Elbasy armandaǵan Aral

Tań qylań bere syrtqa shyqqan Seıilbek qart maıdalap qana jaýyp turǵan jańbyr tamshylarynan uıqysy shaıdaı ashylǵandaı boldy. Jerdiń laısańynan selt etpegen qart balyqshy «e-e, jaýsa jaýa bersin, jerdiń kógergeni malǵa jaqsy ǵoı», dep oılady. Jurt ta qyzyq osy, jańbyr jaýsa boldy, jer tym jaqsy qurǵap qalǵanda taǵy da bále boldy ǵoı deıdi. Bári de teńizdiń qaıta oralǵanynyń arqasy ǵoı. Áıtpese, sonaý 90-jyldardy elestetip kórshi. Jerge bir tamshy da tambaı, qumdy daýyl kúndiz-túni burqyrap jatatyn. Tańǵy aýada yqtasyn jerden oryn tapqan Seıilbek qart ómir jolyn bir elestetip ótkendeı boldy. ...Iá, ómir boıy urpaqtan-ur­pa­q­qa jetip, balyqshy eskegin qoldaryna ustaǵan teńiz ja­ǵa­syndaǵy eldi meken turǵyndary teńiz tartylǵan soń toqyrap qalǵandaı edi. Syr boıyndaǵy Qaratereń, Qarashalań, Bógen jáne teńiz jaǵasyndaǵy Jambyl, Aqespe eldi mekenderinde jappaı kóshý bastaldy. Sol kezderi ǵoı, kishkentaıynan birge ósip, teńizdiń asaý tolqynymen birge alysyp balyq aýlaǵan dosy Bısenbaı marqumnyń tań azanmen jetip kelip, aıtar sózin aıta almaı bosaǵada kibirtiktep turǵany. – Seıilbek, – deıdi daýysy qarlyǵyńqy shyǵyp. – E, ne boldy, Asylkúl qýyp jiberdi me azanmen. – Kóshetin boldym... Selk ete qaldy. Bireý ústine muzdaı sý quıyp jibergendeı qal­tyraǵan Seıilbek qolyndaǵy kese­sin dastarqanǵa dúrs etkizip qoıa salǵan. – Ne deısiń, jaý shapty ma sonda. Bar, bar, kósh. Jumaqtyń tóri­ne shyǵatyn bolsań kete ber. Kóre­siń áli, Aral qaıtyp qalpyna kelse, báriń de qaıta aınalyp kele­sińder. Qańbaqqa uqsap domalap júrgenderińdi kórermin sonda. – Endi qaıt deısiń. Jalǵyz balaǵa jumys joq. Olardan qalyp men qaıda baramyn. – Jaraıdy, jolyń bolsyn (renishpen aıtyldy). Iship otyrǵan shaıyn úzip tas­taǵan Seıilbek qora túkpirindegi shóp­ke orap tastalǵan qara qaıyq­tyń qasyna keldi. Talaı qıynshy­lyqta pana bolyp, qazanyn qaı­natqan qara qaıyqqa kelgende bar ashýy tarqap ketkendeı. Meniki ne, kimge ókpelep júrmin osy. Erteń teńiz keler, al qara qaıyqtan aıyrylsam, nemerelerime ne tabystap ketemin sonda. Oı shyrmaýyna túsip ketken Seıilbek «Ata, shaı isheıik!» – degen kelininiń daýsyn estigende jańbyrly aýada uzaq otyryp, jaýrańqyrap qalǵanyn sezdi. Úıge kirisimen nemerelerin izdep edi, kompıýter turǵan bólmege ketipti. «Zamannyń jetilgeni ǵoı», – dedi. Sol jyldary mynadaı túrli-tústi teledıdar turmaq, aq-qara tústi televızordyń ózi du­rys kórsetpeıtin. Qazir ne, kez kel­gen úıde «Otaý-TV», kez kelgen úı­de kompıýter. Aýyz sý úıdiń ishin­de saryldap tur. Ekiniń biriniń as­tyn­da mashına. Aralǵa buryn sharýań bolyp shyǵa qalsań, úsh kún jú­re­tinsiń, búginderi árkim óz ma­shı­nasymen bir kúnde zyr ete qa­lady. Balyqshy bolyp júrgeninde oblystyq máslıhatqa eki ret qa­tarynan depýtat boldy. Aral týraly sharalarǵa talaı qatyssa da, ishteı Araldyń qaıtyp oralatynyna senbeıtin. Bári de – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń arqasy. 1989 jyly 1 aqpanda Qyzylorda qalasynda Aral problemalaryna arnalǵan respýblıkalyq keńes ótti. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń ol kezde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp turǵan kezi. Aıtpaqshy, sol jıynda Qazaqstannyń birinshi hatshysy bolǵan Gennadıı Kolbın de bol­dy. N.Á.Nazarbaev minberde tu­ryp, Aral týraly sheshile sóı­legen. Mine, sol bir qıyn shaqtan bas­tap Elbasymyz Araldy bir sát esinen shyǵarǵan emes. Búkil álem halqynyń nazaryn Aralǵa qaraı burdy. Ortalyq Azııa elderiniń basshylaryn Aral problemasyna baılanysty Qyzylorda qalasynda kezdesýge shaqyrdy. Araldy qutqarý jónindegi Halyqaralyq qor quryldy. Elbasymyzdyń ózi Ortalyq alańda bul máslıhattyń mańyz­dy­lyǵyna toqtalyp, bizdiń kú­shi­­mizdiń birlikte ekenin aıtqan. Seıil­bektiń sol kezdegi jańalyq­tardan túsingeni, Aral taǵdyry tek Qazaqstannyń ǵana emes, búkil dúnıe júziniń qasireti eke­nin, ony qazirden bastap qolǵa al­ma­saq, keleshekte kesh bolatynyn El­basymyzdyń basa aıtqany boldy. Aral adamdar qolynan jasalǵan kemshilik bolsa, sol kemshiliktiń ornyn toltyratyn kún jetkenin uqqan Seıilbek qart sol kúnderden bastap aldaǵy kúnderge jaqsylyqpen qaraıtyn. Qart balyqshy Seıilbek Boranbaev ta sol kezderdegi Aral úshin sharq urǵan Elbasynyń talaı bastamalaryna kýá boldy. Araldyqtarǵa taza aýyz sý kelýiniń ashylý saltanatynda Elbasynyń qasynda turyp, qolyn da alǵan. Ol da bir tarıhta qalatyn kún. Aralǵa kelgen bulaqtyń sýynan alǵash dám tatqan Prezıdentimiz: – Mynadaı taza da dámdi sý Qazaqstanda joq, – degen. Sol taza sý qazir Aral men Qazalynyń barlyq eldi mekenderinde ár úıge tartylyp tur. Iinaǵashpen Syr­darııadan sý tasıtyn kelinder qazir esh jerde joq. Ǵasyr qurylysyna aınalǵan teńizdi ekige bólý arqyly Aral qalasyna aparý jobasyn óz kózimen kórgen balyqshy Seıilbek elimizdiń erteńin oılaıtyn Elbasyna shyn júrekten rıza. Tarıhy táýelsizdikten bastaý alǵan Aral jobasy arqasynda qurdymǵa kete jazdaǵan Aral teńizi bul kúnde qaıta qalpyna kel­gendeı. Shaǵala shýlaǵan, baly­ǵy týlaǵan Araldyń baılyǵy lez­de-aq respýblıkamyzdyń túkpir-túkpi­rine jetip, bul kúnderi jer-jer­den kelip balyq aýlap jat­qandar jeterlik. Teńiz jaǵasyn­daǵy kóshken elder qaıta oralyp, úıler sany burynǵydan da óse túsken. Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev­tyń «100 aýrýhana, 100 mektep» bas­tamasymen búginde kez kelgen aýyl­da eki qabatty tıptik mektep bar. «Osynyń bári túsim sııaqty, – deıdi Seıilbek qart. – Mundaı bolady dep kim oılaǵan». Átteń, osyny Bısenbaı dosy kóre almady. Kókshetaýǵa kóship barǵannan keıin bir jyldan soń aýyryp, dúnıeden ozdy. Áne, teńizde týǵandarǵa teńizdiń aýasy bolmasa jaqpaıdy. Táýelsizdigimizdiń 25 jyl­dy­ǵy ishinde Aral adam tanymastaı ózgerdi. Kósheniń bári asfalt­talǵan, ortalyq alańdar gúl baqqa aınalǵandaı. Sonymen birge, ár túrli monýmenttik eskertkishter qala kórkin ashyp tur. Árbir úıde gaz. Qalanyń da, dalanyń da túngi kósheleri samaladaı jarqyraıdy. Seıilbek qart aýlasyna qaraıdy da, «tfá, tfá», deıdi. Bir júk mashınasy men bir jeńil mashına qosarlanyp tur. Qazir aýylda burynǵy myjyraıǵan úıler kóp kezdespeıdi. Kileń tóbesi qańyltyrlanǵan boıaýly úıler. Osynyń bári teńizdiń arqasy. Al teńizdi qalpyna keltirgen Elbasynyń ıdeıasy. Sol kisiniń damyl tappaı sharq urǵanynyń arqasy. Qart balyqshy solaı oılaıdy. Jalǵyz ol emes, búkil Aral halqynyń Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevqa alǵysy sheksiz. Áıtpese, anaý uly teńizdi ortasynan qaq bólip bóget salýǵa eshkimniń de júregi daýalamas edi. Endi, mine, sol bógettiń ústi aınadaı jol. Buryn Aqespe, Qulandy jaqtarǵa Araldy aınalyp baratyn bolsa, qazir teńizdiń ortasymen tikeleı jetedi. Al táýelsizdik jyldary salynǵan Aral teńizin bógeý qurylysyn, Aqlaq tospasyn ǵasyr qurylysy dese de bolǵandaı. Seıilbek oılaıdy. Sonaý jyl­dary kóshken halyqqa, mar­qum dosy Bısenbaıǵa renjip, aýlasyndaǵy qara qaıyǵyn balta­lap tastamaǵany durys bolǵan. En­di, mine, teńiz kelgeli jóndelip, maılanǵan qara qaıyǵyna tynym joq. Balasy Sársen sol qaıyqtyń myq­tylyǵyn ákesine kúnde aıtyp keledi. Marqum Álı ustanyń qol­tańbasy ǵoı. Bir baspaǵyn berip soqtyrǵan. – Aǵashtaryń myqty. Bul qa­ıyqty áli júz jyl minesiń ǵoı, – dep edi. Ras eken. Búginde sol qara qaıyqtyń rahatyn balasy kórip júr. Balyqshy aýyldyń qasterlep ustaıtyn bir dúnıesi bar. Ol – qaıyq pen eskek. Kóktemde ty­ǵyn­daryn bitep, qara maımen bir maılap alsa, kúzde muz qatar kezde aýlasyna ákelip, ústin jaýyp qoıady. Táýelsizdik tańy atqaly jalǵyz Aral emes, Qazaqstannyń barlyq aımaqtary da ósip, gúldenýde. Muny Seıilbek Boranbaev kúnde­likti jańalyqtardan kórip, gazet­terden oqyp otyr. Jaqynda oblys ortalyǵy Qyzylordaǵa bar­ǵan. Tań qaldy. Burynǵy Qyzyl­orda emes. Qaz-qatar tizilgen záý­lim úıler qala kórkin óte qatty ásemdep jibergendeı. Júrip jatqan qurylystyń qarqy­ny myqty eken. Oblys ákimi Qy­rym­bek Kósherbaevtyń iskerligine shyn rıza boldy. Syrdarııaǵa jańa kópir salyp jatyr. Keleshek darııanyń arǵy betine Astanadaǵy sııaqty úıler salynady deıdi. «Salsyn», deıdi Seıilbek qart. Qazaq kimnen kem. Saıasatymen, ekonomıkasymen, óneri jáne sportymen búkil álemge tanylǵan Qazaqstan kimnen kem. Osynyń bárine qol jetkizgen bizdiń Prezıdentimiz – myqty adam. Tynymsyz eńbek, tynymsyz sapar. Bári de eli úshin, eliniń, jeri­niń beıbitshiligi, tynyshtyǵy úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júr ǵoı. Qyzylordada eki-úsh kún bolyp úıine oralǵan Seıilbek qart kem­pirine sharshadym dep qabattap kór­pe saldyryp qısaıa bergeni sol edi, aldynda turǵan teledıdar Pre­zı­dentimiz N.Á.Nazarbaevtyń Ja­po­nııada júrgenin habarlap jatty. «Naǵyz sharshamaıtyn, eljan­dy adam eken», dep oılady. Eki kún ba­lalarynyń qasynda bo­lyp, qy­dyryp qaıtqan óziniń kempi­rine «sharshadym» degenine yńǵaı­syz­danyp qaldy. Aýyl emes, aýdan, oblys emes, búkil Qazaqstannyń, Qazaq eliniń máńgilik bolýyn kózdep, únemi at ústinde júretin Prezıdentimizge qudaı densaýlyq bersin dep tiledi qart balyqshy. Osynshama qyrýar sharýanyń ústinde júrip, Aral týraly oılaýy, oǵan at basyn buryp birneshe ret kelýi de úlken erlik eken-aý?! 2005 jylǵy sáýirde Syr eline kelgen saparynda Elbasy: – Aralǵa kómek kórsetsem de­gen armanyma jetkenime qýanysh­ty­myn. Osydan on jyl buryn mundaı jobany qııal túrinde ǵana kóz aldymyzǵa elestetýge bolatyn edi, – degen-tin ishki sezimin halyqpen bólisip. Qalaı desek te, Táýelsizdigimiz biz­ge úlken jetistikter syılady. Bul bizdiń ata-babalarymyzdyń talaı jyl armandaǵan asyl armany edi. Ony bizdiń tuńǵysh Pre­zı­dentimiz N.Á.Nazarbaev oryndady. Endigi maqsatymyz Elbasy salǵan sara joldan shyqpaı, tek qana alǵa qaraı órleı berý bolýy tıis. Jaqsybaı MUSAEV, №81 orta mekteptiń muǵalimi Qyzylorda oblysy, Aral aýdany