Aıhanov

Ataqty ádistiń avtory

Qajymuqan men Balýan Sholaqtan soń alash jurty erekshe ardaq tutqan balýan Ábilseıit Aıhanov desek, qatelese qoımaspyz. Sebebi, keńestik kezeńdegi álemdik deńgeıde synǵa túsip, olja salǵan birinshi qazaq balýany osy aǵamyz bolatyn. Ábilseıit alash jurty óz jerinde 28 paıyz bolyp barynsha azshylyqqa ushyraǵan, totalıtarlyq júıe ábden kúshine mingen tusta óz ultynyń rýhyn kótergen kesek tulǵa. Tarıhqa júginsek, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda qazaq mektepteri ondap, kerek deseńiz, júzdep jabylyp jatty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 10-15 jyl jańa bolǵan, el áli eńsesin kótere qoımaǵan kez. Keńes Odaǵynyń basshysy Nıkıta Hrýshevtiń pármenimen tyń ıgerýge syrttan eki mıllıon adam kelip, qaı jaǵynan bolsa da qazaq jurtynyń taǵdyry tarazyǵa túsken tar kezeń edi. Dál osy tusta Ábilseıit shyqty atoılap. Ol 1960 jyly Keńes eli sportynyń quramasyna endi. Qaraǵaıdaı qazaq 1962 jylǵy KSRO chempıonatynda qarsylastaryn qoǵadaı japyryp, bas júldege qol sozym qalǵan. Sheshýshi beldesýde eston jigitin eńserip turyp, qapylysta bolmashy upaı aıyrmashylyǵymen opyq jegen. Sóıtken aǵamyz 1963 jyly Keńes Odaǵynyń spartakıadasy men chempıonatyndaǵy júldeni qatar utyp aldy. Bul bizdiń halyq úshin tarıhı jeńis bolatyn. Ulttyń rýhy ósip, el bir jasap qaldy. Ábilseıittiń esimi búkil qazaq dalasyna tez tarady. Osy jeńispen qanattanǵan myńdaǵan qaradomalaq bala kúres úıirmesine bardy. Sport seksııasy joq qıyrdaǵy aýyl balalary kógal ústinde, bolmasa, aýlaǵa kıiz tósep alysyp jatty. Sóıtip, qazaqtyń boıyndaǵy jaýyngerlik rýh qaıta túledi. Dál osy tusta odaq kóleminde olja salǵan basqa da qazaqstandyq balýandar boldy. Biraq Aıhanovtyń dańqy erekshe dáýirledi. Sebebi, Ábilseıit birden ózindik qoltańbasymen tanyldy. Basqa balýandar respýblıka kóleminde ǵana jurtqa tanylyp, abyroıǵa bólenip jatsa, Ábekeń á degennen Keńes Odaǵyn, ári qaraı shetel mamandaryn eriksiz moıyndatty. Aǵamyzdyń dańqyn shyǵarǵan ońtaıly ádisi – qarsylasyna oń aıaǵyn usynyp, ol alǵa umsynyp, aıaqty ustaǵan bette onyń ekpinin ile jalǵap, bir búıirge burq etkizip laqtyratyn áreketi. Dúnıe júzine aty málim balýandar men bapkerlerdiń myńnan biri ǵana táýekel etetin tásil bul. Mundaı ádis júreginiń túgi bar, oıy tereń, nar táýekelshil adamnyń ǵana qolynan kelse kerek. Al qarsylasyn bir qaptalǵa qaıyra tastaýǵa múmkindik týmaǵan jaǵdaıda Aıhanov oń aıaǵyn oǵan artqan boıda sol aıaqty odan alshaq ustap, orǵyp júretin bolǵan. Alyp qazaqtyń aıaǵyna ıe bolý da ońaı emes. Eki qol aıaqqa baılaýly. Al ol bolsa, zildeı. Onyń ústine Aıhanov, boıynyń uzyndyǵyn paıdalanyp, qarsylasyn moıynnan qapsyra ustap, nemese ıyǵynan tómen tuqyrtqan kúıi dińkesin qurtady. Shap bergen sátte oń aıaq olja tárizdi kóringenimen, sálden keıin qarsylastyń qoly talyp, sharshap-shaldyǵa bastaıdy. Eki aıaǵymen jer basyp turǵan balýan Ábilseıittiń oń aıaǵyn baýyryna basqan kúıi sol aıaqtan shalýǵa áreket jasaıdy. Biraq, mundaı jaǵdaıda Aıhanovty shalyp jyqqan balýandy estigen emespiz. Kúres mamandary jaqsy biledi: erkin kúreste qarsylasqa aıaqty berý – fýtbolda óz qaqpańa penaltı belgilegenmen para-par jaǵdaı. О́z qaqpasyna penaltı surap alǵan bapkerdi nemese oıynshyny kim estigen. Áli kúnge deıin álemge áıgili erkin kúres balýandarynyń ózi qarsylasyna aıaǵyn berýden qatty qorqady. Al Aıhanov nebir myqtyǵa oń aıaǵyn sozyp, usta deıdi, ustamasa, aıaǵyn sozǵan kúıi bir aıaqpen qýa jóneledi. Mundaı qubylys álemdik kúres tarıhynda óte sırek kezdesedi. Eń bastysy, Ábekeńnen keıin bul ádisti óziniń ońtaıly tásiline aınaldyrǵysy kelgen bir-eki balýan bolǵan shyǵar. Biraq olardyń eshqaısysy onyń dárejesine jete alǵan joq. Ábekeńniń osy ádisti 21-22 jasynda qapysyz jasaǵanyn kúres mamandary jaqsy biledi. Oń aıaq ádisi Aıhanovpen birge dúrkireı shyqty, biraq odan keıin jer júzine aty málim balýandardyń bul ádispen atoı salǵanyn estigen joqpyz. Ábilseıit aǵamyzdyń taǵy bir artyqshylyǵy ár qarsylasyna qoldanatyn ádis-aılany aldyn ala qamdap shyǵýynda edi. Ol kisi kez kelgen beldesýin qaǵazǵa túsirip, erinbeı taldap otyratyn bolǵan. Munyń ózi onyń ǵajap taktık, ári oıshyl balýan ekenin dáleldeıdi. Aǵanyń ózi hatqa túsirgen myna bir beldesý sózimizge naqty dálel. «Men de ólshendim. Japonnyń ataqtysy Sasakı de ólshendi. Kilemge bettedik. ...Shabýyldy men bastadym. Sońǵy kezderde jetildirip júrgen, kilem ústindegi qarýym sanaıtyn «qaıshylaý» ádisin qoldandym. Bul tásil aýada jasalady. Básekelesińniń qolynan bir qolyńmen myqtap ustap, óte tez sekirip, aýada kóldeneń jaǵdaıǵa kelesiń. Sol sátte eki aıaǵyńnyń arasynda qalǵan áriptesińdi bir aıaǵyńmen keýdeden, bir aıaǵyńmen tize syrtynan qaǵasyń da, óziń ekinshi qolyńa súıene jerge qyryńmen túsesiń. Sasakı baıqamady ma, meniń osy ádisimdi jasaýyma qarsylyq ete almaı qaldy. Japondyqtar shý ete tústi. Ol bir jaýyrynymen qaptaldaı kelip, kilemge qulady». Boıy eki metrge jýyq Aıhanov sondaı ábjildikpen japondar «uly chempıon» ataǵan Sasakıdi dál osylaı san soqtyrdy. Bul ádiske jeńil salmaqtaǵy kúshti degen balýandardyń ózi táýekel qylýy ekitalaı. Al som deneli jigitter keıingi jyldary «qaıshylaýǵa» múlde jolamaıtyn boldy. Demek, bul ádis ózine óte senimdi, keremet sezimtal, eren batyr adamnyń ǵana qolynan keledi. Iá, bázbir myqty balýandar táriz­di qara kúsh pen qaısar minezge ǵana súıenbeı, aqylyn alǵa salyp kúresken Ábilseıit Rústemuly zamanynan ozyp týǵan alyp edi. Ol qazaqtyń boz kilemdegi múmkindigi mol ekenin, alash uldary aqyl-oıy men bilek kúshin, tabandylyǵyn ushtastyra bilse, jer júzindegi eń kúshti ulttyń biri bolatynyn kúmánsiz dáleldegen birtýar tulǵa-tyn.  

Medvedti tyqsyrý nemese Preobrajenskııdiń zárli haty

 Elimizde erkin kúrestiń negizin qalaýshylardyń biri, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, marqum Petr Matýshak birde Almaty dene shynyqtyrý ınstıtýtynyń stýdentterine leksııa oqyp turyp, Ábilseıit Rústemulynyń álemge áıgili Aleksandr Medvedti qalaı tuqyrtqanyn áńgimelep beredi. Soǵan kýágerlerdiń biri – qaıratker, uzaq ýaqyt respýblıka sportyn basqarǵan bilikti basshy, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Temirhan Dosmuhambetov. 1962 jyly Alýshta qalasynda álem chempıonaty qarsańyndaǵy jattyǵý jıynynda Aıhanov pen Medved kilemge shyǵady. Qaı jeńgeni álemdik synǵa barýǵa tıis. Ábilseıit beldesý ústinde qarsylasyna oń aıaǵyn qaıta-qaıta usynyp, erkin oıqastasa kerek. Keıin Olımpıada chempıony atanǵan Aleksandr Ivanıskıı: «Sasha, aıaǵynan ustama, aıaǵyna jolama!» dep kilem shetinde jan daýysy shyǵyp turady. Medved qazaq balýanynyń oń aıaǵyn ustaýdan qashqaqtap, shegine beripti. 12 mınýtqa sozylǵan aıqasta Aıhanov daýsyz jeńip shyǵady. Áıtse de, Máskeýdiń yǵyna jyǵylǵan bapkerler alqasy álem chempıonatyna Medvedti alyp barady. Al Ábekeń sol básekede ekinshi nómirli sportshy retinde qosalqy quramda otyrady da qoıady. Iá, ol kisi mundaı qııanattyń talaıyn kórdi. Bir joly Ábilseıit aǵa basynan ótken myna jaǵdaıdy aıtyp berdi: «Balýan kezimde KSRO quramasynyń jattyqtyrýshysy Sergeı Preobrajenskııden hat aldym. Ol kisi onda meni Máskeýge, SSKA-ǵa shaqyrypty. «Máskeýge kel, SSKA-nyń namysyn qorǵa. Sonda saǵan KSRO quramasynyń esigi ashyq. Olımpıada oıyndary men álem chempıonattaryna tek Máskeý arqyly ǵana bara alasyń. Eger osy usynystan bas tartsań, jolyń birjola jabylady!..», dep jazǵan eken. Ne degen astamshylyq, ne degen menmensý. Namysy bir basyna jetip artylatyn Aıhanov SSKA-ǵa barýdan bas tartady. Sodan bastap ol Máskeýdiń qyryna iligedi. Bizdiń oıymyzsha, Preobrajenskıı Aıhanovqa hat jazbas buryn aýyzsha usynys jasaǵan shyǵar. Qazaq batyry kónbegen soń «meniń sózimdi jerge tastaıtyn sen kimsiń, kesimdi sóz osy», degen oımen joǵarydaǵy hatty jazdy ma dep oılaımyz. Osy jerde Aıhanovtaı ardaǵymyzǵa sonsha shúıligetin Sergeı Preobrajenskıı kim edi degen suraqtyń týýy zańdy. Ol Keńes Odaǵyndaǵy erkin kúrestiń irgetasyn qalaýshylardyń biri. О́z zamanynda aty shyqqan balýan. 1964, 1968, 1972, 1976 jyldardaǵy jazǵy Olımpıadalarǵa KSRO quramasyn baptaýǵa atsalysqan, birneshe álem chempıondaryn tárbıelegen aıtýly bapker. Erkin kúres týraly ádistemelik, derekti kitaptardyń avtory. KSRO Qarýly kúshteri quramasynyń bas bapkeri, erkin kúresten SSKA komandasynyń basshysy ári aǵa jattyqtyrýshysy bolǵan adam. Bir sózben aıtqanda, keńes kúresiniń jarty patshasy. Mundaı alpaýytqa hat jazǵyzyp júrgen Aıhanov ta tegin emes. Talaılar Preobrajenskııdiń qolyn ustaýǵa zar bolyp júrse, bizdiń aǵamyz onyń shaqyrýyna qulaq aspaıdy. Al Kavkaz ben Iаkýtııa bapkerleri shákirtterin Preobrajenskııdiń qol astyna berip, sonyń nátıjesinde olar Olımpıada oıyndary men álem chempıonattaryna erkin baryp júrdi. Iаkýtııanyń erkin kúresin álemdik deńgeıge alyp shyqqan Dmıtrıı Korkın eki birdeı daryndy shákirti – Roman Dmıtrıev pen Pavel Pınıgındi jańaǵy bapkerdiń qaraýyna bergen. Korkın qatelesken joq: ekeýi de Olımpıada oıyndary men álem chempıonattarynda top jardy. Al, Odaq chempıonattarynda Preobrajenskııdeı kókesi bar balýandarǵa eshkim qııanat jasaı almaıtyn. Ol kezde úlken sportqa táýekel qylǵan sportshylar SSKA-ǵa kirýge janyn salýshy edi. Sebebi, oǵan kileń KSRO quramasynyń músheleri men olarmen taıtalasýǵa jaraıtyn beldiler ǵana alynatyn. Iаǵnı, SSKA birneshe sport túrinen KSRO quramasynyń negizgi arqa súıer, bazalyq komandasy boldy. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony, álem chempıonatynyń birneshe márte júldegeri, áıgili basketbolshy Áljan Jarmuhamedov te SSKA-ǵa barýdan bas tartqan kezde onyń bas bapkeri Armenak Alachachıannyń tikeleı pármenimen eki áskerı adam kelip, qandasymyzdy Máskeýge barýǵa kúshtep kóndirgenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Al jaqynda ǵana dúnıeden ozǵan dańqty voleıbolshy, álem chempıonatynyń qola júldegeri, Álem kýbogynyń jeńimpazy, Eýropa chempıony Janbek Saýranbaev ta SSKA-nyń shaqyrýyn qabyl almaǵany úshin Tokıo men Mehıko olımpadalaryna joly túspedi. KSRO ulttyq quramasynyń eń beldi oıynshysynyń biri sanalǵan Saýranbaev týra Olımpıada qarsańynda tizimge ilikpeı qaldy. Endi bizdiń balýanǵa orys mamany sonsha nege qyzyqty, degenge keleıik. Ábilseıit KSRO kýbogy jolyndaǵy básekede Sergeı Preobrajenskııdiń eń kúshti shákirti Aleksandr Ivanıskııge oń aıaǵyn ádeıi usynyp, anaý shap bergende qarsy ádispen atyp urady ǵoı. Aleksandr jer toqpaqtap qalady. Bul kezde Ivanıskıı eresekter arasyndaǵy Odaq chempıonatynyń júldegeri, jas­tar arasyndaǵy Keńes Odaǵynyń chempıony. Al Aıhanovtyń áli Qazaqstan chempıony atanbaǵan kezi. Budan keıin Ivanıskııdiń tasy órge domalap, Olımpıada jeńimpazy, álemniń 4 dúrkin chempıony atandy. Olımpıada oıyndary men álem chempıonatynyń júldegeri, álem kýbogynyń jeńimpazy, Keńes Odaǵynyń 2 dúrkin chempıony Anatolıı Albýl – Preobrajenskııdiń tól shákirti. Aıhanov bul balýandy taza jyǵady. Osydan keıin Preobrajenskııdiń Ábilseıitke qolqa salýy zańdy. О́ıtkeni, Aıhanov fenomenin bas bapker qapysyz tanyǵany anyq. Aıhanovtan utylǵan jigitterdi álemdik kúres shyńyna bas­tap shyqqan Preobrajenskııdiń qandaı deńgeıdegi bapker ári kezinde túkirigi jerge túspegen dókeıdiń ózi bolǵanyna budan artyq qandaı dálel kerek. 1963 jyldaǵy tamasha jeńisten keıin Ábilseıit kilem ústinde qarsylastarymen qatar tóreshilerdiń tasqamal tosqaýylyna jolyqty. Qazylar talaı beldesýde kópe-kórneý jolyn kesti. Aqıqatyn aıtsaq, Aıhanov Preobrajenskııdiń usynysynan bas tartý arqyly tutas totalıtarlyq júıege, memlekettik mashınaǵa qarsy shyqqan edi. Ábilseıit Rústemuly Olım­pıada jáne álem chempıony bolatyn qarym-qabileti bola tura keńes kúresiniń basyndaǵy ádiletsiz adamdardyń kesirinen dittegen bıigine jete almady.

Tarpań

Odaq quramasynyń jattyq­ty­rý­shylar alqasy Aıhanovty iri-iri jarys­tarǵa jiberip turdy. Keńes Odaǵy­nyń chempıonattarynda aıaǵyna tusaý salynǵan Ábilseıit Aıhanov halyq­aralyq jarystarda birde-bir ret jeńilgen joq. 1961 jyly qazaq balýany Cheho­slo­vakııanyń astanasy Pragada bolǵan aıtýly básekede jeti birdeı qarsylasyn qapy qaldyryp, fınalda Olımpıada oıyndarynyń qola júldegeri Bogýmıl Kýbatpen betpe-bet shyqty. Kýbattyń salmaǵy – 140 kılodan artyq, Aıhanov 83-84 kılo shamasynda. Kýbat Chehoslovakııa tárizdi sol tustaǵy kúshti memlekettiń bir emes, toǵyz dúrkin chempıony. Iаǵnı, óz eliniń nebir apaıtós, túıe balýandaryna on jyldaı des bermegen alyptyń ózi. Beldesý aldynda KSRO kúres federasııasynyń prezıdenti Alekseı Katýlın Ábilseıittiń qolyn qysyp turyp: «Senimdi aqtadyń, jaraısyń!»,  deıdi shynaıy kóńilmen. Bul Aıhanovtyń shetelge alǵash shyǵýy edi. Soǵan qaramastan jeti memlekettiń «men» degen alyptaryn jyǵyp otyr. Bálkim, Katýlın Ábilseıit Aıhanov ózinen 56-57 kılo aýyr tartatyn Kýbatty jeńe almaıdy dep, ishteı qaýiptengen shyǵar. Biraq, 23 jastaǵy Ábilseıit myńdaǵan cheh jankúıerleriniń kóz aldynda Bogýmıldi taza jyǵady. Kýbattyń jaýy­rynyn kilemge japsyrý úshin aıla-tásilge qosa surapyl kúshtiń qajettigi taǵy belgili. Júzi bal-bul janǵan Katýlın Aıhanovty baýyryna basyp, rızalyǵyn bildiripti. Bolgarııa tarıhyndaǵy tuńǵysh Olımpıada jeńimpazy, osy eldiń 12 márte chempıony Nıkola Stanchev, álemniń 2 dúrkin chempıony, Olımpıada oıyndarynyń kúmis júldegeri Shota Lomıdze, Olımpıada oıyndary men álem chempıonatynyń qola júldegeri, Keńes Odaǵynyń 2 dúrkin chempıony Savkýdz Dzarasov, Olımpıada oıyndary men álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Keńes Odaǵynyń 4 márte chempıony Borıs Kýlaev, Olımpıadanyń qola júldegeri, álem chempıonatynyń 5 dúrkin júldegeri Petr Kment... Aıhanov osy myqtylardyń bárin jeńdi. Biz álemdik kúres tarıhyndaǵy tańdaýly degen balýandardy ǵana atap otyrmyz. Bularǵa árqaısysy bir-bir eldiń túıe balýandary sanalǵan basqa da alyptardy qosyńyz. Osylardyń arasynan sýyrylyp shyqqan Ábilseıit Rústemuly Olımpıada oıyndaryn aıtpaǵanda, Eýropa birinshiligine de bara almady. О́zińiz oılap qarańyz, keshe ǵana sizden jyǵylǵan balýan Olımpıada jeńimpazy nemese álem chempıony atanyp jatady. Mundaı jaǵdaı bir márte bolsa, eshteńe emes. Qatarynan birneshe jyl osyndaı jolsyzdyqqa dýshar bolǵan adam qandaı kúı keshýi múmkin. Al seni kúrestiń basy-qasyndaǵy pendeler KSRO chempıonatynyń altyn tuǵyryna jibermeımiz dep tor quryp tastaǵan. Osy da ádildik pe, adamgershilik tarazysyna salsaq, uıaty bar adamdar mundaı pendeshilikti óz boıyna ar kóretini anyq. Bul degenińiz, sport salasynda keýdemsoq, bilimsiz, uıaty kemdeý adamdardyń bar ekenin bildiredi. Olar basynan sóz asyrmaıdy, qarsy sóıleseń, talaǵy tars aırylady. Áıtpese: «Jigitter, Ábilseıit minezdi eken, al balýandyǵyna eshkim daý aıta almaıdy. Osy jigitke obal jasamaıyq», dep jaly kúdireıgen bir kúshti kesip aıtsa, qalǵan mamandar oılanar ma edi, kim bilsin. Bizdiń ata-ájelerimiz, áke-sheshelerimiz «adam balasyna qyldaı qııanat jasama, obal-saýaby bolady», degendi es bilgennen qulaǵymyzǵa quıyp ósirdi. Sporttaǵy belden basqan ádiletsizdikterdi kórgende: «Myna dókeılerdiń otbasyndaǵy tárbıesi qalaı boldy eken?» dep eriksiz oılanatyn boldyq. Osy jerde Astanada 2002 jyly bokstan ótken álem kýbogy eske túsip otyr. Sol joly bizdiń quramanyń komandalyq bas báıgeni alýǵa tolyq múmkindigi boldy. Biraq bas júlde Kýba quramasynyń enshisinde ketti. Buǵan kóp adam: «О́z jerimizde qolda turǵan jeńisti qoldan berip qoıdyq. О́zbekstan men Kýba bolsa, berseń qolyńnan, bermeseń jolyńnan alar edi», dep AIBA-nyń sol tustaǵy birinshi vıse-prezıdenti Beket Mahmutov pen respýblıkalyq Sport agenttigi basshylaryna narazylyq bildirip jatty. Men de sondaı pikirde boldym. Qazir oılap otyrsam, Beket aǵalar ádildikke júgingen eken. Atanyń kúshimen, ananyń qanymen boıǵa daryǵan uıat degen qudiret ol kisilerdi qıystaý jolǵa jibermepti. Keshe ǵana aıaqtalǵan Rıo-de-Janeıro Olımpıadasynda ımansyz adamdardyń kesirinen qansha sportshy úılerine jylap qaıtty. Tipti, halyqaralyq Olımpıada komıteti men AIBA prezıdentteri qatar otyryp qazylardy aýyzdyqtaı almaǵan soń, basqa kimnen ádildik suraısyń?! Mundaı basshylardy kórip ósken jastar erteń ar-uıatty jıyp qoıyp, jaǵympazdyq pen aıla-sharǵy sońynda ketse, kimdi kinálaımyz?! Ábilseıit aǵa mundaı júgensizdikti ótken ǵasyrdyń 60-jyldary basynan ótkerse, sodan bergi jarty ǵasyrdan astam ýaqytta da sport salasynyń ar-uıaty tolyq oıana qoıǵan joq. El men er taǵdyry egiz eken. Alash jurty kıgen otarshyldyq qamytynan Aıhanov ta qutyla almapty. Tarpań balýan basyna noqta salǵyzbasa da, otarshyl júıe onyń aıaǵyna tusaý salypty. Biraq, Aıhanov ımperııaǵa bas ıgen joq. Balýan aǵanyń bar kinási: aıtýly syndarǵa tek qazaqtyń atynan barǵysy kelgendigi, sosyn eshkimniń yǵyna jyǵylmaı, qabaǵyna qaramaı óz jolymdy ózim ashamyn degen qazaqy namys, dala batyryna tán bultalaqsyz asqaq minezi edi. Al shırek ǵasyr táýelsizdik tusynda myńdaǵan qazaq balasy boz kilemde baǵyn synady. Solardyń ishinen Aıhanovtyń deńgeıinde bir balýan shyqqan joq. Qazaq dalasy qý taqyr emes edi ǵoı, bizge ne boldy, qaıda ketip baramyz?! Qydyrbek Rysbek