Kólik júrgizý mádenıeti qashan qalyptasady?

Jol-kólik apaty kóbeımese, azaıar emes. Árıne, sarapshylar jol boıynda kezdesetin jáne jol júrisi kezindegi oryn alatyn nebir kemshilikter men túrli keleńsizdikti joıý múmkin emes deıdi. О́ıtkeni, joldaǵy keleńsizdikter saldarynan talaı jan opat bolatyn apattar sany jyl ótken saıyn arta túsýde. Sonda elimizdiń joldarynda tártip múldem joq bolǵany ma? Tártip joq dep taǵy aıta almaısyz. Jáne kún saıyn emes, tipti saǵat sa­ıyn emes, mınýt saıyn jol-kólik apa­ty­nan adam shyǵyny bolady degenge sengińiz de kelmeıdi. Biraq sen­beske de amal joq. Úlkenderdiń ózin aıt­paǵan­da, bolashaǵymyz bala desek, sol joldarda ár tórt mınýt saıyn bir bala qaza tabady eken. Olardyń, buǵan qosa, taǵy júzdegeni túrli jaraqat ala­dy. Jaraqattarynan aıyǵyp ketse jaq­sy, al múgedek bolyp qalatyndary qan­shama. Ol balalar sizdiń de balańyz nemese nemereńiz bolýy ábden múmkin. Janyńyz túrshigedi. Endeshe, bul máselege kez kelgen adam nemquraıly qaramaýy tıis. Álbette, aıtyp kelmes bul qasiret kez kelgen adamnyń basyna túsýi bek múmkin. Bul – bárine ortaq másele. «Sen basshysyń, sen baǵynyshtysyń» dep jol apaty aıyryp turmaıdy. Qarańyz, tek 2011 jylmen 2015 jyl aralyǵynda Qazaqstanda jol apa­ty­nan 1 133 bala qaza tapqan, bul qaza bol­ǵandardyń jalpy sanynyń 10 paıy­zyn quraıdy, olardyń ishinde 730-y – mektep oqýshylary. Az san emes. Balalardyń kóbin kólik qaqqan. Kóldeneńnen kelgen apat jas ǵumyrdy kókteı úzip jiberetini netken ókinishti. Sońǵy jyldary jol-kólik apaty­nan opat bolǵandardyń sany Aýǵan­stan soǵysyndaǵy on jylda qaza tap­qan­dardyń sanynan áldeqashan asyp ket­ken. Sonda qarasańyz, joldarda maı­dan­syz soǵys júrip jatqandaı. Al endi, qaıt­kende bul qasirettiń aldyn alýǵa bolady? Bul másele jaıynda alańdap, bas qatyryp jatqan memlekettik tıisti organdar da joq emes. Sonyń biri – Bas prokýratýranyń janyndaǵy Qu­qyq qorǵaý akademııasy. Olar Jol júrisi qaýipsizdiginiń ulttyq tujyrym­damasyn da jasap shyqqan. Osy Ulttyq tujyrymdamadan baıqaǵanymyzdaı, eger bılik bul máselege naqty nazar aýdaryp, bilek túre kirisse, qandaı qasiret bolsyn, onyń aldyn alýǵa, sanyn azaıtýǵa kepildik bar eken. Birinshiden, barlyq sarapshy bitken bir tujyrymǵa kelgendeı, aldymen, joldar naqty talapqa saı bolýy qajet. Ár kólik júretin jolda jaıaý júrginshiler ótetin jer asty ne jer ústi ótkelderi mindetti túrde salynýy kerek. Mundaı ótkelderdiń bolmaýy adamdardy ajalǵa ıtermeleýmen birdeı. Múkindiginshe kóshe qıylystarynda kólikter kedergisiz ótip ketetindeı jaǵdaı jasalsa, jol apatynyń 80 paıyzy birden kemir edi. О́ıtkeni, jol-kólik apatynyń deni osy jol qıylysynda oryn alyp jatady. Sózimizge dálel, 2011 jylmen 2015 jyl aralyǵynda el aýmaǵynda 88 814 jol apaty bolyp, olarda 13 894 adam qaza tapqan, olardyń ishinde jaıaý júrginshiler 5000-nan astam. 25 myńnan astam adam jaraqat alǵan. Jol-kólik oqıǵasynan kelgen ekonomıkalyq shyǵyndy Azııa damý banki 2012 jylǵy IJО́-niń 3,5 paıyzy mólsherinde dep baǵalapty. Sonda, qazirgi joldardaǵy JKO-larǵa saı eseptesek jáne soǵan saı júıeli sharalar qabyldamaǵan jaǵdaı­da Qazaqstan 2022 jylǵa deıin taǵy 21 myń­nyń ústinde adamynan aıy­rylyp, 266 myń adam jaraqat alýy ábden múmkin kórinedi. Buǵan qosa, jyl saıyn elimizdiń joldarynda orta eseppen 17 jasqa deıingi 160 bala qaza tabatyndyǵyn da umytpaǵan jón. Kóshe joldarynyń sapasy da syn kótermeıdi. Al jalpy joldardy salý men rekonstrýksııa­laýǵa sońǵy bes jylda 1,8 trln teńge jumsalǵan eken. Avtojol salasyn­daǵy jobalardy iske asyrýǵa «Nurly jol» memlekettik ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasy sheńberinde 2016 jyly Ulttyq qordan 151,3 mlrd teńge qarajat bólingen... Jol­dyń talapqa saı emestiginen, tar­lyǵynan, nasharlyǵynan adamdar zar­dap shegýde. BDU-nyń málimetteri bo­ıyn­sha, joldardaǵy barlyq ólim-jitim jaǵdaılarynyń jartysy moto­sıkl júrgizýshilerge (23 paıyz), jaıaý júr­gin­shilerge (22 paıyz) jáne velo­sıped­shilerge (4 paıyz) tıesili eken. Al Qazaqstanda jaıaý júrginshilerdiń opat bolýy 34 paıyzdy quraıdy delinip otyr. Árıne, jol-kólik apattarynyń bárin birdeı joldyń sapasyzdyǵyna telip qoıýǵa bolmas. Bul jerge birinshi kezekte júrgizý mádenıetiniń jetispeı jatatyny jasyryn emes. Al joldar jyl saıyn derlik jóndeledi. Iаǵnı, zań bar, qarajat jetkilikti, jumys júrip jatyr. Biraq, sapasyz salynǵandyqtan, tez búlinedi. Al odan kinásiz adamdar zardap shegip jatady.Oılanatyn tustar kóp... Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»