«Qazaqty» saqtaıyq!

Apyraı deseıshi! Ǵasyrlar boıy ult tilinde ne gazet, ne jýrnal bolmaǵan jalpaq Qazaq elinde ótken HH ǵasyrdyń bastapqy jyldarynda ataqty Ahmet Baıtursynovtyń «Qazaq» gazetin shyǵarýy «qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolǵanmen» (S.Toraıǵyrov) teń qubylys bolǵanyn qazirgi urpaq seziner me eken, biler me eken?! Ahmet Baıtursynov pen ózge de kózi ashyq, saýatty, bilimpaz serikteri biraz jyl shyǵarǵan sol gazet keıin jabylyp tyndy. Áıtse de, Ahmettiń ózinen bastap, Mirjaqyp Dýlatov, Álıhan Bókeıhanov, Muhamedjan Tynyshbaev, Halel Ǵabbasov, t.b. Alash arystary atalmysh basylymda aıtaryn aıtyp, keýde kernegen oı-tolǵamdaryn jarııa etti. 1912 jyly shyqqan «Pravda» gazetiniń Oktıabr revolıýsııasyn jasaýǵa orasan yqpal etkenindeı, «Qazaq» gazetiniń de Alash avtonomııaly memleketin qurýda róli zor boldy. Ǵumyry qysqa memlekette Alashordanyń oblystyq, ýezdik bólimderi quryldy. Bolshevıktermen kúresý úshin áskerı keńes ashty, sarbazdar jınady. Alash avtonomııasy basshylarynyń ózderine sengeni sonsha, tóraǵa Á.Bókeıhanov, músheleri M.Tynyshbaev, H.Ǵabbasov basqarǵan jıynda Sovet bıligi shyǵarǵan barlyq dekretter zańsyz dep sanalǵan qaýly qabyldady. Álbette, uzamaı bolshevıkter olardy tas-talqan etti. Alashorda qaıratkerleri biri erte, biri kesh túgeldeı atyldy, asyldy, joq etildi. Álıhan Bókeıhanov 1937 jyly 6 tamyzda IIHK tergeýshilerine bergen jaýabynda: «Meni qazaqtyń býrjýazııalyq ıntellıgensııasy ult kósemi dep tanıdy... Men qazaq halqyn Sovet bıligine qarsy kúreske kóterdim...» dep taısalmaı, ashyq aıtty. Ustalǵan kúni qyzy Lızaǵa: «Lıza! Sen anda-munda júgirme. Odan eshteńe shyqpaıdy. Bul barsa-kelmestiń komandırovkasy», – dedi sabyrmen. Bul kóregendik boljaý edi. Qasıet! Qazaq qasıeti! Alashorda basshylary Alash avtonomııa­sy taratylǵan kezden bastap, qýdalandy. Buǵan Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdanynda týyp, 1920 jyly 27 jasynda qaıtys bolǵan qazaqtyń asa daryndy buqarashyl aqyny Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń myna óleńi de aıǵaq: Dýlatov, Baıtursynov, Bókeıhanov, Bilemin bul úsh erdiń aıtpaı jaıyn. Keshegi qara kúnde bolmap pa edi, Biri – Kún, biri – Sholpan, biri – Aıym. Solardan basqa keshe kim bar edi, Qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn? «Qazaq». Alash arystarynyń kózindeı gazetti Qoǵabaı Sársekeev jyldar ótkende qaıta tiriltip, biraz jyl ózi basqaryp shyǵardy. Eń qýanyshtysy, gazet Qoǵabaı ómirden ozǵan soń da janashyr, qaıratker, el qamyn oılaıtyn azamattar, ózi tárbıelegen shákirtteriniń arqasynda «Qazaq» atyna saı shyǵyp jatyr. Deńgeıi, sapasy qalpynda. Mazmuny tushymdy. Tek... Ahmet Baıtursynovtyń ózi bolmasa da, kózindeı osynaý gazetti... Búgingi barsha qazaq jazylyp, alyp turǵany mardymsyzdaý ekeni oılantady. Janǵa batady dese de bolady. Soǵan kóz jetken soń, biraz basylym basshylary, zııaly qaýym ókilderimen aqyldasa kelip, osylaısha bastama kóterip, jar salýdy jón kórdik, oryndy sanadyq. «Qazaq» shyǵyp jatyr, aǵaıyn. Ahmet Baıtursynovtyń «Qazaǵy». Arýaq syılaıtyn qazaq emespiz be? Arýaq úshin aıanba! Ahmet úshin! Alash arystary úshin! «Qazaqty» saqtaıyq!.. Ol úshin... «Qazaqqa» jazyl! Ár úıde «Qazaq» bolsyn! Zákir ASABAEV, jazýshy ALMATY