Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlysy №15

2016 jylǵy 22 jeltoqsan, Astana qalasy Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 6-babyn qoldaný jónindegi sot praktıkasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń (budan ári – QK) 6-babyn qoldaný jónindegi durys jáne birdeı sot praktıkasyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. QK-niń 6-babynda belgilengen qylmystyq zańnyń keri kúshi Qazaqstan Respýb­lı­kasy Konstıtýsııasynyń (budan ári – Konstıtýsııa) 77-baby 3-tarmaǵy 5) tarmaqshasynyń, sondaı-aq Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń (Nıý-Iork, 1966 jylǵy 16 jeltoqsan, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2005 jylǵy 28 qarashadaǵy №91-III Zańymen ratıfıkasııalanǵan, Qazaqstan Respýblıkasy úshin 2006 jylǵy 24 sáýirde kúshine engen) 15-babynyń talaptaryna negizdelgen. Konstıtýsııalyq talaptarǵa sáıkes jaýapkershilikti belgileıtin nemese kúsheıtetin, azamattarǵa jańa mindettemeler júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy. Eger quqyq buzýshylyq jasalǵannan keıin ol úshin jaýapkershilik zańmen alynyp tastalsa nemese jeńildetilse, jańa zań qoldanylady. 2. Sottardyń QK-niń 6-babyn qoldanǵan kezde is-árekettiń qylmystylyǵyn nemese jazalanýshylyǵyn joıatyn, qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń jaýaptylyǵyn nemese jazasyn jeńildetetin nemese jaǵdaıyn ózge de túrde jaqsartatyn zańnyń keri kúshi bar ekendigi týraly, ıaǵnı osyndaı zań qoldanysqa engizilgenge deıin tıisti is-áreketti jasaǵan adamdarǵa, onyń ishinde jazasyn ótep júrgen, sondaı-aq jazasyn ótegen, biraq sottalǵandyǵy bar adamdarǵa qoldanylatyndyǵy týraly talapty qatań saqtaǵany jón. Is-árekettiń qylmystylyǵyn nemese jazalanýshylyǵyn belgileıtin, osy is-áreketti jasaǵan adamnyń jaýaptylyǵyn nemese jazasyn kúsheıtetin, sondaı-aq jaǵdaıyn ózge de túrde nasharlatatyn zańnyń keri kúshi bolmaıdy. 3. Árekettiń qylmystylyǵyn nemese jazalanýshylyǵyn joıatyn zań dep qylmys­tyq is-áreketterden jeke, buryn qylmystyq quqyq buzýshylyq dep tanylǵan is-áreket alynyp tastalatyn zań tanylady. Bul QK-den sol nemese ózge normany tolyq alyp tastaý arqyly júrgizilýi múmkin. Neǵurlym jeńil jazany kózdeıtin zań onsha qatań emes, al jazanyń túri birdeı bolǵanda – eń joǵary merzimnen nemese onyń sanksııasynyń mólsheri kemi bolyp tabylady. Jazalaýdyń joǵary mólsheri neǵurlym jeńilmen teń bolǵan kezde jazalaýdyń tómengi merzimi nemese mólsheri neǵurlym jeńil bolyp tabylatyn nemese balama sanksııasy bar zań tanylady. Quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń jaǵdaıyn ózge túrde jaqsartatyn zań dep jazany taǵaıyndaý qaǵıdalaryn, qylmystyq jaýaptylyqtan nemese jazalaýdan bosatý sharttaryn jumsartatyn, sottylyqty óteý nemese alyp tastaý merzimderin azaıtatyn zań tanylady. Jaýaptylyqty nemese jazalaýdy jumsartatyn zańdarǵa: qylmystyq zań normasynyń sanksııasy jeńil jaǵyna ózgergen; baptyń sanksııasyna neǵurlym jeńil jazalaýdyń balama túri engizilgen; baptyń sanksııasynan qosymsha jaza alynyp tastalǵan quqyq normalary jatady. 4. Eger jańa qylmystyq zań burynǵy zań sııaqty sanksııa belgileıtin bolsa jáne qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń jaǵdaıyn qandaı da bolmasyn jaqsartpasa, onda onyń keri kúshi bolmaıdy jáne ol qoldanylýǵa jatpaıdy. Bul jaǵdaıda is-árekettiń qylmystylyǵy men jazalanýy osy is-áreket jasalǵan ýaqytta qoldanysta bolǵan zańmen aıqyndalatyndyǵy týraly QK-niń 5-babynyń erejeleri qoldanylady. 5. Is-áreketti qylmystyqtan aryltý – qylmystyq zań normasynyń dıspozısııasyna ózgerister engizý arqyly, al is-áreketti qylmystyqtan ishinara aryltý qylmystyq quqyq buzýshylyq quramynyń qosymsha belgileriniń dıspozısııasyna engizý ne qazirgi baryn alyp tastaý arqyly, sondaı-aq QK-niń Jalpy bóliminiń normasyna ózgerister engizý arqyly júzege asyrylýy múmkin. Jańa qylmystyq zańmen is-árekettiń qylmystylyǵyn joıǵan (qylmystyq quqyq buzýshylyqty qylmystyqtan aryltqan) kezde osyndaı is-áreketi úshin sottalǵan adam sottalǵandyǵy joq bolyp tanylady jáne ony sottaý faktisi qylmystyq-quqyqtyq saldaryna ákep soqpaıdy jáne qylmystardyń birneshe ret jasalǵandyǵyn, qaıtalanǵandyǵyn, jaza taǵaıyndaýdy anyqtaǵan kezde eskerilmeıdi. 6. Sotqa deıingi tergep-tekserý organy, birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sottar ózderiniń is júrgizýinde jatqan qylmystyq ister boıynsha keri kúshi bar zańdy tikeleı qoldanady. Bul rette, eger jańa qylmystyq zań qylmystyqty jáne is-árekettiń jazalanýyn joıatyn bolsa, onda Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-prosestik kodeksiniń (budan ári – QPK) 35-baby birinshi bóligi 6-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkes is qaralý satysyna qaramastan, osy negizder boıynsha is júrgizý toqtatylýǵa tıis. Qylmystyq-prosestik zańnyń ýaqyt boıynsha qoldanylýy QPK-niń 5-babymen retteledi. Birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sottar bul úkimder oryndaý tártibimen qaıta qaralmaǵan jaǵdaıda QK-niń 6-babynyń talaptaryna jatatyn adamdarǵa qatysty aldyńǵy úkimderdi sáıkes keltire alady (QPK-niń 476-baby). 7. Qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adamnyń jaǵdaıyn jaqsartatyn zań neǵurlym jeńil bolyp tabylatyndyǵy jónindegi nusqaý qylmystardyń qaıtalanýyn taný, qylmystyq jaýaptylyq pen jazany jeńildetetin jáne aýyrlatatyn mán-jaılar, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýdyń eskirý merziminiń ótýi, merziminen shartty túrde buryn bosatý, sottalǵandyqtyń ótelýi jáne alynýy týraly normalarǵa jáne taǵy basqalarǵa da qoldanylady. 8. Qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adamǵa jaza QK Erekshe bóliginiń normalary sanksııalarynyń joǵarǵy shekterinde taǵaıyndalǵan jáne osy joǵary shek jańa zańmen tómendetilgen jaǵdaıda, QK-niń 6-babynda kózdelgen qaǵıda qoldanylady. Eger adam jasaǵan áreket neǵurlym aýyr qylmystyq quqyq buzýshylyq sanatyna ótse nemese qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń jaǵdaıyn ózge de tásilmen nasharlatsa, onda jańa qylmystyq zańnyń keri kúshi bolmaıdy. 9. Sottardyń qylmystyq zańnyń keri kúshi týraly qaǵıdalardy qoldanǵan kezde sol bir másele boıynsha, bir mezgilde jańa jáne eski qylmystyq zańnyń qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adam úshin jaǵdaıdy jaqsartatyn normalardy tańdap qoldanýǵa jol berilmeıtindigin, oǵan qolaıly quqyqtyq saldarlarǵa ákeletin norma ǵana qoldanylatyndyǵyn eskergeni jón. 10. Qylmystyq quqyq buzýshylyq jasalǵan kún men úkim ne apellıasııalyq sot ınstansııasynyń sot aktisi shyǵarylǵan kún arasynda qylmystyq zań birneshe ret ózgergen jaǵdaılarda, qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adam úshin neǵurlym qolaıly qylmystyq, onyń ishinde aralyq zań qoldanylady. 11. Eger jańa qylmystyq zań qoldanysqa engizilgen kezde zańdy kúshine engen sot úkimi bolsa, onda qylmystyq zańnyń keri kúshin qoldaný QPK-niń 476-baby 15-tarmaǵynyń erejelerine sáıkes úkimdi oryndaý tártibimen júzege asyrylady. Bul rette isti toqtatý, jazadan bosatý nemese jazany jeńildetý, sottalǵan adam jasaǵan is-áreketti saralaýdy ózgertý, jazalaý merzimin qysqartý týraly jáne qylmystardyń qaıtalanýy týraly máseleler qaralady. Bul máselelerdi QPK-niń 477-babynyń birinshi bóligine jáne 478-babynyń úshinshi bóligine sáıkes úkimdi oryndaý jeri boıynsha aýdandyq nemese oǵan teńestirilgen sot, al ol bolmaǵan kezde sottalǵan adamnyń ótinishhaty boıynsha ne jazany oryndaıtyn mekemeniń nemese organnyń usynýy boıynsha joǵary turǵan sot sheshedi. 12. Sot úkimdi oryndaýǵa baılanysty máselelerdi qaraǵan kezde adamnyń is-áreketininiń saralanýyn jańa qylmystyq zańnyń babyna sáıkes aýyrlyǵy az qylmystyq quqyq buzýshylyqqa ózgertý jáne jazany osy baptyń sanksııasynyń sheginde azaıtý, qosymsha jaza qoldanbaý arqyly qylmystyq zańnyń keri kúshin qoldanýǵa quqyly. Bul rette sot úkimin dáleldemelerdi, qylmystyq prosestegi azamattyq talap qoıý jáne QPK-niń 476-babynda kózdelmegen basqa da máselelerdi sheshýdi baǵalaý bóliginde qaıta qaraýǵa quqyly emes. Is-árekettiń qylmystylyǵyn nemese jazalanýyn joıatyn nemese is-áreketti qylmystyqtan aryltatyn zań qabyldanǵan jaǵdaıda, sot QK-niń 6-babyn qoldanyp, azamattyq talap qoıý týraly máseleni QPK-niń 170-babynyń tórtinshi bóliginde kózdelgen tártippen sheshýge tıis. 13. Eger úkimdi oryndaý satysynda QK-niń 55-babynyń ekinshi bóligin qoldanǵan kezde sot úkimde sottalǵan adamdarǵa jazany mundaı dep tanymaǵan jeńildetetin nemese aýyrlatatyn mán-jaılarǵa siltememen taǵaıyndaǵan nemese is boıynsha jeńildetetin mán-jaılardyń bar ekendigi anyq bolsa da, úkimde olardy esepke alý týraly kórsetilmegen jaǵdaılarda sottardyń mynalardy eskergeni jón: eger úkimde is boıynsha qylmystyq jaýaptylyqty jáne jazany jeńildetetin nemese aýyrlatatyn mán-jaılardyń bar ekendigi ne bolmasa QK-niń 53, 54-baptarynda kórsetilgen sol nemese ózge mán-jaıdy sot jaza taǵaıyndaǵan kezde eskeretindigi týraly kórsetilmese, onda sottyń mundaı mán-jaılardyń bar ekendigin tanýǵa jáne kórsetýge quqyǵy joq; eger sot úkimde sottalǵan adamǵa jaza taǵaıyndaǵan kezde qylmystyq jaýaptylyq pen jazany jeńildetetin mán-jaılardyń bar ekendigin tanymasa, al is júzinde bul mán-jaılardy tizbeleý arqyly eskerse, onda sot úkimdi oryndaý tártibimen is boıynsha mundaı mán-jaılardyń bar ekendigi týraly tujyrym jasaýǵa quqyly. 14. QK-niń 58-babynyń ekinshi jáne tórtinshi bólikterinde onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń jıyntyǵy boıynsha, sondaı-aq, eger qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń jıyntyǵy ózine eń bolmaǵanda bir asa aýyr qylmysty jáne jasaǵany úshin aıyppul taǵaıyndalǵan qylmystyq teris qylyqty qamtysa, onsha qatań emes jazany neǵurlym qatań jazaǵa sińirý arqyly ǵana túpkilikti jazany taǵaıyndaý kózdeledi. Osyǵan baılanysty, eger osy norma qoldanysqa engizilgenge deıin adam onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha quqyq buzýshylyqtardyń jıyntyǵy boıynsha, sondaı-aq asa aýyr qylmysy jáne jasaǵany úshin aıyppul taǵaıyndalǵan qylmystyq teris qylyǵy úshin sottalsa jáne oǵan jaza olardy ishinara nemese tolyq qosý arqyly taǵaıyndalsa, onda sottyń úkimdi oryndaý tártibimen jazany onsha qatań emes jazany neǵurlym qatań jazaǵa sińirý arqyly aıqyndaǵany jón. 15. QK-niń 58-babynyń úshinshi bóliginde qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń jıyntyǵy boıynsha onsha qatań emes jazany neǵurlym qatań jazaǵa sińirý arqyly jazany taǵaıyndaýdyń qosymsha qaǵıdasy kózdelgen. Osyǵan baılanysty, eger jańa qylmystyq zań qoldanysqa engizilgenge deıin adam eń bolmaǵanda bir aýyr nemese asa aýyr qylmysty qamtıtyn qylmystardyń jıyntyǵy boıynsha sottalǵan bolsa jáne oǵan jaza olardy ishinara nemese tolyq qosý arqyly taǵaıyndalsa, onda sottyń úkimdi oryndaý tártibimen onsha qatań emes jazany neǵurlym qatań jazaǵa sińirý qaǵıdasyn qoldanýǵa jáne sottalǵan adamǵa jazany azaıtýǵa quqyǵy joq. 16. Adam zań qoldanysqa engizilgenge deıin aýyr jáne asa aýyr sanatqa jatqyzylǵan jáne oǵan jaza qylmystardyń jıyntyǵy boıynsha jazalardy ishinara nemese tolyq qosý arqyly taǵaıyndalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyq úshin sottalǵan kezde sot úkimdi oryndaý tártibimen, eger bul is-áreket zańda qylmystyq teris qylyqtarǵa, sondaı-aq onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmystyq quqyq buzýshylyqtar sanatyna jatqyzylsa, qatań emes jazany neǵurlym qatań jazaǵa sińirý qaǵıdasyn qoldanady. 17. Eger úkimde jazanyń belgili bir merzimin taǵaıyndaý týraly sheshim QK-niń 59-baby ekinshi bóliginde (1997 jylǵy redaksııasynda) kórsetilgen mán-jaılardyń bolýymen ýájdelip, odan osy normany qoldanýdy alyp tastaǵan kezde, sot istiń anyqtalǵan mán-jaılaryn eskere otyryp jazanyń merzimin qysqartý ne jazany jeńildetý týraly máseleni talqylaýǵa tıis. Bul rette úkimdi oryndaý satysynda sottyń osy úkimimen anyqtalǵan istiń mán-jaılaryn jańadan baǵalaýyna, sondaı-aq jaza baptyń sanksııa­sy sheginde taǵaıyndalǵandyǵyna ǵana silteme jasaýyna jol berilmeıdi. 18. Aýyr nemese asa aýyr qylmys jasaǵany úshin qatań ne aıryqsha rejımdegi túzeý kolonııalarynda jazasyn ótep jatqan adamdarǵa, tıisinshe qylmystar qaıtalanǵan jáne qaýipti qaıtalanǵan kezde jáne onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmysy úshin qaıtadan sottalǵandarǵa qatysty úkimdi oryndaý tártibimen ótinishhatty qaraǵan kezde sońǵy úkimnen QK-niń 14-babyna sáıkes qylmystardyń tıisti qaıtalanýyn alyp tastaǵan jón. Mundaı adamdarǵa jazanyń óteýlýi qatań ne aıryqsha rejımdegi kolonııalarda saqtalýǵa tıis, óıtkeni bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazanyń merzimi jáne túzeý kolonııasynyń túri QK-niń 46 jáne 60-baptarynyń negizinde aıqyndalýy tıis. 19. Jańa, neǵurlym jeńil qylmystyq zańnyń keri kúshi týraly qaǵıda sottalǵan adamnyń jáne jazasyn ótep jatqan nemese jazasyn ótep kelgen, biraq kúshi joıylǵan neǵurlym qatań zań boıynsha sottalǵandyǵy bar adamdarǵa qoldanylady. Sottardyń jazasyn ótep kelgen adamdarǵa qatysty qylmystyq zańnyń keri kúshi týraly qaǵıdalardy qoldanǵan kezde mynalardy eskergeni jón: eger jańa qylmystyq zań jaýaptylyqty jeńildetetin, qylmystylyqty nemese jazalanatyn is-áreketti (qylmystyqtan aryltýdy) joıatyn bolsa, biraq osy qylmys úshin jaza ótelgen nemese oryndalǵan bolsa jáne jańa zańdy qoldanýdyń sottalǵan adam úshin quqyqtyq saldarǵa ákep soqpasa, onda jańa zań qoldanylmaýǵa tıis. Mundaı jaǵdaıda ótinishhattardy qanaǵattandyrýdan bas tartqan jón; eger adam jazasyn ótese jáne sottalǵandyǵy joıylmasa, al jańa zańdy qoldaný sottalǵan adam úshin sottalǵandyqtyń joıylý merzimderin azaıtý, qylmystardyń qaıtalanýyn alyp tastaý sııaqty quqyqtyq saldarlarǵa ákep soqsa, jańa qylmystyq zań qoldanylýǵa tıis. Qylmystyq jazasyn ótegen adamdardyń ótinishhatyn úkim shyǵarǵan sot qaraıdy. Jazany oryndaıtyn mekemeniń nemese organnyń usynysyn nemese sottalǵan adamnyń keri kúshi bar qylmystyq zańnyń shyǵýy saldarynan jazadan bosatý nemese jazany jeńildetý týraly ótinishhatyn qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly, ıa bolmasa mundaı ótinishhatty nemese usynysty qaraýsyz qaldyrý týraly qaýlyǵa QPK-niń 49-taraýynda belgilengen tártipte shaǵymdalýy jáne narazylyq bildirilýi múmkin. 20. Sot buryn keri kúshi bar qylmystyq zańnyń shyǵýy saldarynan jazadan bosatý nemese jazany jeńildetý týraly jazany oryndaıtyn mekemeniń nemese organnyń usynýy, ne bolmasa sottalǵan adamnyń ótinishhatyn qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly qaýly shyǵarǵan bolsa, osy negizder boıynsha jazany oryndaıtyn mekeme nemese organnyń usynysy, ne bolmasa sottalǵan adamnyń qaıtadan málimdelgen ótinishhaty qaralmastan qaıtarylýǵa jatady. Eger kórsetilgen mán-jaı sottyń jazany oryndaıtyn mekemeniń nemese organnyń usynýyn nemese sottalǵan adamnyń ótinishhatyn qaraý barysynda belgilense, onda mundaı ótinishhat nemese usyný boıynsha is júrgizý toqtatylýǵa tıis. Alaıda, bul basqa negizder boıynsha qaıtadan usyný nemese ótinishhat berýge kedergi keltirmeıdi. 21. Is QPK-de kózdelgen ózge de negizder boıynsha kassasııalyq tártippen qaralatyn jaǵdaılarda QK-niń 6-babyn qoldanýdy osy sot júrgizedi. Eger kassasııalyq ótinishhatta (narazylyqta) QK-niń 6-babyn qoldaný týraly ýájder ǵana keltirilse, ıaǵnı ótinishhat (narazylyq) QPK-niń 488-babynyń birinshi bóliginde belgilengen talaptarǵa sáıkes kelmese, onda sýdıa mundaı ótinishhatty (narazylyqty) QPK-niń 489-baby birinshi bóligi 1-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkes qaraýsyz qaıtarady. Bul rette ótinishtiń avtoryna QK-niń 6-babyn qoldaný týraly másele boıynsha QPK-niń 476, 477-baptarynda kózdelgen tártippen úkim oryndalatyn jerdegi sotqa júginýi túsindirilýge tıis. 22. «Sottardyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2002 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn sottardyń qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2005 jylǵy 28 qazandaǵy №7 normatıvtik qaýlysynyń kúshi joıyldy dep tanylsyn. 23. Konstıtýsııanyń 4-babyna sáıkes osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne alǵash resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Q.MÁMI Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy Q.ShAÝHAROV