıneleý óneri jáne syzý, mýzykalyq bilim mamandyqtaryna qujat tapsyrǵan talapkerlerge keshendi test aldynda biliktiligi men sheberligin kórsetý úshin arnaıy synaq belgilengen. Sondyqtan, barlyq pedagogtik mamandyqtarǵa óz qujatyn tapsyrǵan talapkerler ulttyq biryńǵaı testige nemese keshendi testige jiberilmes buryn bolashaq mamandyǵyna degen bilimin, iskerligin, daǵdysyn anyqtaý maqsatynda shyǵarmashylyq emtıhan tapsyrýy tıis. Emtıhan barysynda talapkerlermen qosymsha áńgimelesip, áleýmettik zertteý júrgizip, kásibı mamandyǵyna jaramdylyǵyn baıqaý úshin keshendi medıksınalyq-fızıologııalyq jáne psıho-neırolıngvıstıkalyq dıagnostıkadan ótýin qamtamasyz etý qajet. Osyndaı jaǵdaıda ǵana bolashaq muǵalimderdi joǵary oqý ornyna qabyldaýdyń ońdy baǵyty qalyptasady. Al, syrttaı pedagogtik mamandyqtarǵa oqýǵa túsetin jastardyń 3-5 jyl pedagogıkalyq ótili nemese pedagogıkalyq kolledjdi bitirýine basa kóńil bólgen jón. Jalpy, bolashaqta orta mektepterde eńbek etetin talapty er azamattardy zańdy kelisimshartpen, memlekettik tapsyrys boıynsha tegin oqytýǵa múmkindik berý kerek. Sebebi, elimiz boıynsha mektepterdegi er muǵalimderdiń úles salmaǵy tek 18,7 paıyzdy ǵana quraıdy. Muǵalim jalaqysynyń azdyǵy, bedeliniń tómendigi saldarynan mektepte urpaqty áıel adamdar tárbıelep otyr. Sondyqtan jastardyń arasynda er minezdi, týrashyl, ózine jaýapkershilik alatyn adamdar azaıyp barady. Osydan kelip, taǵy da otbasylyq tárbıege úlken zııan kelip jatyr. Qazir baıqasańyz, ýnıversıtet, ınstıtýttarda da, mektepterde de er adamdar jurtty kıimine qarap baǵalaıtyn boldy. Bir-biriniń kıimine maqtaý aıtatyndy shyǵardy. Er adamdar usaqtalyp bara jatqan joq pa? Er adamdardyń keıde tipti sabaqtyń kezinde de usaq-túıek áńgimege boı beretin jaǵdaılaryn baıqap júrmiz. Er minezdi, jastarǵa úlgi bolatyndaı azamattar azaıyp barady. Al munyń bárine mektepterde er azamattardyń azdyǵy sebep bolyp otyr. Mektepterde er muǵalimniń tapshylyǵy álemniń keıbir memleketterinde bolǵan. Olarda mektepke er adamdardy tartý úshin ústemaqy tólendi. Al bizde bul másele qashan sheshiletini belgisiz. Sebebi, muǵalimniń jalaqysyn kóterý maqsatynda qolǵa alynǵan bastapqy áreket aıtarlyqtaı yqpal ete almaıdy. Jyl saıyn qosylatyn ústemaqy qomaqty ósim bolmady. Bazalyq eńbekaqy ǵana ósti. Muǵalim mamandyǵynyń mártebesi týraly qazaq zııalysy Ahmet Baıtursynuly «Jaqsy muǵalim mektepke jan kirgizedi», – dep beker aıtpaǵan. Al, halqymyzdyń batyr uly Baýyrjan Momyshulynyń «Ustazdyq–uly qurmet. Sebebi, urpaqtardy ustaz tárbıeleıdi. Bolashaqtyń basshysyn da, danasyn da, ǵalymyn da, eńbekqor eginshisin de, kenshisin de ustaz ósiredi... О́mirge urpaq bergen analardy qandaı ardaqtasaq, sol urpaqty tárbıeleıtin, ustazdardy da sondaı ardaqtaýǵa mindettimiz», – degen oılary ustazǵa úlken qurmetti bildiredi. Demek, urpaq tárbıesi–ustazǵa baılanysty. Shákirtterin bilim nárimen sýsyndatyp, tálim-tárbıe berý, jaqsy qasıetterdi boıyna darytyp, adamgershilik rýhta baǵyt-baǵdar berýde ustazdyń eńbegi zor. Sondyqtan da ol árdaıym qasıetti tulǵa retinde erekshelenedi. Endeshe, mektep – bilim tiregi, muǵalim – onyń júregi bolýy haq. Aıdar SABYROV, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Atyraý oblysy