Talhırdi saqtaý tarıh úshin mańyzdy

Qazan aıynyń sońynda Premer-Mınıstrdiń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵambetov Almaty oblysynyń Talǵar aýdanyndaǵy Talhız ortaǵasyrlyq qalashyǵynyń saqtalýy máseleleri boıynsha kóshpeli keńes ótkizgen bolatyn. Keńes qorytyndysy boıynsha Talǵar qalashyǵynyń mańyńdaǵy barlyq qurylys jumystaryn toqtatý týraly tapsyrma berildi. Álemdik muralar tizimine engen Talhız (Talhır) qalashyǵynyń tarıhy tym tereńde jatyr. Oǵan ǵalymdar jazǵan maqalany oqı otyryp, kóz jetkize alasyz. 982 jyly Parsy geografy jazyp qaldyrǵan «Hýdýd-ál-Álem» ( «Álem shekaralary») atty geografııalyq traktatta Jetisý eldi mekenderiniń ishinde Talhızdiń de ataýy kezdesedi. Ol taý etegindegi túrik taıpalary men qarluqtardyń shekarasynda ornalasqan. Orta ǵasyrdaǵy jıhangezdiń sıpattaýyna qaraǵanda, «onyń turǵyndary – jaýynger, batyl ári aıbyndy». Eldi meken ataýyn saraptaı kele, ǵalymdar túpnusqa ataý ǵasyrdan ǵasyrǵa kóshirip jazý barysynda ózgeriske ushyraǵan jáne basqasha atalǵan, o basta «Talhır» bolǵan degen toqtamǵa kelgen. Bul ataýdan búgingi Talǵar qalasynyń atyn jazbaı tanýǵa bolady: Ile Alataýynyń eń bıik shyńy men aǵyny qatty taý ózeni osylaı atalady. Búgingi Talǵardyń negizin qalaǵan tarıhı qala taý shatqalynan etekke qaraı sozylyp, osy attas ózenniń oń jaq qaptalynda ornalasqan. Qazir ǵalymdardyń bári de dál osy qalanyń H ǵasyrdaǵy Talhır eldi mekenimen sáıkes keletinine esh kúmándanbaıdy. Tarıhı Talhırdiń búgingi orny jan-jaǵynan úıilgen dóń sekildi úlken tórtburyshty aýmaqty (302h298 m) alyp jatyr. Bul qorǵannyń aýmaǵy 9 gektarǵa sozylady. Qorǵannyń buryshtarynda jáne qosylǵan perımetrlerinde alystan menmundalaıtyn munaralary bolǵan. Qorǵannyń syrtynan tereń or qazylǵan. Ońtústik-batys jáne soltústik-shyǵys qabyrǵalarda bir-birine qarama-qarsy ornalasqan eki esik bar. Bul esikter búkil qalanyń aýmaǵyn tup-týra eki bólikke bólgen jolmen jalǵasqan. Qalanyń ózindik sáni kelisken saýda-qolóner jáne eginshilik aýdany bar nyǵaıtylǵan bekinisti bóligi barlyq jaǵynan qurylyspen baılanysyp jatqan. Qalanyń paıda bolý ýaqytyn, onyń órkendeý jáne quldyraý kezeńin, jermen-jeksen bolý sebebin, sondaı-aq, qala turǵyndarynyń turmysynan naqty habar beretin derekterdi anyqtaý úshin kóp jyldar boıy arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip keledi. Nátıjesinde, buryn beımálim bolyp kelgen ortaǵasyrlyq Talhırdiń ómirinen syr shertetin mańyzdy materıaldar tabyldy. ÚIII ǵasyrdyń sońy men IH ǵasyrdyń basynda bolashaq qalanyń ornynda nyǵaıtylǵan bekinis paıda boldy. Onda, negizinen, kópester men qolónershiler ornyqty. Bastapqyda olar bekinistiń qojaıynyna qyzmet kórsetti, biraq kóp uzamaı ordany jaǵalaı qonǵan otyryqshy jáne kóshpendi halyq úshin taýar óndirýdi qolǵa aldy. Osylaısha, ákimshilik bıliktiń ortalyǵy ǵana emes, qolóner men saýdany damytý ortalyǵy bolyp sanalǵan qalanyń irgetasy qalyptasa bastady. Qalanyń osyndaı jolmen qalyptasý úlgisi kóptegen qazaqstandyq jáne ortaazııalyq qonys-mekenderge tán. Qalanyń ósip, kemeldenýine Uly Jibek jolynyń áseri kúshti boldy. IH ǵasyrdyń sońy men H ǵasyrdyń basynda Talhır asa iri qala ortalyǵyna aınalady. Birtutas Qarahanıd memleketiniń aıasynda jekelegen salalardyń ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystary nyǵaıyp, qolóner men saýda, eginshilik pen mal sharýashylyǵy damı bastady. Ekonomıkalyq-mádenı damýǵa sáıkes qala aýmaǵynyń da ulǵaıa túsetini zańdylyq. Ásirese Ile dalasynda otyryqshylyq-eginshilik pen qala mádenıeti býyrqana órkendeıdi. Burynnan ómir súrip kele jatqan birqatar qalalar jaǵrapııalyq jáne ekonomıkalyq qolaılylyǵyna sáıkes astana ortalyǵyna aınalady. Ile dalasynyń sol jaǵalaý bóligindegi eń iri qala Talhır – osyndaı astanalardyń birine aınaldy. HI-HII ǵasyrlarda Talhırdiń terrıtorııasy 30 gektarǵa deıin ulǵaıady. Úlken aýlasy bar, úı-jaı, qora-qopsy, baý-baqshasy bar jeke qonystar paıda boldy. Úıler asúıi, qoıma ispetti saqtaý bólmesi bar, birneshe bólmeden turatyn. Úıdiń irgetasy men qabyrǵalarynyń tómengi bóligi balshyq qospasynan ázirlengen tastan qalandy. Qurylys isine búkil taý bókterin japqan ataqty Tıan-Shan shyrshalarynan daıyndalǵan aǵashtar paıdalanyldy. Úıler tas nemese balshyq-sazben órile qorshalǵan aýlamen jalǵasyp jatty. Aýla ishinde úı janýarlaryna arnalǵan qora-qopsy da salyndy. Úı men úlken qoranyń qatar salynýy – Ile dalasyna tán turmys salty retinde birneshe júzjyldyqtarǵa deıin saqtalǵany turmys úshin qyzyq derek. Úılerdi b.e.d. III ǵasyrdan bastap bizdiń eramyzdaǵy Ú ǵasyr aralyǵynda Ile dalasyn meken etken úısin taıpalary salǵanǵa uqsaıdy. Qurylystaǵy bul erekshelikti qazaqtar qystaý salýda áli kúnge qoldanyp keledi. Arheologııalyq qazba jumystary úılerdiń bir-birine óte jaqyn salynǵanyn jáne qala qurylysynyń tyǵyzdyǵyn baıqatty. Turǵyn úıler kósheler men toraptar boıynda ornalasyp, kóshelerdiń tuıyqtalyp, úzilgen tusy kórindi. Keıingi jyldardaǵy zertteýlerde qalanyń shyǵys jáne batys kireberis joldaryn jalǵaıtyn óte úlken tastan qalanǵan tósemeli jol tabyldy. Tósemeli joldyń uzyndyǵy – 300 m, al eni – 3 m. Joldyń bir qaptalynda jaıaý júrginshilerge arnalǵan trotýar tartylǵan. Trotýar tósemeli joldan 15-20 sm bıik etip salynǵan jáne jolmen eki arasy tastan nyǵyz etip qalanǵan bordıýrmen bólinip jatyr. Ortalyq tóseme joldy ishke qaraı taǵy da odan góri kishirek, tastan salynǵan jińishke bir kóshe kesip ótedi. Eni shamamen 1,7-2 m. Ortaǵasyrlyq Talhırde kóshelerden basqa, jan-jaqqa tarmaqtala tartylǵan sý qubyry jelisi de bolǵan. Qysh-qumyra daıyndaıtyn sheberhanany tazartý kezinde óndiris keshenine deıin tartylǵan sý qubyry tabyldy. Jalpy uzyndyǵy 12,5 m sý qubyry uzyndyǵy 42-43 sm jáne dıametri 15-16 sm bolatyn 32 qysh qubyrdan turady. Bulaısha qurylys júrgizý úlgisi Qazaqstan men Orta Azııadaǵy ortaǵasyrlyq qalalardyń kópshiligine tán. Qala aýmaǵy men jeke úı aýmaǵyn esepteı kele, qaladaǵy barlyq úıdiń sanyn jobalap shyǵarýǵa bolady. H-HII ǵasyrlardaǵy Talhırde olardyń sany 700-ge jýyq bolǵan. Bul úılerdiń árqaısynda orta eseppen alǵanda 5-6 adamnan turatyn jeke otbasy qonystanǵan desek, qala turǵyndarynyń sany 3500-4200 adamdy quraǵan. Al Talhırdi kimder meken etti? Jazba derekterdiń barlyǵy bul damyǵan eldi mekende qarluqtardyń ómir súrgenin bir aýyzdan qýattaıdy. Ile dalasynyń ÚIII ǵasyrdan bastap-aq osy túrki taıpalaryna tıesili bolǵany tarıhtan málim. HII ǵasyrdyń sońyna deıin olar Jońǵar taýynyń silemderiniń aıaǵynan oryn teýip, Qoılyq degen astanasy bar Qarluq qaǵanaty atty birtutas memleketke birikti. Qarahanıdterdiń ústemdigi ornaǵannan keıin de qarluqtar belgili avtonomııasyn qoldan bermedi. Qalada qarluqtarmen qatar úısinniń urpaqtary, túrki-chıgılı, sondaı-aq, ejelden kópesteri men qolónershileri kóptep shyǵýymen maqtanatyn Soǵdadan shyqqandar da (Buqara men Samarqan aýdany) ómir súrdi. Árbir úlken qala sııaqty Talhır de turǵyndarynyń quramy jaǵynan árqıly edi. Eldi mekenniń úlken bóligi áli ashylmaı jatqandyqtan, áleýmettik jaǵdaıy ártúrli bolǵan qalalyqtar týraly sóz qozǵaý qıyn. Alaıda, qolónershilerdiń negizinen qala mańynda, shahar shetinde turǵany anyq dáleldendi. Bul jerde qala men aınaladaǵy aýyldardy saz-balshyqtan ılengen qumyra, ydyspen qamtamasyz etin qysh buıymyn jasaıtyndardyń sheberhanasy tabyldy. Ydysty kúıdirýge arnalǵan qysh peshter, sheberlerdiń qural-saımandary, ustanyń temir soǵatyn tósi, untaqtaǵysh, mıneraldy boıaǵyshtardyń jıyntyǵy qazyp alyndy. Bul kezeńde temir óndirisi, ustalyq, zergerlik jáne baǵaly metaldan buıymdar jasaý óndirisi damýdyń joǵary shegine jetti. Ásirese temir ustasynyń qolóneri jetistikke ıe boldy. Qazba jumysy kezinde júzdegen temir buıymdary: aýylsharýashylyq saımandary, áskerı quraldar (qanjar, pyshaq, jebe), temir aspaly shamdary, ustalardyń zattary (balǵa, tós, shymshýyr), qurylysqa qajetti zattar ( ara, shege, qaıshy, qashaý quraly, egeý) tabyldy. Temirden jasalǵan jádigerlerdiń makro jáne mıkroqurylymdyq synamasyn zertteı kele, ǵalymdar temirdiń, shoıynnyń, bolattyń birneshe túri bolatynyn anyqtady. О́kinishke qaraı, kópshiliginiń daıyndalý qupııasy joıylyp ketken. Jergilikti talhırlik sheberler HI ǵasyrdyń ózinde ataqty «damask» bolatynyń ashylǵanynan kem degende eki júz jyl buryn joǵary sapaly bolat quıýdyń tásilin meńgergen. Mys sheberleri bolsa, oıý-órnekpen naqyshtalǵan sham, shyraǵdan qoıǵyshtar ázirlegen. Áınek jasaýshylar názik grafınder men qumyralar jasaǵan. Qolónerdiń gúldenýi men ekonomıkanyń ósýi Talhırdiń saýda rólin arttyra tústi. Talhırdiń ekonomıkalyq áleýeti mańaıdaǵy eldiń bárin, otyryqshyny da, kóshpelini de qamtamasyz etýge tolyqtaı jetti. Uly Jibek joly boıyndaǵy halyqaralyq saýdanyń nátıjesinde qalaǵa sándi zattarmen birge, alys elderden joǵary sapaly buıymdar da jetkizildi. Syrttan kelgen zattardyń ishinde ádemi qola qumyralar da boldy. Qumyralardyń biriniń moıny zoomorfızm stılinde (putqa tabynýshylardyń qudaıdy ań beınesinde tanýy), al ekinshisi taýys beınesinde naqyshtalyp jasalǵan dóńgelek medalonmen ásemdelgen. Mundaı buıymdardyń Orta Azııanyń ońtústik aýdandary men Iranda ǵana jasalatyny málim. Qazba jumysy kezinde dál osy jerden ósimdiktermen órnektelgen jartylaı sfera tárizdes qola tostaǵan tabyldy. Bul buıymdardyń Talhırdiń qaınaǵan qan bazarynda satylǵansha isker kópesterdiń qabynyń ishinde uzaq jol júrip kelgeni anyq. Qytaıdan Talhırge farfor tostaǵandar men qola aınalar, tis shetkasy men tamaq jeıtin súıek taıaqshalar jetkizilse, Japonııadan saqaldy adamdardyń sulbasy men qoltańbasy beınelengen tostaǵandar ákelingen. Úndistannan Býdda músini men pildiń súıeginen jasalǵan shahmattar, Afrasıabtan zerlengen qysh taqta kelgen. Saýda isinde aqshanyń mol qory aınalymǵa túsedi. Talhırde júrgizilgen qazba jumystary kezinde óte kóp mólsherdegi mys jáne kúmis tıyndar tabyldy. Bulardyń kópshiligi HI-HII ǵasyrlarda Orta Azııanyń ár qalasynda soǵylǵan. Al qazir Talhırdiń ózinde de aqsha saraıy bolǵanyn dáleldeıtin birqatar derekter tabylyp otyr. Qolda bar málimetter ÚII-HIII ǵasyrlarda ómir súrgen ortaǵasyrlyq Talhır qalasynyń ómiriniń osylaı bolǵanyn rastaıdy. Onyń qyzyqty ta taǵylymdy tarıhynyń barlyq betteri bizge áli belgili emes, bilýge, zertteýge tıis áli qanshama paraqtary ashylmaı jatyr. Sondyqtan bolar, qıraǵan úıindiniń astynan tarıh aqtarýǵa qushtar arheologtar jyl saıyn Talǵar tóńireginen tabylyp jatady. 2014 jyldyń 24 maýsymynda Katar eliniń astanasy Dohada ótken IýNESKO muralarynyń Búkilálemdik Komıtetiniń konferensııasynda Almaty oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan 3 eskertkishtiń IýNESKO tizimine engeni málim boldy: ortaǵasyrlyq Qoılyq qalasynyń qırandysy jatqan Antonovka eldi mekeni, ortaǵasyrlyq Talhır qalasy ornalasqan Talǵar jáne Qaramergen kerýen saraıy. Uly Jibek joly boıynyń Tıan-Shan bóliginde ornalasqan Qazaqstannan barlyǵy 8 qala usynylǵan edi. Nátıjesinde, aıyryqsha tarıhy bar Talhır tizimnen oryn aldy. Bul Qazaqstan Respýblıkasy úshin óte mańyzdy oqıǵa. Ortaǵasyrlyq Talhır Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyna engizilgen. Bul qalany zertteý men saqtaýǵa baılanysty júıeli jumystyń toqtamaı, júrgizile berýi tarıh úshin asa mańyzdy. Karl BAIPAQOV, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń qurmetti dırektory, akademık Tamara SAVELEVA, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory