MENI TULǴALAR О́SIRDI

(jalǵasy) Qazir qarasam, ondaı talqylaýdyń aty da, zaty da joq. Jazýshyǵa bir syn pikir aıtsań, ómir boıy kórmesteı bolyp ketedi. Baıaǵy aǵalarymyz álgindeı jıyn ústinde júz shaıysyp ketip, artynan súıisip, qoshtasyp jatýshy edi. Jeke ba­syn syılaýǵa kelgende aýyzbirligi basym túsip jatatyn. Bir-biriniń qadir-qasıetin qatty túsinýshi edi, baǵalaı biletin. Máskeýde oqyp júrgen kezim. Ǵalı Ormanov “Anna Karenınany” aýdarypty, soǵan 1948 jyly 25 bet pikir jazǵan edim. Resenzııany jýrnaldan oqyǵan Sábeń: “Árıne, ol aýdara almaıdy. Qarymy jetetin Áýezov qana”, – dedi. Ekinshi bir jo­ly Sábeń: “Qazaq jazýshylarynyń ishinde Muhtardaı tili baı sheber joq”, – d­egen edi. Kórip otyrsyz, bir-birin sy­ı­laý­ǵa kelgende ylǵı bıiktep sóıleıtin, aza­mattyq tulǵasy áldeqaıda joǵary edi. Ádebıetke kelýime árqaısysynyń orny, yqpaly boldy. Qyrqynshy jyly “Botagózdi” oqy­dym, ádebıetshi bolýǵa, kózqarasymnyń qalyp­ta­sýyna roman úlken yqpal etti. Áıtse de, nege ekenin bilmeımin, tikeleı jaýap be­re almaımyn: jazýshylyq ishki sezim deısiz be, ınstınkt deısiz be – Muhańa ish­teı jaqyn boldym, tánti edim. Áde­bıettegi akademıgim, ustazym, áıtse de jan-tánimmen jaqyndasyp kete almadym. Shynymdy aıtsam, kúrkirep, dóń­bekship jatqan teńiz jaǵasynda turǵan ki­siniń boıyn áldeqandaı úreı bıleıdi emes pe? Teńizdiń túpsiz tereńdiginen be, álde ar­sy-gúrsi jaǵany urǵan tolqynnan ba, áı­teýir, kisini úreı sezimi tusap tastaıdy. Men úshin Áýezov te sondaı bolatyn. Qorqatyn edim degendi aýyzǵa almaı-aq qoıaıyn, Muqańnan júreksinetin edim. Shynym osy! Sábeńniń “О́mir mektebine” segiz ja­rym bet syn jazǵan edim. Ol kisi maqalama qatty renjidi. Álgi syn batyp ket­ken bolýy kerek. О́miriniń sońǵy ke­zinde biraz ýaqyt kórmeı ketti. Bir kúni úıi­niń aldynda otyr eken. Gerold ekeýmiz kóshe boılap kele jatyp bettesip qaldyq. Sábeń basyn kóterip aldy da jaryqshaq daýysymen: – A, joldas, kelip qaldyń ba, bilgish bolsań aıtshy, – dep qolyndaǵy taıa­ǵymen jańa týyp kele jatqan kóktegi bir juldyzdy nusqady, – anaý juldyzdyń aty ne? – deıdi. Jaýap bere almadym. Renjip júrgenin bildim. Keıinshe úıge shaqyryp jiberdim, aldyna bas tarttym. Dastarqan basynda shart júginip alyp: – Áı, Ábıjámı, osy sózińdi maǵan bershi, – dep jıyrma mınótteı kósilip sóıledi jaryqtyq. Sóz kezegi kelgende: “Muhańmen nege biraz ýaqyt bas araz boldyńyz?” – degen kóldeneń saýal qoıdym. Sonda ol kisi: “Kári orys musylman bolmaıdy degen. Biz ádebıetke kelgende tap tartysy órtshe qaýlap turǵan. Men Marks, Lenın ıdeıa­sy­na qulaı berildim, kedeı taptyń soıylyn soq­tym, sol taptyń sózin sóıledim. Bál­kim, ózim kináli shyǵarmyn. Bizder sol tap tartysymen burylmaı kettik qoı. Áleýmettik qalyptasqan kózqaras ta Muhtarmen ara-jigimizdi ajyrata tústi”, – degen edi. 3 О́z basym Muhańdy 1948 jyly sáýirde alǵash ret kórdim. Odaqqa kelgende al­dymnan Áýezov shyǵa keldi. Zárem ushyp ketti. Deńgeıime kele bergende: “Sá­lemetsiz be”, – dep sálem berdim. Ol kisi ki­lt qaıyryldy, kidirdi. Júzime qarap turdy. – Roman jazyp júrgen sen balasyń ba? – Iá, men edim. – Opernyı teatrdyń qarsysyndaǵy sary úıde turamyn. Erteń saǵat on kezinde úıge kelshi. Jazyp júrgen romanyńnan tańdap úsh úzindi alyp kel, – dedi. Ertesine Muhańnyń úıine keldim. Kabıneti qora jaqta eken, kishileý, ús­te­linde mármár qarshyǵa. Bólmesine bastap keldi. Qolymnan úzindini aldy. О́zi oqyp shyqty. Ne der eken dep júregim lúpildeı soǵady. – Oqtyń tili sholaq, sen bala maı­danǵa baryp til tapqan ekensiń!.. – dedi birazdasyn baryp. Jalǵyz aýyz aıtqan sózi osy boldy. Bul sóz meniń ómir boıy jadymda qaldy. Sosyn as úı jaqqa burylyp da­ýystady: – Valentına Nıkolaevna, nas na­kormı, pojalýısta, – dedi. As úıge shy­ǵyp salqyn etpen shaı ishtik. El-sel bo­lyp terlegenim esimde. Shaıdy iship bola bergen kezde Muhań: – Búgin opera jáne balet teatrynda saǵat 12.00-de dekadaǵa baratyn konsertti úkimet qabyldaıtyn edi, soǵan baratyn ba ediń? – dedi. – Joq, shaqyrylǵan emespin. – Onda birge baraıyq, – dedi Muhań. Sonymen Muhańa ilesip teatrǵa kel­dim. Mundaı úlken mádenıet oshaǵyn bi­rinshi kórýim. Sahnaǵa taqaý oryndyqta, sol jaǵymyzda úsh adam: Shaıahmetov, Oma­rov, Baıseıitov jaıǵasypty; oń ja­ǵymyzda qyryq shaqty kisi tize búkken. Al­dyńǵy qatardaǵy Sábıttiń janynda eki oryn bos eken. Bizder baryp sonda jaıǵastyq. Bir kezde oń jaqtan qanshyrdaı qat­qan aryq jigit shyqty da qolyndaǵy ji­ńishke shybyǵyn kóterip qalyp edi, Qu­danyń qudireti! Aldymyzdaǵy apan orda úımelep otyrǵan kisilerdiń aspaby dý ete qaldy. Qurmanǵazynyń áýeni jer dúnıeni kernep ala jóneldi. Ornymnan qalaı tu­ryp ketkenimdi bilmeımin. Aýzym ashy­lyp, eńsemdi salyp, álgi orǵa qulap tú­se­tin kisideı eminip turyp qalyppyn. Bir kezde álgi aryq jigittiń shybyǵy sho­shań etip tómen túsken edi. Gýildegen saz-áýen sap tıyldy. Qatyp tur­ǵan kúıi qalyppyn. Muhańnyń qońyr úni estildi. – Áı, Ábdijámı, sen buryn orkestrdi tyńdamap pa ediń? – Joq, – deppin aýzymdy áreń jıyp. Muhań birtúrli tyjyrynǵan qalyp­pen: – Báli, ózi roman jazyp júr, áli netronýtyı malchıshka! – dedi. Osyndaı-osyndaı ómir ǵoı. Muhańnan qashqaqtap júretinmin. Taǵy birde kózine túsip qaldym. Bul 1955 jylǵy sáýirdiń aıaq kezi bolatyn. Lıtınstıtýtta oqyp júrmin. Úsh kisi ınstıtýt aldyndaǵy jaı­daq oryndyqta kúnshýaqta otyrǵanbyz. Bir qarasam, Muhań oqý ornynyń aý­dı­torııa­synan shyǵyp kele jatyr eken. Meni kórip: – Qolyń bos pa? – dedi. – Biraz ki­tap alyp edim, ortalyq dúkennen sol ki­tap­tardy salatyn sakvoıaj alýym kerek. Jol­ǵa shyǵamyn, menimen júresiń be? – dedi. Tirkesip, ushqasyp kóshege shyqtyq. Sobolevpen aralary sýyp júrgen kezi eken. Maǵan burylyp saýal qoıdy: – Ábdijámı, Sobolev senderge ba­rypty ǵoı, kim bolyp isteıdi ol? – dep surady. – Kafedra meńgerýshisi bolyp keldi, – dedim. – Báli, kileń ońaı aqsha izdep júretin adam edi, jyly jerdi tapqan eken, – dedi basyn shaıqap. Sonymen ortalyq ámbebap dúkenine soǵyp Muhańa sakvoıaj aldyq, ózim qy­ry­natyn ony-muny nárseler satyp al­dym. Kóshege shyǵyp qosh aıtystyq. Qoshtasarda Muhań maǵan burylyp: – “Máskeý” qonaq úıinde jatyrmyn, qazir Odaqqa baryp qaıtam, sońyra kel, otyryp as-aýqat isheıik, – dedi. Nege ekeni esimde joq, sol joly Muhańdy izdep qonaq úıine bara almadym. Álde uıaldym, álde qysyldym, anyq-qanyǵy esimde qalmapty. 4 Máskeýde oqyp júrgen kezim. Bir kúni Sábeń kezdesip qaldy. “Men búgin Almatyǵa “Dýglaspen” ushamyn. Sen qonaqúıge kel, otyryp áńgimeleseıik”, – dep shaqyrǵan edi. Barsam, meıramhanaǵa túsip ketipti. Artynan men de tústim. Úsh kisi otyr eken. Sábeńniń qasynda Muhań, Sahı Romanov. Tamaq ishildi. Astan soń Sá­beń­niń bólmesine kóterildik. Ol kisi bylaıǵy ómirinde qaıratty bolǵanymen uıqyǵa álsiz edi, tamaqtan soń obaǵa qonǵan búrkitke uqsap, qalǵı bastady. Bir kezde Muhań: – Sábıt, seni balalar shyǵaryp sa­lar, ózim poıyzben ketemin ǵoı. Qaıtaıyn, – dedi. Burylyp qoshtasýǵa qolyn berdi. Qo­lymdy usyna berip edim, júzi qap-qara bolyp tútigip ketipti. – Sen bala, nege syrǵaqtap qashyp júrsiń? – dedi sup-sýyq etip. Jaýap bere almadym. Shirkin-aı, shynymdy aıtsam ǵoı, ózimniń nege izdep barmaı, syrǵaqtap júrgenimdi bilse, ol kisiniń eń jaqsy kóretin adamy ózim bolar ma edim, bálkim. Kim biledi. О́mir degen tuńǵıyq teńiz. 1957 jyly Muhań alpysqa keldi. Banketine búkil jazýshylardy shaqyrdy. Meni shaqyrǵan joq. Toı dýyldap júrip jatty. Men bolsam tósegimde búk túsip, sham jaryǵymen kitap oqyǵan bolamyn. Bir kezde janymdaǵy Ajar uıyqtamaı jatyr eken. – Ýaıymdap jatyrsyń ba? – dedi. – Iá, – dedim... 1957 jyldyń kúzinde burynǵy órtenip ketetin meıramhana aldynda Muhańmen kezdeısoq qarsy ushyrasyp qaldym. Ol kisi áıelimen qoltyqtasyp tómen túsip kele jatyr eken. Kórgen boıda basymdy ızep sálemdesip, jazýshynyń zaıybyna betimdi túzep: – Zdravstvýıte, Valentına, – deppin ákesiniń aty esime túspeı qalyp. Sol kezde Muhań julyp alǵandaı: – Dlıa tebıa ne Valentına, a Valen­tı­na Nıkolaevna, – dep ótip júre berdi tusymnan. 1960 jyly Karl Marks pen Kalının kóshesiniń qıylysqan tusyna úkimet 127 páterlik úı saldy. Araǵa adamdardy salyp júrip úsh bólmeli úı aldym. Úıdi negizinen Táshenov bóldi. Basym tur­ǵyn­dary qazaq bolǵandyqtan, bul úıdi kazahskıı aýyl dep ataıtyn edi. Ajar ju­mysta, jeńgeı dúkenge ketken, úıde otyr edim telefon zyń ete qaldy. Tele­fon qulaǵyn kóterdim. Birden tanydym – Muhańnyń daýysy. Sálem joq, saýlyq joq, á, degennen: – Áı, Ábdijámı, sen Muhtar Jan­ǵa­lınge qııanat jasapsyń. Ol Tolstoıdyń “Soǵys jáne beıbitshilik” romanyn aý­dar­ǵan. Avtory Tolstoı bolsa, aý­da­r­ma­shysy Janǵalın bolsa – tórt tom aý­dar­maǵa teris pikir jazyp, tórt ret qaı­ta­rypsyń, ol neǵylǵanyń? Tórelik aıtýǵa jarap qapsyń! Pishtý! Qaıdan shyqqan bilgishsiń! – dep tóbemnen tóndire sóılegeni. – Muha, aýdarma nashar. – Áı, sen sózdi qoı. Sen qazylyqqa jarasań, jetisken ekenbiz! Tórelikke jaryǵan ekenbiz! Ádebıettiń bilgishi shyǵypty! Tez alyp kel aýdarmany úıge, – dedi tyqsyra túsip. Úninde zil jatyr. Jedeldetip úıine bardym. Meni jumys bólmesinde qabyldady. Aýdarmany qo­lyna alyp qaraı bastady. Ashýy tar­qamaǵan sekildi. – Janǵalın bizdegi mádenıetti, ta­lantty aýdarmashy. Tórt tomdy aýdarý qyrýar beınet. Sol qyrýar eńbekti aýdaryp shyqqan aýdarmashydan góri qa­la­maqyny quıtaqandaı resenzııa jazǵan sen kóp alypsyń! Ár baspa tabaǵyna 40 somnan alypsyń, – dep meni biraz jerge aparyp keıidi. Qoljazbany qolyma qaıyryp berip: – Oqy, – dedi. Oryndyqqa otyrdy. Tyńdaı bastady. Betin maǵan burmastan qubylaǵa qarap otyr. Ústinde úı pıjama. 25 betteı qoljazbany sýdyratyp oqyp shyqtym. Bir kezde qolyn kóterdi. – Durys, báli, ózim de oılaǵan edim, Janǵalın Tolstoıdyń tobyǵynan kele me dep. Ánsheıin sózbe-sóz sydyrtpalaı beripti, – dep baıaǵy pikirinen kúrt ózgergeni. Kóńil-kúıi tez ózgeretin, tez qa­taıyp, jyldam jaıylyp túsetin kisi edi. Sol mezette Ǵaısa Sarmýrzın kirip keldi. – Jaqsy keldiń, myna aýdarma nashar shyǵypty, Janǵalınniń shamasy jetpepti. Qıyn asýdy ala almapty, – dedi qabaǵy jazylyp. As úıge shyǵyp shaı ishtik. Sarmýrzın ekeýi uzaq áńgimelesip otyryp qaldy. Muhań tabıǵatynda baıtaq minezdiń ıesi edi. Tez renjip, tez qýanatyn kez­derin jıi kórdim. 1949 jyly Stalındik syılyq aldy. 1950 jyly jazda “Kazpravda” Muhańnyń “Abaı joly” romanyn baı­shyl baǵytty ustaǵan dep synap, úlken redaksııalyq maqala basty. Tas-talqanyn shyǵarypty. Ol kezde Odaqtyń basshysy Jaımýrzın. Kóp uzamaı qalada, TIýZ-de jıyn boldy. Halyq zalǵa lyq toldy. Talqylaýdyń taqyryby Muhańnyń “Abaı joly” romany. Tóralqada Muhań otyr­ǵan, qasyndaǵy bos orynǵa meni shaqyr­dy. Tahaýı baıandama jasady. Sózdi túı­dek-túıdegimen toǵytyp biraz maqtady. Qa­synda otyrǵan Muhań kenet Odaq bas­shysyna burylyp: “Myna Tahaýıdi bi­lesiń be, bul ózi jaza biletin, myqty jigit, bilgish, pikirin búkpeı aıtady”, – dep rızalyq peıilin jyly sózben sa­baqtaı jónelgeni. Endigi kezekte Tahaýı synǵa oıysty. Eskertpeler aıtyp, synaı bastady. Sol kezde Muhań kúreńitip júre berdi: “Báli, mynaý qyp-qyzyl belsendi bolyp shyqty ǵoı”, – dep basqa sarynǵa túsip berdi. Bir kúni Muhań telefon shaldy. – Áı, Ábdijámı, sen shal sekildisiń, shaqyrmasa kelmeısiń. Men ońtústikke roman jazýǵa júreıin dep otyrmyn. Úıge kel, – dedi jumsaq daýyspen. Qýanyp kettim. Kóp uzamaı Muhańnyń úıine bardym... Biraz kisi poıyzǵa shyǵaryp saldyq. Vagonǵa Táshenov keldi. Eki jaǵynda eki kisi: bireýi S.Kenjebaev, bireýi Tólekeev. Bul Úkimet tóraǵalyǵynan bosap, Oń­tús­tik Qazaqstan oblysy atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp bara jatqan beti eken. Sol mezette bir kisi: “Áne, Qonaev kele jatyr”, – dedi. Ol ki­­siniń sol jaǵynda kómekshisi, oń jaǵynda temir joldyń bastyǵy Vınogradov keledi eken. Muhań mingen vagonǵa Qonaev aǵamyz da otyrdy. Muhańnyń zaıybyna burylyp: “Valentına Nıkolaevna, ne bes­pokoıtes, za Mýhtarom Omar­ha­no­vıchem ıa sam býdý ýhajıvat”, – dedi Qonaev jymııa túsip. Bul kezde Muhań birer kisige aıtyp meni Soıýzǵa bastyq qoıǵaly júr dep estigen edim. Kóp uzamaı Muhań ońtústik saparynan oraldy. Aýrýhanaǵa tústi degendi qulaǵym shaldy. “Lıteratýrnaıa gazeta” ba­sy­ly­myna úlken maqalasy shyqty. Kóńilin surap aýrýhanaǵa bardym. Maqalany oqyǵanymdy aıttym. Muhań maǵan eń­serile burylyp: “Reseıge shekaralas aýdanda kóp qazaqtar turady, olar óz ul­tynyń mádenıetinen, ádebıetinen ma­q­rum, gazet-jýrnal almaıdy, atajurtymen baı­lanys az, osy máselege kóńil bólý kerek. Sender de maqala jazyńdar”, – dep keńinen qaıyrdy. Birazdasyn baryp kóńil hoshy túzelip, ózime jyly shyraımen qarady. – Músirepovke aıttym: ornyńdy sen bosat, ornyńdy Ábdijámıge ber dedim. Biraz buryn Qonaevta, ekinshi hatshy Rodıonovta bolyp osy máseleni kóterdim. Sen balalyq jasama. Shaqyryp surasa, durys jaýap ber, – dedi. О́zimnen-ózim qorqa bastadym. Eshteme demedim. 1961 jyly mamyr aıynyń aıaǵy bolýy kerek, Muhań Máskeýge emdelýge baratyn bolypty. Jazýshylar ol kisiniń úıine burylyp qoshtasyp jatyr degendi estip ózim de soqqan edim. Biraz kisi jı­na­lyp­ty. As jelindi, áńgime aıtyldy. Ishanbaı Qaraǵulov sýretke túsire bastady. Qosh­tasar kez jaqyndady bilem, kisiler tú­regelip ketip jatty. Úıden shyǵar kezde qolymnan ustap tilge keldi: – Sen tura tur, – dedi. Men kidirip qaldym. Kópshilik ki­si­lerge qaratyp jubatý sózin aıta bastady. – Qıyn operasııa emes, dári­ger­ler­men sóılestim, Stalın emdeletin Kýnsevo aýrýhanasyna jatamyn. Operasııa qıyn bolmaıdy, polıp deıdi. On kúnnen keıin Ǵazızany shaqyryp alamyn. Roma­nym­nyń taraýlaryn aýyzsha aıtyp jaz­ǵyzatyn bolamyn. Biraz kisiler shyǵyp ketti. Abyr-sabyr kisi aıaǵy basyldy. Muhań maǵan burylyp bylaı dedi: – Jigitter saǵan aıtyp júr me? Tap­syrǵan biraz sharýalar bar edi... Myna esikti asha bermeıtin ediń, budan bylaı bul esikti ashyp tur, – dedi ishi jylyǵan­daı bolyp. – Muha, qaıtesiz ony. Áýeli emdelip kelińizshi, – dep jýyp-shaıǵan sóz aıttym. ...Muhań Máskeýge ushyp ketti. Úsh kúnnen keıin emdelýge Essentýkıge attan­dym. Bardym. Ornalastym. Erteńgisin radıodan “Áýezov” degen sózdi estip qal­dym. Arǵy jaǵynda ne degenin túsin­bedim. Jedel kıinip kóshege shyqtym. Sonda ǵana Muhańnyń emdelýge Máskeýge attanyp ketkeni esime tústi. Essentýkıde úlken skver bar. Sonymen kele jatsam aldymnan jýantyq qara kisi shyqty. Aq shalbarly, sheten qalpaqty, makentoj kıgen, Gýrevtiń qazaǵy eken. Ol ózi sóz bastady. “Estidińiz be, Áýezov qaıtys bolypty ǵoı”, – dedi álgi qazaq. Sol kezde ne oılaǵanymdy bilmeımin. Ákem súıekti, iri kisi bolatyn. 1903 jy­ly týǵan. 1944 jyly 21 sáýirde Ter­no­poldiń batys jaǵyndaǵy 40 shaqyrym jerdegi Pochekınsk degen seloda ústinen snarıad túsip qaıtys boldy. Opat ólim degen sol. Sol kisi elde júrgende maǵan qaratyp aıtyp otyratyn eki sózi bolýshy edi. Sonyń biri : “Adam ómiri ıt tartqan qara teri ǵoı”, ekinshi sózi: “Aıaǵy dú­nıeniń yrym-jyrym”, – dep otyratyn... Mynaý keń dúnıede, jahan dúzde jalǵyz qalǵandaı sezinemin. Dúnıeniń aldy men ar­tyn kóp kórdik qoı. Osy kezde kóńilsiz sóz­der esime jıi-jıi oralady. Jetim bala sekildimiz. Janyńa jaqyn aǵalardy kóp izdeısiń. Solardyń qanatynyń astynda júrgen soń – kóbirek izdeısiń... Apyrym-aı, renjitip aldyq pa, syılaı almadyq pa, júreginde jara ketti me, – dep muńly oılarǵa kóbirek júginesiń, jıirek eske túsiresiń! 5 “Kýrlıandııa” romanyn baspaǵa tap­syrdym. 1948 jyldyń kúzi bolar. Sábıt shaqyryp aldy. – Áı, sen qaıda júrsiń? Ilııas Omarov izdep jatyr. Seıitjan alyp ba­rady. Meniń mashınammen dereý jet, – dedi óktem únmen. Máshınege minip, dereý jetip bardyq. Qazirgi óner ınstıtýty – ol kezdegi Úki­met úıi sonda bolatyn. Kúzetshiden óttik. Úlken kabınettiń aldynda aryq, ilmıgen bireý tur. Álgi ilmıgen Ilekeńniń kómek­shisi eken. Bizdi ilestirip, ekinshi qabattaǵy bas­tyǵyna apardy. Aqsary sulý jigit or­nynan kóterilip, jyly shyraımen qarsy aldy. Ádebıettiń arǵy-bergi jaıyn aıtyp biraz áńgimelesti. Keterimde Belınskııdiń bir tomdyq kitabyn syıǵa tartty. – Romanyńdy qashan bitiresiń? – dep surady. – Bitirgen boıda maǵan habarlas. KazOGIZ degen baspa bar. Dırektory Muhtar Janǵalın. Soǵan tapsyram, – dedi Ilekeń. Aıtpaqshy, ol baspa 1949 jyly ekige bólindi. Kórkem ádebıet jaǵyn qaraıtyn baspanyń dırektory bolyp Ǵalym Ahmetov bekidi. О́zi aqtóbelik, oqyǵany kóp, óte mádenıetti kisi edi. Kitabymnyń áýel­gi redaktory ózi bolatyn boldy. Áıt­se de, oqı kele ol oıynan tez aınydy. Redaktor etip Ǵalı Ormanovty bekitti. Kúnde daý, kúnde kıkiljiń, árbir sóz úshin talasamyz. “Qudaı-aı, myna balamen istes bolamyn dep mıym shaıqaldy, jyn­dy bolatyn shyǵarmyn, quryp ketsin-aı!. Qudaı basqa salmasyn”, – dep Ǵalekeń azar da bezer bolyp qashyp shyqty. Sosyn redaktor etip Ǵabdol Slanovty bekitti. Ii jumsaq adam edi, basy byl­ǵań­dap jarytyp oqı almady. Qoljazbaǵa qol tıgizgen, taǵy unamady. Aqyrynda áńgime SK-ǵa jetipti. Ilııas Omarov qoljazbany sur­atyp alǵyzdy. Baıqaýymsha, ózi qarap shyqqan sekildi. – Alyp bara jatqan saıası qatesi joq. Redaktor oqymasa oqymaı-aq qoısyn. Tehredaktor bekitińder. Sonyń qol qoıýy­men-aq shyǵa bersin, – dep pármen be­ripti. Sonymen “Kýrlıandııa” romany redak­tor­syz, bas-aıaǵy túbegeıli qaraýsyz, qal­paq­taı qalpymen, jalǵyz tehre­dak­tor­dyń qolymen basylyp shyqty. Baspadaǵy ki­silerdiń birazy “ýh” dep dem alǵandaı boldy. “Kýrlıandııa” romany shyqqan soń ıyǵym kóterilip qaldy. Jurttyń bári meni jazýshy dep tóbesine kótere bastady. Máskeýge oqýǵa túsetin boldym. Ony da sóılesken Sábıt Muqanov. Birde Máskeýden oralǵan Sábeń ózimdi aldyna shaqyryp alyp: – Ábıjámı, sen bul júrisińdi qoı. Máskeýge oqýǵa tús! Ádebıet ınstıtýty ashy­lypty. Rektorymen sóılesip, kelisip qoıdym. Seni alatyn boldy. Alǵashqy Jambyl atyndaǵy stıpendııany saǵan bu­ıyr­tady, – dep kesimin de, sheshimin de ózi aıtty. Sóıtip, kóńilimdi kóterip tas­tady. Kúz aıynda Máskeýge oqýǵa júretin boldym. 1949 jyly naýryz aıynda “Ryb­po­trebs­oıýz” degen mekemede isteıtin on jeti adam túrmege tústi. Ishinde nemere aǵam bar. Jep qoıypty degen iri qylmystyq is qozǵaldy. Tergeýshiler bet qaratpaıdy. Kóp kisini sottaıtyn boldy. Amal joq, aǵamnyń jaǵdaıymen Aralǵa keldim. Aǵamdy tergeýge kúnde shaqyrady. Ol kisige: “Is qaralady, sen bosanasyń”, – dep kóńilin jubattym. О́ıtkeni, aldynda elge júrer kezimde osy jaǵdaıdy Ilekeńe baryp, mán-jaıdy túgel jaıyp salǵanmyn. “Kómek qol­y­ńyzdy sozyńyz”, – degenmin. Keıin estidim. 1949 jyly shilde aıynda Ilekeń Máskeýden Almatyǵa poıyz­ben Aral arqyly ótip bara jatady. Aral­dyń tusyna kelgende vagonnan syrt­qa shyǵyp, kómekshisine qaıyrylyp aıtypty deıdi: – Áı, Tólesh! Nurpeıisov bıyl oqýǵa túsetin edi, aǵasynyń isti bolýyna baılanysty Aralǵa attanyp ketken. Almatyǵa barǵan soń osy jaǵdaıdy esime salshy, ne bolǵanyn bileıin, – depti. Sonymen, Ilekeń kirisken soń jan qala ma. Sot bolatyn kúni sýdıanyń quzyryna úsh telegramma túsipti. Ortalyq partııa komıtetinen birneshe márte tele­fon soqqan kórinedi. Oıda-qyrda aǵaı bosanyp shyqty. Aǵaıym Sibirden aıdaýdan kelgendeı, máre-sáre qýanyp, qoı soıyp bir apta toılaǵanymyz esimnen ketpeıdi. Aýyldyń adamdary qyzyq qoı. Qaqpaǵy ashylǵan qazan sekildi. Osy jerde aǵa urpaqtyń parasaty, paıymy týraly óz oıymdy tarqataıyn. Mysalǵa, biraz aralasqan Ilııas Oma­rov kisimen kezdeskende, sóıleskende tym qarapaıym kórinetin edi; áıtse de te­re­ń kisi bolatyn. Oıly, aqyldy sóı­leıtin. Aragidik ázil tastap, qaljyń ara­las­tyryp sóılegendi jaqsy kóretin. Ke­linshegi tatar kisi edi. Bir kúni úıine barsam,  áıeli: “Qyljaqbas”, – dep keıis bil­dirgendeı bolyp otyr. Mánisin sura­dym. Sóıtsem, oqıǵa tómendegishe bolypty. Úıinde áıeliniń qulaǵy nashar, kózi onsha kóre bermeıtin átıi bar eken. Áıeli bazarǵa ketkende Ilııas jumystan erterek kelgen kórinedi. Dereý aýyz úıdegi áıeliniń kóılegin kıip, oramalyn tartyp, áıel keıpine enip, tórgi bólmege ótedi ǵoı. Dıvanda otyrǵan átıiniń qasyna tize búgip, qulaǵyna daýystap: “Ana qyzyńyz sizdi nashar baǵady. Tamaqtyń jyly-jumsaǵyn ózi jep, unamsyzyn, qattysyn sizge berip, maljańdatyp qoıatyn kórinedi. Buǵan qalaı qaraısyz?” – dep arazdyq otyn jaǵatyn kórinedi. Álgi átıi: “Joq, joq, qyzym jaqsy qarap júr”, – dep shyr-pyry shyǵady. Sonda kórshi kelinshek bolyp kirgen Ilekeń: “Sizge solaı kórinedi, áıtse de qyzyńyzdyń bir qýlyǵy ishinde, dárigerge de aparmaıdy, tamaqty da shıkili-pisili daıarlaıdy, kóbine ash ja­tasyz”, – dep taqymdaı túsetin sekildi. Bazardan qaıtyp kelgen kelinshegi átıiniń janynda suńqyldap otyrǵan bul kim dep jaqyndap qarasa, kúlkige qaryq bolyp otyrǵan Ilııas eken. Taǵy bir oqıǵa. Birde úıimde qaǵazǵa shuqshıyp otyrǵam. Telefon shyldyr etti. Kótersem, Ilekeń eken. – Úı basqarmasy telefon soqty ma? – dep surady. – Joq, Ileke. – Myna úı basqarmasynyń maman­dary eki kún sý bolmaıdy dep otyr ǵoı, – degendi aıtty da telefondy qoıa saldy. Sonymen qarbalasqa kiriseıin. Úıdegi ydystyń bárin sýǵa toltyrdym. Vannany, ózge de qýys nárseni qaldyrmaı bárine sý móımildettim. Bir kún ótti, sý toqtaǵan joq. Eki kún ótti, sý saryldap aǵyp tur. Sonda ǵana Ilekeńniń ózimdi áýre-sarsańǵa salyp, ázilge aınaldyrǵanyn túsindim... Tyń ıgerýdiń kezi. Zeınolla ekeýimiz Soltústik Qazaqstan oblysyna astyq daıarlaý jóninde ocherk jazýǵa issaparǵa bardyq. Ilekeń obkomnyń hatshysy eken. Balanyń boıyndaı kók egin yrǵalyp tur. Ilekeń bizdi óziniń jeńil júırigine salyp alyp, astyqty ólkeni biraz aralatty. Qaıtyp kele jatyrmyz. Áńgime ústinde Ilekeń bizge burylyp: – Razdelnaıa ýborka degen ne, jazý­shylar? – dep saýal tastady. Ekeýimiz de tosylyp oılanyp qaldyq. Bir mezette Zeınolla shydaı almaı: – Bálkim, yrǵalyp shyǵyp turǵan egindi ár jerinen, oıdym-oıdym etip oryp alýdy aıtatyn bolar. Sondaǵy Ilekeńniń selkildep kúlgenin aıt. Biz qysylyp, biraz tosylyp qaldyq. Keıinnen bildik, razdelnaıa ýborka de­ge­nińiz – shala pisken, dáni túgel qatpaǵan astyqqa kombaın salyp, baýdaı túsirip, jerge sulatyp salyp, biraz jatqyzyp, álgi qatpaǵan dán jerde jatyp túgel qatyp bolǵan soń qaıta kombaınmen jınaýdy aıtady eken. Bilmestigimizge qatty qysylyp, ocherkti qalaı basta­rymyzdy oılastyryp, biraz kún tosylǵanymyz esimizde. Ilııas Omarov keshegi zamandaǵy kópestiń úıinde turady eken. Bizder úıde jatýǵa qysylyp, syrttaǵy sáki ústine jaıǵasqan edik. Tún ortasynda jańbyr jaýdy. Úı ıesin oıatyp almaıyq dep, apyr-topyr túregelip, sholanǵa kirip, qa­ıyra jattyq. Sholannyń tóbesi shuryq-tesik eken. Ortamyzǵa shelek qoıdyq. Uıyqtap ketippiz. Bir kezde shelekke tyrs-tyrs etip muzdaı jańbyr tama bas­tady. Erteńgisin oıana kelsek, álgi shelek móı­mildep sýǵa tolyp qalypty. Endi bol­maǵanda tósegimizdi túgel shylaıtyn túri bar. Este qalar keremetteı issapar bol­ǵany esimizde. Kópke deıin aýzymyzdan tastamaı aıtyp júrdik. Sodan Ilekeń Almatyǵa kúzde keldi. Aýyryp júr me, óte júdeý eken. Muqan Imanjanov nashar jatyr degendi estipti. “Tústen keıin baryp shyǵaıyq, kóńilin suraıyq”, – dedi. Tústen keıin Muqańa ba­ryp kóńilin suradyq. Syrqat jannyń bas jaǵyna otyrǵan kezde Ilekeń: “Jazýshynyń bas geroıy ózi ǵoı, sońǵy kitabyńdaǵy Jaqyp degen, sirá, óziń bolarsyń. Mende de bir aýrý bar. Ań­shynyń ıti sekildi sońymnan qalmaı qoıdy. Muqa, sen myqty bol”, – dep biraz kósheli áńgime aıtyp, dimkás kisini jelpintip tastaǵany esimizde. Ilekeńniń maılyq-sýlyǵy birdeı, kósheli, sóz biletin, jón biletin, danagóı, el aǵasy bolýǵa laıyq tulǵa ekenin sol joly sezine tústim. Basyma qıyn is túskende kóp qaras­qan dosymnyń biri, ári biregeıi Ilııas Omarov edi. О́zim tanysqan kezde ol kisi Ortalyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp qyzmet at­qar­dy, keıingi ýaqyttary Soltústik Qazaq­stan oblystyq partııa komıtetine ju­mysqa aýysty. Sol Ilekeń bir joly qatty aýyryp qaldy. Aýrýhanadan shyqqan soń biraz em-dom alyp, demalýǵa tıis edi. Sol kezeńde basy-qasynda bolyp, syr bólisip, aqyl-keńes aıttym. – Aralǵa, bizdiń elge júrińiz. Kúni ystyq, teńizge shomylasyz, balyq aý­laı­syz, shubat ishesiz, saýyǵyp qaıtasyz, demalasyz, – dedim. Bul usynysyma Ilekeń qýana kelisti. Aralǵa keldik. Ilekeń Araldyń keńqoltyq, qonaqjaı adamdaryna sýdaı sińip, tastaı batty. Kúndiz teńizge shomylady, balyq aýlaıdy, keshqurym bir úıge bas qurap áńgime tyń­daıdy. Máz. Aral balyqshylary ókirgen teńizdiń jaǵasynda óskesin be – ylǵı aıqaılasyp sóılesedi. Kósheniń arǵy jaǵy, bergi jaǵy aıqaılasyp jatqany. Bir kúni esimde qalǵany kórshiniń úıine qonaqqa baratyn boldyq. Qaraımyn: Ilekeńniń ústinde qara túrsı, kóılek, basynda shı qalpaq. – Ileke, kıinip almaısyz ba? – Á, solaı ma? Júre bereıikshi. О́zimizdiń balyqshylar ǵoı, – degeni. Sonymen qońsy otyrǵan balyqshynyń úıine qonaqqa bardyq. Embergen degen sózsheń kisi bolatyn, Ilekeń soǵan eńserile burylyp: – Men myna Qostanaı jaqtanmyn. Bizde qyz bala deıdi, sizderde nashar bala deıdi eken. Osynyń mánisi ne? – dep saýal qoıdy. Embergen oılanyp otyryp, qasyndaǵy dilmár, lepirip otyrǵan kisini nusqady. – Ileke, myna Jákeńnen surańyz, – dedi. Lapyldap sózge des bermeı otyrǵan Jákeń sol kezde: – Kim bilsin, erkek balamen kúreskende áli jetpeı, tomp etip astyna túsip qala bergendikten aıtqan shyǵar, – dedi. Aıta berse – qyzyq kóp qoı. Ile­keńniń júrgen jeri bazar sekildi edi, qaı jerge barsa da sýdaı sińip, tastaı batyp júre beretin. Qorshaǵan kisilerdi aýyz jıǵyzbaı máz-meıram qylatyn. Jany jaısań edi. Jan balasyn jatyr­qamaı­tyn, jaıdary minez ıesi edi. О́zimsine til qatyp, baýyryna tarta sóılep, lezde baýyr basyp ketetin. Qazaq qaryndasty jerge, elge, rýǵa bólmeıtin, bárin bir ata­nyń balasyndaı kórip, ishtarta biletin ja­ryqtyq. Átteń, ondaı qazaqtar bul kúnderi sırep ketken sekildi. 6 Bizdiń elde sóz biletin quıma qulaq, kókiregi tunba kisiler kóp qoı. Ol ki­si­lermen sóılesseń dap-daıyn minez, tar­tys, áreket, beıne shyǵa keledi kóz aldyńa dóńgelenip. – Jáke, jyra shetindegi kólshik sýǵa kólikti sýaryp alsaq qaıtedi, – dep suraǵan edim. Sol kezde Jákeń julyp alǵandaı bolyp: – Qoı, aqaba sýy ǵoı, mal ishpeıdi, – dedi. Men aqaba degenniń mánisin suradym. Sonda ol kisi tómendegishe jaýap berdi. – Salaq qatyndar bolady ǵoı, me­siniń aýzy aqaý tatyp, ıistenip ketken, bul da sol sekildi turyp qalǵan sý bolǵan soń aqaba dep ataımyz, – dedi túsindirip. Kún ystyq. Boraǵan qum. Tynysyńdy ystyq aýa taryltyp jiberedi. Jákeń ekeýimiz tamnyń kóleńkesinde demalyp otyrmyz. Krepdeshınniń jańa shyqqan kezi. Bas jaqtan, kórshiniń qaqpasynan krepdeshın kóılek kıgen jas kelinshek bulqynyp shyǵa keldi. Júrisi jyldam, eshkimge nazar salatyn emes. Sol kezde janymda otyrǵan Jákeń myrs etti. – Kórdiń be ana kelinshekti, sheke­si­nen basyp kele jatyr. О́zinshe eshkimdi kóretin emes. Aldy-artyna qaramaıdy. Qazir aldymyzdan ótedi. Men qartaıǵan adammyn, meni qaıtsin. Seni kórgende ádemi júrisin buzyp alady, kór de tur, – dedi qarııa. Aıtqandaı-aq, álgi kelinshek aldy­myz­dan óte bergende qumnan shashasy mı­lyqtap, kibirtiktep qaldy. Bylaı ótip ketti. Jákeńniń aıtqany týra keldi. (jalǵasy bar)