General Qalmenov

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń, Shymkent qalasynyń, Maqtaral aýdanynyń jəne Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynyń qurmetti azamaty, mılısııa general-maıory Qulahmet Dúısenbekuly Qalmenov Ishki ister mınıstrligi júıesinde qyryq tórt jyl qyzmet etip, onyń jıyrma jylynda oblystyq birinshi basshy bolǵan edi. 1945 jyly Almaty qalasyndaǵy Ishki ister mınıstrliginiń oblysaralyq bir jyldyq mılısııa mektebin bitirgen on toǵyz jasar maman Ońtústik Qazaqstan oblysy ishki ister basqarmasynda bandıtızmmen kúres bóliminiń tergeýshisi, tergeý tobynyń jetekshisi‑aǵa tergeýshi bolyp qyzmet etedi. 1948 jyly Qazaq SSR Ishki ister mınıstrligi óz jumysynda kózge túsken jıyrma eki jasar tergeýshi ortalyq apparatqa, jedel ókil qyzmetine shaqyrylady. Bul, árıne, oblysta júrgen jas kadr úshin úlken qurmet bolatyn. Eńbekqorlyq pen jaýapkershiliktiń jete sezinip, ortalyq apparatta ózin iskerlik jaǵynan tanyta bilgen Qulahmet Qalmenov alty aıdan keıin, ıaǵnı 1948 jyldyń qyrkúıek aıynda KSRO Ishki ister mınıstrligi janyndaǵy joǵary ofıserler mektebine joldama alady. Máskeýdegi oqýdy «ómir akademııasy» sanaǵan jıyrma tórt jastaǵy maman Ishki ister mınıstrliginde balalar kolonııasy bóliminiń jedel rejim bólimshesiniń basshysy etip bekitiledi. Sóıtip, Qulahmet aǵa apparattaǵy bólimshe basshysynan segiz jylǵa jýyq ýaqytta kadr basqarmasy bastyǵynyń orynbasary laýazymyna deıin joǵarylaıdy. Mılısııaǵa eti tiri, tez sheshim qabyldaı alatyn qabileti bar, zań jaǵynan saýatty, eshkimge qııanat jasamaıtyn, adal qyzmetkerler kerek-aq edi. Bilimi óz qatarlastarynan kem emes, tájirıbesi de ázirge jeterlik, qandaı másele bolsa da aldymen oılana bilýdi ádetke aınaldyrǵan jas maman ózin erkin ustady. Usynys-pikirin jaltaqtamaı jetkize bildi. Basqa organdarǵa qaraǵanda kirpııazdaý mınıstrliktegi bolǵan bir jaıdy mysalǵa keltireıin. Respýblıka IIM 700 kommýnısti biriktiretin bastaýysh partııa uıymynyń bir jınalysynda partııanyń HH seziniń qorytyndylary talqylanady. Baıandamany Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy V.V.Gýbkın jasaıdy. Osy jınalysta áli 30-ǵa tolmaǵan Q.Qalmenovtiń qazaq jastarynyń joǵary oqý oryndaryna túsýin arnaıy kóterip, olardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn tek orta mektep kóleminde ǵana paıdalana alatynyn aıtyp, osy máseleniń Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq komıtetine jetkizilýin suraıdy. Jınalystarda ulttyq máseleni arnaıy qoıýdan qazaqtyń zııaly qaýymynyń júregi shaılyqqan zamanda osylaı tikeleı sóıleýge Q. Qalmenovtiń ǵana batyly bardy. Bul oqıǵa Uly Otan soǵysynyń qaınap jatqan kezinde elge az ýaqytqa kelgen Baýyrjan Momyshulynyń qazaq tiliniń beıshara kúıin respýblıka partııa uıymynyń Ortalyq komıtetiniń hatshysynyń deńgeıine deıin kótergeni eriksiz eske túsedi. О́z múddesinen ultynyń múddesin joǵary qoıa alǵan adam qandaı áreketke bolsa da bara alatynyna bul jaqsy mysal. Qulahmet Qalmenov Odaqtyq deńgeıdegi jıynda da óz qabiletin ádemi kórsete bildi. 1957 jylǵy mamyrda ol Máskeýde IIM-niń klýbynda ótken Ishki ister mınıstrliginiń Búkilodaqtyq keńesinde kadrlardy irikteý, iskerligin arttyrý máselesi qaralady. Osy keńeste respýblıka mınıstri kadr bólimi meńgerýshisiniń jumysqa jańa kelgendigin aıtyp, onyń ornyna orynbasarlarynyń biri ózine sóz sóıleýdi usynady. Bul usynys jaıdan-jaı bolǵan joq edi. Ol keńeste sóziniń basyn buryn daıyndalǵan qaǵazdan bastap, sonan soń aýyzshaǵa kóship, ótkir máselelerdi kóterip, reglamentte kórsetilgen on bes mınýttyń ornyna eki ret «Kazahstan – bolshaıa strana» dep qosymsha ýaqyt surap, otyz mınýt sóıleıdi. Sóz mazmunyna rıza bolǵan zaldaǵylar siltideı tynyp, qaıta-qaıta qol soǵyp, jarty saǵat tyńdaıdy. Endi sheshen kótergen máselelerdiń baǵytyn qarańyz. Birinshiden, Odaqtan kelgenderdiń kóbiniń ózderin joǵary sanaıtynyn, jergilikti keńes-partııa organdarynyń sheshimderin moıyndaı bermeıtinin, Qazaqstanda turaqty qonystanyp, jumys isteımin dep oılamaıtyndaryna naqty mysaldar keltiredi. Ulttyq kadrlar daıyndaý máselesine toqtalyp, mınıstrliktegi oqý oryndardyń kópshiligi Reseıde, Ýkraınada, Belorýssııada ekendigine, oǵan kelesheginen úmit etetin qazaq jastarynyń orys tilinen shyǵarma jaza almaı, elge qaıtyp jatatynyna, Qazaqstandaǵy kadrlarǵa áskerı ataqtardyń óte sırek beriletinine, sondaı-aq kóp qujattardyń mınıstrlikte qaralmaı jatyp qalatynyna nazar aýdartady. Onyń osy dálelderi ult respýblıkalarynan kelgenderdiń de oıynan shyǵady. Búkilodaqtyq jınalystan keıin Almatydaǵy ishki ister mınıstrliginiń joǵary mektebine túsýshiler shyǵarmanyń ornyna qazaq tilinen emtıhan tapsyratyn bolyp araǵa jyldar salyp Tashkent, Qaraǵandy qalalarynda joǵary bilimdi mılısııa kadrlaryn daıyndaıtyn mektepter ashyldy. Al 1958 jyly Qulahmet Qalmenov Almaty oblysynyń ishki ister basqarmasy basshysynyń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalady. Biraq kóp uzamaı oblystyq basshy aýyryp, zeınetke shyǵady da, sonyń ornyna usynylady. Sóıtip ol astanalyq basqarmanyń tuńǵysh qazaq basshysy bolady. Alaıda kóp uzamaı 1960 jylǵy Temirtaý oqıǵasyna baılanysty bosatylǵan respýblıka Ishki ister mınıstri Sh.Qabylbaevqa óz usynysymen ornyn berip, Jambyl oblystyq ishki ister basqarmasyna basshylyqqa aýysady. Segiz jyl jemisti jumys istep, «KSRO Ishki ister organdarynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri» degen joǵary ataqqa ıe bolady. 1967 jyly Shymkent qalasynda MAI qyzmetkerleri men avtokólik aıdaýshylarynyń arasynda kıkiljińnen bastalǵan oqıǵa ýshyǵyp, qandy qaqtyǵysqa ulasqany belgili. Odaqty dúrliktirgen osy oqıǵany teksergen SOKP OK brıgadasy men QKP OK oblystyq ishki ister basqarmasynyń basshylyǵyna Qulahmet Qalmenovke toqtalady. Osynda ol qajyrly eńbegimen jəne tereń kəsibı sheberlikpen úlgili qyzmet atqarǵany úshin oǵan maıor, podpolkovnık, polkovnık shenderi merziminen buryn beriledi. Al 1970 jyly ol KSRO Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen mılısııa general-maıor ataǵyna ıe bolady. Eki jyldan soń san salaly, tynymsyz qyzmette júrip KSRO IIM Joǵary mektebiniń ǵylymı keńesinde «Tergeýshi men anyqtaý organdarynyń qylmystyq isti toqtatýmen baılanysty qyzmeti» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Osy taqyrypta daıyndalǵan qupııalyǵy bar monografııa salalyq oqý oryndarynda qazir de oqytylyp keledi. Sóıtip, kezinde general Qalmenov Keńester Odaǵynda ólkelik, oblystyq IIB basshylarynyń ishinde jalǵyz zań ǵylymdarynyń kandıdaty bolǵan edi. Darabozdyǵyn Qulekeń seksen segizinde de qaıtalaǵan bolatyn. Qaıtys bolarynan bir aıdaı buryn, 2014 jyldyń 23 qańtarynda ózi 1974 jyly qurǵan, 1980 zeınetke shyqqannan keıin jeti jyl basqarǵan, qazir Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy Zań kolledji kýrsanttarynyń aldynda úsh jarym saǵatqa sozylǵan tyńdarmandaryn elite áńgime-dúken qurady. Osy sózinen 23 jyl buryn, ıaǵnı 1991 jyly júrek talmasyna ushyrap, seksen segizge kelgen qarttyń osynshalyqty ýaqyt sóz sóıleýi, sırek kezdesetin, tipti, bola bermeıtin qubylys edi. О́mirlik mol tájirıbe jınaǵan, oqý-bilýdi ǵumyrlyq serik etken general Qalmenov qalamynan «Deıatelnost sledovatelıa ı organa doznanııa v svıazı s prıostanovlenıem ýgolovnogo dela» atty monografııa, «О́mir belesteri», «Vospomınanııa generala mılısıı», sondaı-aq «Zamana tynysy», «Qunyqqan qasqyrlar», «Tártiptiń máńgilik saqshylary týraly ensıklopedııalyq anyqtama» jáne «Báýkeńniń sharapattary» atty kitaptar týdy. Osylaısha, general Qalmenov talaı urpaqqa úlgi bolatyn óz ómir jolyn ózi jazyp ketti. General Qalmenov oqýshy kezinde óziniń dosy Idahmet Ábdirov ekeýi synyptastary soǵysqa attanyp jatqanda, KSRO soǵys-teńiz flotynyń qolbasshysy, admıral Kýznesovqa hat jazyp, Qazaqstan komsomoly qamqorlyqqa alǵan Baltyq teńizindegi Kırov kreıserine matrostar qataryna alýdy ótinedi. Biraq jastyǵyna baılanysty armııaǵa alynbady. Eger soǵysqa bara qoıǵanda batyr aǵasy Baýkeńe uqsap,keıingi urpaqqa úlgi bolatyn erlik te jasaýy múmkin edi. Ábdijálel BÁKIR, saıası ǵylymdarynyń doktory, professor