Qazirgi ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterdiń qarqyndy damý dáýirinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi aıryqsha ózekti jáne der kezinde qabyldanyp otyr. Manıfesti iske asyrý – jańa tehnologııalardyń sońǵy jetistikterin kúsh jumsaý qarýy retinde qoldaný jolynda yqpaldy kedergi ornata alady. Bul bar ıadrolyq qarýǵa jáne ıadrolyq tehnologııalarmen qatar júretin radıoaktıvti qaldyqtarǵa qatysty aıryqsha mańyzdy másele. Qazirgi ýaqytta mundaı ıadrolyq materıaldar men qaldyqtar tek jınaqtalyp otyrady, biraq olardy tolyq kádege jaratatyn qaýipsiz tehnologııalar joq. Keleshekte adamzat úshin negizgi energııa kózi ıadrolyq energetıka bolatyny kúmánsiz. Ázirshe balamaly energııa túrlerine tek qosymsha kózder retinde ǵana paıdalanýǵa jetkilikti. Qazirgi ýaqytta álemdik jetekshi ıadrolyq ortalyqtarda ıadrolyq reaktorlardyń jańa qaýipsiz túrlerin ǵylymı zertteýler men ázirleý jumystary júrgizilýde. Olarda ıadrolyq otyn retinde ýrannyń 235U sırek ızotopy ǵana emes, sondaı-aq, tabıǵı ýran men torııdiń úlken qorlary, olarmen qatar paıdalanylǵan ıadrolyq otyn da qoldanylmaqshy. Sonymen qatar, osyndaı reaktorlarda hımııalyq bólinýden paıda bolatyn barlyq ónimderdi jaǵýmen qosa beıbit maqsatta paıdalanýǵa negizdelgen ıadrolyq tehnologııalardy qoldanýdaǵy ilespe radıasııalyq qaldyqtardy kádege jaratý máselesi de tolyǵymen sheshiletin bolady.
Álemdik tájirıbeni taldaý ekonomıkanyń turaqty damýynda eń jaqsy nátıjelerge óziniń tabıǵı básekelestik artyqshylyqtaryn barynsha tıimdi paıdalanatyn elder qol jetkizgenin kórsetip otyr. Qazaqstan úshin tabıǵı artyqshylyq kómirsýtek, ýran men basqa mıneraldy shıkizattyń biregeı qorlary, aýmaǵy men geografııalyq ornalasýy bolyp tabylady. Bizdiń eldiń álemdik syn-tegeýringe jaýap beretin memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saıasaty tıisti baǵyttar boıynsha jaratylystaný men tehnıkalyq ǵylymdardy damytýdy talap etetin ǵalamdyq básekelestik kúresinde naqty osy artyqshylyqtardy barynsha tıimdi paıdalanýǵa jumyldyrylýy qajet.
Iаdrolyq ǵylym men tehnıka boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýler salasyndaǵy jetistikter halyqaralyq sahnada el bedelin arttyrýdyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Budan basqa, túbegeıli jańa ınnovasııalyq tehnologııalar jasaýdy ıadrolyq materııa men zattardyń negizgi qasıetterin, olardyń ózara árekettestik sıpattamalaryn zertteýsiz kózge elestetý múmkin emes. Sonymen qatar, ıadrolyq jáne radıasııalyq fızıka boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizý atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy kúrdeli ǵylymı-tehnıkalyq mindetterdi derbes qoıa biletin jáne sheshýge qabiletti joǵary bilikti mamandardy daıyndaýǵa biregeı múmkindikter beredi.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty 1957 jyly qurylǵan kezeńinen bastap, el ekonomıkasyn tez damytýǵa qajetti ıadrolyq ǵylym boıynsha jańa irgeli jáne qoldanbaly nátıjelerge jetýmen qatar, Qazaqstannyń atomdyq ǵylymy men tehnıkasyna qajetti joǵary bilikti kadrlardy – ǵylym doktorlary men kandıdattaryn daıarlaýda bazalyq uıym retinde josparlanǵan bolatyn. Budan basqa, ınstıtýttyń eksperımenttik jáne ǵylymı-tehnıkalyq ınfraqurylymy eldiń jetekshi joǵary oqý oryndary úshin ıadrolyq beıindegi mamandyqtar boıynsha oqıtyn stýdentterdiń óndiristik jáne kýrstyq praktıkadan ótýi men dıplomdyq jumystaryn oryndaýǵa arnalǵan bazalyq qurylym bolyp tabylady.
Iаdrolyq tehnologııalar salasyndaǵy mamandardy birlesip daıarlaý úshin 2007 jyly maýsym aıynda halyqaralyq konsorsıým quryldy. Onyń quramyna L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Birlesken ıadrolyq zertteýler ınstıtýty (Dýbno q.) jáne QR UIаO Iаdrolyq fızıka ınstıtýty kirdi. 2008 jylǵy 9 shildedegi EUÝ-diń, BIаZI jáne QR UIаO IаFI birlesken buıryǵymen ýnıversıtette «Iаdrolyq fızıka, jańa materıaldar jáne tehnologııalar» halyqaralyq kafedrasy jumys isteıdi. Osyǵan uqsas ıadrolyq fızıka boıynsha birlesken halyqaralyq kafedra ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de de ómirge keldi. Iаdrolyq fızıka, radıasııalyq materıaltaný, jańa materıaldar jáne tehnologııalar boıynsha Ý-150M jáne DS-60 sıklotrondarynyń bazasynda ótetin ǵylymı zertteýlerge jáne osy qondyrǵylarda júrgiziletin ǵylymı eksperımentterdi josparlaý men daıyndaý kezeńinen bastap bakalavrıat jáne magıstratýranyń joǵary kýrs stýdentterin tikeleı qatystyra otyryp fızık-ıadroshylar men ınjener-ıadroshylardy daıarlaıdy.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasyndaǵy dıssertasııalyq keńeste joǵaryda atalǵan mamandyqtar boıynsha jyl saıyn 10-15 izdenýshi kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵady, olardyń basym bóligi ınstıtýt qyzmetkerleri. Statıstıkalyq derekter 200-den astam ǵylym kandıdattary men doktorlarynyń Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń qyzmeti barysynda daıyndalǵanyn aıǵaqtaıdy, olardyń jartysyna jýyǵy joǵary oqý oryndary men Qazaqstannyń atom salasyndaǵy ártúrli qurylymdarynda jumys istep júr.
2011 jyldan bastap Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý is júzinde toqtatyldy. Instıtýttyń jekelegen jetekshi ǵalymdary QazUÝ jáne EUÝ PhD doktoranttardyń otandyq ǵylymı konsýltanttary bolyp tabylady. Sońǵy 5 jyl ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda atom salasyn damytý úshin qajetti, ıadrolyq ǵylym jáne tehnıka boıynsha joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý kenetten qysqaryp qaldy.
Qazirgi ýaqytta Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda birlesken ǵylymı zertteýlerdi ótkizýge jáne de osy jumystarǵa stýdentterdiń, magıstranttar men PhD doktoranttarynyń tikeleı qatysýymen kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen, sheteldiń ıadrolyq ortalyqtary jáne ýnıversıtetterimen (Reseı, Polsha, Fınlıandııa, Italııa, Japonııa Koreıa, О́zbekstan jáne basqa da) birlese otyryp jasalǵan respýblıkalyq, sondaı-aq, halyqaralyq aýqymdaǵy sharttar bar.
Sondyqtan da, PhD doktorantýrasy arqyly «Iаdrolyq fızıka» jáne «Materıaltaný jáne jańa materıaldar tehnologııasy» mamandyqtary boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń atom salasy úshin joǵary bilikti kadrlar daıyndaýdy ınstıtýt óz betimen jalǵastyra alady. 2012 jyldan bastap bizdiń 15 qyzmetkerimiz joǵaryda atalǵan mamandyqtar boıynsha doktorantar bolyp, olardyń 4-ýi tabysty qorǵap shyqty.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty qolǵa alǵan «Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdy damytý» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasynyń maqsaty qorshaǵan ortaǵa múmkindiginshe az áser ete otyryp jańa energetıkalyq qondyrǵylardy qurý jáne túbegeıli jańa ınnovasııalyq tehnologııalardyń paıda bolýy úshin tyń maǵlumattar alý qajettiligimen anyqtalady. Bul baǵdarlamaǵa ónerkásip, medısına men aýyl sharýashylyǵy úshin jańa ıadrolyq jáne radıasııalyq tehnologııalardy ázirleýge jáne qoldanýǵa baǵyttalǵan ıadrolyq ǵylym men tehnıka salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń baǵyttary enetin bolady.
Instıtýtta ótkiziletin irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń túrli salalary úshin qolda bar bazalyq qondyrǵylardyń paıdalaný sıpattamalaryn jaqsartý boıynsha bizdiń ǵalymdar tarapynan turaqty jumystar júrgizilýde. Naýryz aıynyń sońynda reaktordy fızıkalyq iske qosý ótkizildi jáne 2016 jyldyń ekinshi jartysynda ony energetıkalyq iske qosý josparlanyp otyr. SSR-Q reaktoryn tómen baıytylǵan ýrandy otynǵa kóshirý jylýlyq neıtrondar aǵynyn eki ese kóterýge múmkindik beredi.
2015 jyly ǵalamshar taǵy bir temperatýralyq tabaldyryqtan ótti jáne arktıkalyq muzdardyń azaıýy men kúshti qurǵaqshylyqtyń jalǵasýyn bastan keshti. Barlyq baqylaý júrgizilgen ýaqyttyń ishinde bıylǵy jyl eń jyly jyl boldy. Sońǵy onjyldyqta bolyp jatqan klımattyq ózgeristerdiń joǵary jyldam-
dyǵy shyndyǵynda antropogendik áserdiń qarqyndy ósýimen túsindirilýi múmkin. Bul bizdiń ǵalamshar atmosferasyndaǵy kóshethana gazdary mólsheriniń ulǵaıýynyń esebinen onyń hımııalyq quramyna eleýli ózgerister alyp kelýde. Kóshethana áseri bizdiń ǵalamsharda Jerdiń ortasha temperatýrasyn 35°S joǵarylatýda. Sonymen birinshi nómirli kóshethana gazy sý býy bolyp sanalady, onyń búkil atmosferalyq kóshethana áserindegi úlesi 20,6°S quraıdy. Ekinshi orynda SO2 tur, onyń úlesi shamamen 7,2°S bolady. Sońǵy eki jarym ǵasyrda atmosferadaǵy SO2 mólsheri shamamen 30%-ǵa jýyq ósti. 2015 jylǵy jeltoqsandaǵy 21-shi Búkilálemdik klımattyq basqosýda Parıj shartyna qol qoıyldy, qujatta kóshethana gazdarynyń shyǵarylýyna barynsha shekteý qoıýǵa shaqyryldy, bul jahandyq jylynýdy eki, eń bolmaǵanda 1,5 gradýs sheńberinde ustap turýǵa baǵyttaǵan.
Energetıkany damytýdyń jańa strategııalary energetıkalyq tıimdilikti joǵarylatý, jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý, sonymen birge atom energetıkasyn paıdalanýdy ulǵaıtý baǵdarlamalaryn iske asyrýdy qarastyrady. Osy ssenarıılerge sáıkes 2050 jylǵa atom energııasynyń úlesi 19-22% deıin ulǵaıýy múmkin, al qazirdiń ózinde álemde óndirilip shyǵarylatyn elektr energııasynyń shamamen 16 paıyzy atom elektr stansalarynda óndiriledi.
Jumys isteý barysynda atmosferaǵa aıtarlyqtaı kóp mólsherde zııandy zattar, onyń ishinde radıoaktıvti elementter shyǵaratyn kómir jáne gazben salystyrǵanda atom energııasy ekologııalyq taza bolyp sanalatyny belgili. Qazirgi ýaqytta álemde IV býyndaǵy reaktorlar, atap aıtqanda, uzaq ǵumyrly radıonýklıdterdi kúıdirýge qabiletti, klassıkalyq elektroıadrolyq energetıkalyq qondyrǵylar (ADS – Accelerator Driven System) ázirlenýde.
Qoryta kelgende, qolda bar jáne jobalanatyn ıadrolyq qondyrǵylar úshin konstrýksııalyq materıaldardy ázirleý, jasaý jáne synaqtan ótkizý kúrdeli ǵylymı-tehnıkalyq másele bolyp otyr, onyń sheshimimen álemniń kóptegen damyǵan elderiniń (AQSh, Japonııa, Fransııa, Reseı jáne basqalar) materıaltanýshy ǵalymdary belsendi de tabysty aınalysýda.
Sońǵy derekterge sáıkes, ártúrli aýrýlardy dıagnostıkalaý úshin radıoızotoptardyń qajettiligi jyl saıyn ulǵaıýy jelilik, al terapııa úshin eksponenttik derlik ekenin atap ótken jón. Tazalyqty jáne de qoldanysta kóp mólsherde talap etiletin birqatar osyndaı ızotoptar ortasha energııaly údetkishterde jetkilikti joǵary tıimdiligimen alynýy múmkin. Qazirshe álemde osyndaı tıptegi bes qondyrǵy jumys isteıdi, olar – AQSh-ta (2 údetkish), Reseıde, Kanada men Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda.
Qazaqstannyń ortasha álemdik trendke ilesýi úshin keminde 50 údetkish qajet, qazirgi kezde bizde ártúrli tıptegi 10 údetkish jumys isteıdi jáne taǵy 5-in salý josparlanǵan. Álemniń damyǵan elderinde údetkishterdiń jıiligi edáýir joǵary.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń «Iаdrolyq energııany beıbit maqsatta paıdalanýdy damytý» baǵdarlamasyn júzege asyrý Qazaqstan Respýblıkasynyń ıadrolyq quzyrettiligin, otandyq ıadro-energetıkalyq salasyn beıbit damytýda onyń belsendiligi men dáıekti halyqaralyq ustanymyn saqtaýǵa múmkindik beredi.
Nasrýlla BО́RTEBAEV,
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylymı jáne ádistemelik jumystar boıynsha orynbasary, professor
ALMATY
Sýrette: IаFI RMK bas dırektory S.Sahıev jáne SSR-Q reaktorynyń bas ınjeneri D.Nakıpov SSR-Q reaktoryn tómen baıytylǵan ýrandy otynǵa kóshirý nátıjelerin kórsetip tur.
