Bıylǵy jyly táýelsiz el atanǵanymyzǵa shırek ǵasyr tolady. Shırek ǵasyr tarıhı ólshemmen alǵanda teńizdiń tamshysyndaı bolǵanymen, Qazaqstannyń osy kezeńde júrip ótken joly ǵasyrlarmen para-par ekenin jurt kórip te, aıtyp ta júr.
Bizdiń aıtpaǵymyz – tarıh úshin qas-qaǵym sátke barabar osyndaı qysqa merzimde dúnıe júzindegi damyǵan elý eldiń qatarynan kórinip, endigi kezekte álemdegi aldyńǵy qatarly 30 eldiń sanatyna enýdi kózdep otyrǵan elimizdi bir kezderi alynbas qamaldaı kórinetin bıikterge zor jigermen bastap kele jatqan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el basqarýdaǵy, alys-jaqyn kórshi memlekettermen qarym-qatynastaǵy utqyr da kóregen saıasatyna, qajet kezinde qıynnan qıystyryp, sóz taýyp, jol taýyp ketetin tapqyrlyǵyna, kerek jerinde almas qylyshtaı kesip túsetin ótkirligine, astarly oılary men oryndy ázil-qaljyńdaryna den qoıý.
Elbasymyzdyń Reseı sııaqty ejelgi kórshi ári alpaýyt memleketpen tatý bolýǵa, alys-beristi kóbeıtýge basa nazar aýdaratyny belgili. Alaıda táýelsiz Qazaqstannyń basshysy retinde qajet kezinde prınsıpshil kózqaras ustanatynyn atalǵan elmen kezdesýler men kelissózder júrgizý barysynda únemi baıqalyp otyrady. Mysaly, kezinde Reseı Prezıdenti bolǵan B.N.Elsın bizdiń Elbasymyzǵa mynadaı suraq qoıypty: «Nursultan Ábishuly, ekonomıkanyń qazirgideı qıyn kezinde astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý ne úshin kerek boldy?». Sonda Nursultan Ábishuly: «Sizge, Máskeýge jaqyn bolý úshin» dep, astarly ázilmen jaýap bergen eken.
Taǵy bir áńgime barysynda B.N. Elsın asa iri munaı qory bar Kaspıı teńizindegi kenishke qyzyǵýshylyq tanytyp: «Nursultan Ábishuly, osy kenishti Reseıge berseńizshi...» depti. Sonda bizdiń Prezıdent: «Onda bizge Orynbordy oblysymen qosa bere qoıyńyzdar», – dese kerek. Mundaı kútpegen jaýapqa shamdanyp qalǵan B.N. Elsın: «Sonda qalaı, Qazaqstannyń Reseıge terrıtorııalyq talaby bar bolǵany ma?» dep tańdanǵan keıip tanytypty. Nursultan Ábishulynyń: «Reseıge terrıtorııalyq talabymyz joq. Jáı, Orynbordyń bir kezde Qazaqstannyń alǵashqy astanasy bolǵanyn aıtqanym ǵoı...» degen utymdy sózinen keıin qarqyldap kúlip jiberipti.
Kaspıı teńiziniń mańaıyndaǵy shekara shebin bólisý kezinde Reseı Prezıdenti ádildikke qulaq asyp, Qazaqstan tarapynyń aıtqandaryna ıkemdele bastaǵan tusta mınıstrleri Borıs Nıkolaevıchti ońasha áketip, aldyńǵy pikirinen aınyta beredi eken. Muny baıqap qalǵan Nursultan Ábishuly birde B.N. Elsınge bylaı depti: «Borıs Nıkolaevıch, biz osy nege óz mınıstrlerimiz ben kómekshilerimizdiń aıtqanyna kóne berýimiz kerek? Olardyń mindeti usynys berý ǵana emes pe? Aqyrǵy sheshimdi myna bizder – prezıdentter qabyldaýymyz kerek qoı!..». Osydan keıin Kaspıı mańyndaǵy shekarany bólisý anaǵurlym jeńildep ári bizdiń paıdamyzǵa qaraı tez sheshimin taýypty. Jáne bir kelissóz barysynda B.N. Elsınniń: «Kaspıı teńizindegi Qurmanǵazy munaı kenishin aǵa-ini bolyp bóliseıik» degen emeýrinine Elbasy: «70 jyl aǵa-ini bolyp bólistik qoı, endi ádildikpen bóliseıik», – dep tóte jaýap qaıyrǵan eken.
Elbasy óziniń mámilegerlik qasıetin «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyna qatysty kelissózder barysynda da kórsetti. Qazaqstandyqtar jalǵa berýge 200 mln dollar surady. Reseı jaǵy muny kópsinip, ǵarysh aılaǵyn Qazaqstanǵa qaldyrǵany úshin aılaqty tegin paıdalanýdy usyndy. Uzaqqa sozylǵan kelissózderden keıin B.N.Elsın 50 mln dollar tóleýge kelisedi. Sonda Nursultan Ábishulynyń: «Borıs Nıkolaevıch, jaldaý aqysyn 100 mln. dollar deńgeıinde belgileıik, buǵan qosa 15 mln dollar dostyǵymyz úshin bolsyn» degen oryndy ýájine Reseı Prezıdenti kelisimin bergen eken.
Italııaǵa barǵan bir saparyndaǵy el basshylarymen kezdesýinde aıtqan myna bir pikiri de Prezıdenttiń astarly oıyn pash etedi: «K.Marks «Kapıtaldy» jáne «Manıfesti» jazdy. «Kapıtaldy» alyp qaldyńyzdar da, eles bolyp bastalǵan «Manıfesti» bizge jiberdińizder. Biz sol elesten áli qutyla almaı júrmiz» depti. Shynynda da solaı ǵoı. Sanada 70 jyl saırandaǵan «kommýnızm elesinen» qutylý ońaı sharýa bolyp turǵan joq.
Astarly oımen ádiptelip, áńgimege qatysýshylardyń kóńilin bir serpiltip tastaıtyn mundaı sátterdi Prezıdent ómirinen kóptep kezdestirýge bolady. Aıta bersek, Prezıdenttiń tapqyrlyǵy men ótkirligine kýá bolatyn mysaldar jetkilikti.
Elbasynyń muhıttyń ar jaǵyndaǵy alyp el, alpaýyt memleket – Amerıka Qurama Shtattaryna sapary kezindegi áńgimesi, dúnıejúziniń № 1 derjavasynyń basshysy kishi Dj. Býshpen, onyń ákesi, AQSh-tyń eks-prezıdenti úlken Býshpen teń dárejedegi jarasymdy ázil-qaljyńy, qazaqy sóz saptaýy adamdy ózine eriksiz baýraıdy. Mysaly, AQSh-qa resmı sapary kezinde kádimgi qazaqy saltpen aldymen úlken Býshqa sálem berýi, al eks-prezıdenttiń Nursultan Ábishulyn qushaq jaıa qarsy alyp, quraq ushyp qonaq etýi, kishi Djordj Býshtyń uıyqtaıtyn tósegine jatqyzýy, bizdiń Elbasymyzdy ózimsine sóılep, tilin almasa, kishi Býshty, ıaǵnı ulyn beldikpen tartyp-tartyp alatynyn aıtyp ázildeýi, úlken katermen ashyq muhıtqa serýenge alyp shyǵýy, birge serýendeý úshin úı-ishin aqtaryp júrip, Nurekeńniń aıaǵyna shaq keletin krossovka taýyp berýi, Nurekeńniń «Quddy qudalarymyzǵa kelgendeı boldyq qoı» dep qaljyńdaýy, Vashıngtonda AQSh Prezıdentimen kezdesýi, Amerıka basshysynyń Nursultan Ábishulyn aqjarqyn kóńilmen qarsy alýy – osynyń bári Elbasymyzdyń boıyndaǵy qaıtalanbas qasıetterdiń kórinisi emes pe.
Búginde el, jer, táýelsizdik týraly Prezıdent N.Á. Nazarbaev aıtqan tereń tolǵaýlar halyq arasynda qanatty sózge aınalyp, eldiń jasyn da, jasamysyn da otanshyldyqqa, elin, halqyn súıýge tárbıeleıtin baǵyt bolyp otyr. Olardyń bir parasy mynadaı bolyp keledi:
– Búgingi bizdiń táýelsizdigimizdiń qaınar kózi qazaq halqynyń san ǵasyrlar boıy kúresinde, azattyqqa umtylǵan qaısarlyǵynda jatyr.
– Táýelsizdik týyn tigýge qanshalyqty qajyr-qaırat kerek bolsa, ony qulatpaı saqtap qalýǵa sonshalyqty qajyr-qaırat kerek.
– О́z memleketimiz úshin maqtanysh sezimine bólenip, birtutas otbasy sezimin sezinýge, qazir búkil dúnıe júzi biletin respýblıka – Týyn, Eltańbasyn, Gımnin ardaqtap, qurmetteýge tıispiz.
– El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolýy kerek.
– Eldik te, erlik sııaqty syn saǵatta tanylady. El birligi – eń asyl qasıet.
– Qazaq tarıhynda búgingi urpaq uıalatyn eshnárse joq – ol tulpar tuıaǵymen jazylǵan.
– Taǵdyr qazaqqa qyryn qaramaǵan: jer de bergen, ken de bergen, el de bergen, er de bergen.
– Elińniń uly bolsań, elińe janyń ashysa, azamattyq namysyń bolsa, qazaqtyń ulttyq jalǵyz memleketiniń nyǵaıyp-kórkeıýi jolynda jan terińdi syǵyp júrip, eńbek et. Jerdiń de, eldiń de ıesi óziń ekenińdi umytpa!
Bir tańǵalarlyǵy, Elbasy qalyń áleýmet aldynda sóılegen sózinde únemi halyqtyń dana sózderin kelistire, qıynnan qıystyra otyryp, qaǵıdalardy oryndy ári utymdy qoldanyp, sóz mánerin qubylta túrlendirip, árlendirip paıdalanady. Sonyń arqasynda oılaǵan oıyn tolyqqandy jetkizip qana qoımaı, ony tyńdaýshysynyń qulaǵyna quıyp, sanasyna sińirip jiberetinine talaı kýá boldym. Tálimdi sóılep, tájirıbe kórsetý degen osy shyǵar. Máselen: «Bes saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» dep máteldeýi, barlyq oıǵa alǵan iske birigip, uıymshyldyqpen jumyla kirissek, alynbaıtyn qamal, aspaıtyn asý joq ekendigin uǵyndyryp tur emes pe. Nemese «Yrys aldy – yntymaq» deýi de aýyzbirshilik bolsa, qazanymyzdyń ortaımaıtynyn, nesibemizdiń shashylmaıtynyn, yrysymyzdyń arta túsetindigin meńzeıdi. Endi birde «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaraıyq», dep barsha qazaqstandyqtardy birigýge, birlesip eńbek etýge, tynyshtyqqa, beıbitshilikke shaqyrady.
Elbasymyz Allanyń aq jolyn dáriptep, eldi meıirbandyqqa shaqyrý jolynda da kóp eńbek sińirip, meshitterdiń boı kóterýine yqpal etip keledi. Osy oraıda Prezıdenttiń Mekkege saparynda bolǵan oqıǵa oıǵa oralady. Barsha musylmannyń Alla aldyndaǵy bes paryzynyń birin óteıtin jeri – Mekkede talaıdan beri bir tamshy tambaı, qýańshylyq bolyp, el jaýyndy zaryǵa kútip otyrǵanda, Nursultan Ábishulynyń barǵan sátinde Allanyń nury jańbyr bolyp jaýyp, tabıǵattyń mundaı qubylysyna arab eli tań qalypty.
Sondaı-aq, qasıetti Qaǵbada jóndeý jumystarynyń júrgizilýine oraı oǵan eshkimniń kirýine ruhsat berilmeı otyrǵanda Saýd Arabııasynyń koroli Fath Ál Saýd Qazaqstan Prezıdentine erekshe qurmet kórsetip, Qaǵbanyń esigin ashyp berip turyp: «Alladan tilek tileseńiz qazir, qazir bolmasa keıin tilegińizdi beredi» degen bolatyn. Keıin qasıetti Qaǵbany aralap shyqqan soń «Alladan ne suradyńyz?» degen saýalǵa Elbasynyń «Elime, halqyma, qazaǵyma bereke-birlik, Allanyń nury jaýǵaı» dep tiledim degeni muqym qazaq jurtshylyǵynyń kókeıinde áli júr.
2015 jyly Qytaıdyń Japonııadan azattyq alýyna 70 jyl tolýyna oraı Qytaı jerindegi uly toıǵa dúnıe júziniń 20-dan astam memleketteriniń birinshi basshylary bardy. Resmı kezdesýlerdiń barlyǵynda memleket basshylary tobynyń kósh basynda úsh basshy – Qytaı eliniń basshysy Sı Szınpın, Reseı Prezıdenti V.V. Pýtın jáne bizdiń Elbasymyz N.Á. Nazarbaev júrdi. Alyp qos derjavanyń kórshisi Qazaq eli Prezıdentiniń shoqtyǵy bıik joǵary bedelin osy joly taǵy baıqadyq. Buǵan súısindik. Ári halqymyzdy osyndaı dana basshynyń basqaryp otyrǵanyna qýanyp, táýbe dedik.
Qytaı elinde júrgende ana bir jyldary Elbasymyzdyń osy alyp elmen shekara máselesin talqylaýdaǵy mámilegerlik sheberligi, shetin de názik osy problemany sheshýdegi tapqyrlyǵy, eki taraptyń da kóńilinen shyǵatyn oılardy ortaǵa tastaı otyryp, sol kezdegi Qytaı basshysy Szıan Szemınmen ejelden syrlas adamdaı tize qosyp, «Dýdaraı» ánin birde qazaq tilinde, birde qytaı tilinde kezek shyrqasyp, aqyry, sonaý patshalyq Reseı tusynan, odan beride keńestik kezeń kezinde sheshimin tappaǵan qazaq-qytaı shekarasy birjola, túbegeıli sheshimin tapqanyn eske túsirdim. Eske túsirdim de Nursultan Ábishulynyń nebir túıindi máselelerdi maıdan qyl sýyrǵandaı aıryqsha eptilikpen tarqatatyn, dúnıejúzindegi men degen kóptegen basshylardyń boıynan tabyla bermeıtin osyndaı qasıetine ári súısindim, ári boıymdy ózimizdiń Elbasymyzǵa degen maqtanysh sezimi kernedi.
Prezıdenttiń ómirin qazaq epostarynda aıtylatyn «shapqan saıyn órlegen» sáıgúliktermen salystyrýǵa bolady. Aýyzdyǵymen alysyp, báıgeniń aldyn bermeıtin qas júıriktiń óz boıynan tabylǵan asyl qasıetin halqyna da darytyp, az jyldardyń ishinde Qazaqstandy dúnıejúziniń dúbirli básekesinde alda júrgen elý eldiń qataryna mejeli 2030-dyń ornyna merziminen áldeqaıda buryn qosty. Osy jeter dep, toqmeıilsimeı, 2050 jylǵa deıin Qazaqstannyń álemdegi ozyq otyz eldiń qatarynan kórinýi jolyndaǵy dúbirli bir jarysty jáne bastap berdi. Boıyndaǵy muqalmas jigerdi ózgelerge de daryta bilgen dara tulǵanyń bul jarqyn bastamasynyń da sátimen sabaqtasatynyna esh kúmán joq. Buǵan onyń el ishindegi kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdi de, aýqymy keń álemdik máselelerdi de sheshýdiń ótimdi tustaryn der kezinde tap basyp aıtyp, jurttyń bárin ári tánti etetin, ári bir serpiltip tastaıtyn jarqyn da alǵyr minezi kýá.
Prezıdent osylaı dep qana qoımaı, óziniń de úlgi-ónege kórsetip júrgenin jurtshylyq biletin bolar. Ásirese 2015 jyly ol kisi qazaq tiliniń mártebesin aıryqsha bıiktetti. Atap aıtqanda jıyrma jetinshi qyrkúıek kúni Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen týǵan tilimizde baıandama jasady. Nursultan Ábishulynyń BUU-nyń mártebeli minberinen sóılegen sózi sol zamat halyqaralyq alty tilge aýdarylyp, ony dúnıejúzinen kelgen 193 eldiń memleket basshylary tyńdady. Qazaqtyń qunarly ári shuraıly tilinde ekonomıkalyq daǵdarystyń kúsheıip, dúnıe myń qubylyp dúbirlep jatqan tustaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýdiń túıindi tetigi qulaqqa quıylyp aıtyldy. Sondaı-aq, jer betinde beıbitshilikti saqtaý, HHI ǵasyrda ıadrosyz álem tujyrymdamasyn jasaý týraly ustanymdar men usynystar, Qazaqstannyń ıadrolyq jarylystarǵa tyıym salǵan el retinde ıadrolyq qarýdan bas tartqan memleket ekendigi Prezıdent tarapynan qazaq tilinde jarııa etilgenin tolǵanbaı aıta almaısyń. Bul qadam, sóz joq, Elbasymyzdyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna jasaǵan tamasha tarıhı tartýy bolǵanyn barsha qazaqstandyqtar qýana qabyldady.
Elimen etene Prezıdent bir sózinde bylaı degen edi:
«Egemen bolmaı, el bolmas» degendeı, biz azattyq jyldarynda shyn máninde uly joldan óttik. Táýelsizdik kezeńi – biz úshin ǵasyrlar júgin arqalaǵan ǵalamat kezeń. Kezinde Kereı men Jánibekke ilesip shyqqan halyqtyń uzyn sany 200 myń shamasynda eken. Búgingi kúni sol qazaqtyń qatary jer júzinde 15 mıllıonnan asyp jyǵyldy. Al eger qazaq ótken ǵasyrdyń asharshylyǵyna ushyramasa, ótken soǵysta qyrylmasa qansha bolar edi? Qazaqtyń óz ishindegi bereke-birligi kúshti bolýy kerek. Danyshpan Abaıdyń: «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos» degen ósıetin árdaıym esten shyǵarmaıyq, ardaqty aǵaıyn. Alda qandaı syn-qaterler kútip tursa da birligimizdiń arqasynda bizdiń bolashaǵymyz búgingiden de jarqyn dep kámil senimmen aıta alamyn», – dep edi. Buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi
tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
Bıylǵy jyly táýelsiz el atanǵanymyzǵa shırek ǵasyr tolady. Shırek ǵasyr tarıhı ólshemmen alǵanda teńizdiń tamshysyndaı bolǵanymen, Qazaqstannyń osy kezeńde júrip ótken joly ǵasyrlarmen para-par ekenin jurt kórip te, aıtyp ta júr.
Bizdiń aıtpaǵymyz – tarıh úshin qas-qaǵym sátke barabar osyndaı qysqa merzimde dúnıe júzindegi damyǵan elý eldiń qatarynan kórinip, endigi kezekte álemdegi aldyńǵy qatarly 30 eldiń sanatyna enýdi kózdep otyrǵan elimizdi bir kezderi alynbas qamaldaı kórinetin bıikterge zor jigermen bastap kele jatqan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el basqarýdaǵy, alys-jaqyn kórshi memlekettermen qarym-qatynastaǵy utqyr da kóregen saıasatyna, qajet kezinde qıynnan qıystyryp, sóz taýyp, jol taýyp ketetin tapqyrlyǵyna, kerek jerinde almas qylyshtaı kesip túsetin ótkirligine, astarly oılary men oryndy ázil-qaljyńdaryna den qoıý.
Elbasymyzdyń Reseı sııaqty ejelgi kórshi ári alpaýyt memleketpen tatý bolýǵa, alys-beristi kóbeıtýge basa nazar aýdaratyny belgili. Alaıda táýelsiz Qazaqstannyń basshysy retinde qajet kezinde prınsıpshil kózqaras ustanatynyn atalǵan elmen kezdesýler men kelissózder júrgizý barysynda únemi baıqalyp otyrady. Mysaly, kezinde Reseı Prezıdenti bolǵan B.N.Elsın bizdiń Elbasymyzǵa mynadaı suraq qoıypty: «Nursultan Ábishuly, ekonomıkanyń qazirgideı qıyn kezinde astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý ne úshin kerek boldy?». Sonda Nursultan Ábishuly: «Sizge, Máskeýge jaqyn bolý úshin» dep, astarly ázilmen jaýap bergen eken.
Taǵy bir áńgime barysynda B.N. Elsın asa iri munaı qory bar Kaspıı teńizindegi kenishke qyzyǵýshylyq tanytyp: «Nursultan Ábishuly, osy kenishti Reseıge berseńizshi...» depti. Sonda bizdiń Prezıdent: «Onda bizge Orynbordy oblysymen qosa bere qoıyńyzdar», – dese kerek. Mundaı kútpegen jaýapqa shamdanyp qalǵan B.N. Elsın: «Sonda qalaı, Qazaqstannyń Reseıge terrıtorııalyq talaby bar bolǵany ma?» dep tańdanǵan keıip tanytypty. Nursultan Ábishulynyń: «Reseıge terrıtorııalyq talabymyz joq. Jáı, Orynbordyń bir kezde Qazaqstannyń alǵashqy astanasy bolǵanyn aıtqanym ǵoı...» degen utymdy sózinen keıin qarqyldap kúlip jiberipti.
Kaspıı teńiziniń mańaıyndaǵy shekara shebin bólisý kezinde Reseı Prezıdenti ádildikke qulaq asyp, Qazaqstan tarapynyń aıtqandaryna ıkemdele bastaǵan tusta mınıstrleri Borıs Nıkolaevıchti ońasha áketip, aldyńǵy pikirinen aınyta beredi eken. Muny baıqap qalǵan Nursultan Ábishuly birde B.N. Elsınge bylaı depti: «Borıs Nıkolaevıch, biz osy nege óz mınıstrlerimiz ben kómekshilerimizdiń aıtqanyna kóne berýimiz kerek? Olardyń mindeti usynys berý ǵana emes pe? Aqyrǵy sheshimdi myna bizder – prezıdentter qabyldaýymyz kerek qoı!..». Osydan keıin Kaspıı mańyndaǵy shekarany bólisý anaǵurlym jeńildep ári bizdiń paıdamyzǵa qaraı tez sheshimin taýypty. Jáne bir kelissóz barysynda B.N. Elsınniń: «Kaspıı teńizindegi Qurmanǵazy munaı kenishin aǵa-ini bolyp bóliseıik» degen emeýrinine Elbasy: «70 jyl aǵa-ini bolyp bólistik qoı, endi ádildikpen bóliseıik», – dep tóte jaýap qaıyrǵan eken.
Elbasy óziniń mámilegerlik qasıetin «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyna qatysty kelissózder barysynda da kórsetti. Qazaqstandyqtar jalǵa berýge 200 mln dollar surady. Reseı jaǵy muny kópsinip, ǵarysh aılaǵyn Qazaqstanǵa qaldyrǵany úshin aılaqty tegin paıdalanýdy usyndy. Uzaqqa sozylǵan kelissózderden keıin B.N.Elsın 50 mln dollar tóleýge kelisedi. Sonda Nursultan Ábishulynyń: «Borıs Nıkolaevıch, jaldaý aqysyn 100 mln. dollar deńgeıinde belgileıik, buǵan qosa 15 mln dollar dostyǵymyz úshin bolsyn» degen oryndy ýájine Reseı Prezıdenti kelisimin bergen eken.
Italııaǵa barǵan bir saparyndaǵy el basshylarymen kezdesýinde aıtqan myna bir pikiri de Prezıdenttiń astarly oıyn pash etedi: «K.Marks «Kapıtaldy» jáne «Manıfesti» jazdy. «Kapıtaldy» alyp qaldyńyzdar da, eles bolyp bastalǵan «Manıfesti» bizge jiberdińizder. Biz sol elesten áli qutyla almaı júrmiz» depti. Shynynda da solaı ǵoı. Sanada 70 jyl saırandaǵan «kommýnızm elesinen» qutylý ońaı sharýa bolyp turǵan joq.
Astarly oımen ádiptelip, áńgimege qatysýshylardyń kóńilin bir serpiltip tastaıtyn mundaı sátterdi Prezıdent ómirinen kóptep kezdestirýge bolady. Aıta bersek, Prezıdenttiń tapqyrlyǵy men ótkirligine kýá bolatyn mysaldar jetkilikti.
Elbasynyń muhıttyń ar jaǵyndaǵy alyp el, alpaýyt memleket – Amerıka Qurama Shtattaryna sapary kezindegi áńgimesi, dúnıejúziniń № 1 derjavasynyń basshysy kishi Dj. Býshpen, onyń ákesi, AQSh-tyń eks-prezıdenti úlken Býshpen teń dárejedegi jarasymdy ázil-qaljyńy, qazaqy sóz saptaýy adamdy ózine eriksiz baýraıdy. Mysaly, AQSh-qa resmı sapary kezinde kádimgi qazaqy saltpen aldymen úlken Býshqa sálem berýi, al eks-prezıdenttiń Nursultan Ábishulyn qushaq jaıa qarsy alyp, quraq ushyp qonaq etýi, kishi Djordj Býshtyń uıyqtaıtyn tósegine jatqyzýy, bizdiń Elbasymyzdy ózimsine sóılep, tilin almasa, kishi Býshty, ıaǵnı ulyn beldikpen tartyp-tartyp alatynyn aıtyp ázildeýi, úlken katermen ashyq muhıtqa serýenge alyp shyǵýy, birge serýendeý úshin úı-ishin aqtaryp júrip, Nurekeńniń aıaǵyna shaq keletin krossovka taýyp berýi, Nurekeńniń «Quddy qudalarymyzǵa kelgendeı boldyq qoı» dep qaljyńdaýy, Vashıngtonda AQSh Prezıdentimen kezdesýi, Amerıka basshysynyń Nursultan Ábishulyn aqjarqyn kóńilmen qarsy alýy – osynyń bári Elbasymyzdyń boıyndaǵy qaıtalanbas qasıetterdiń kórinisi emes pe.
Búginde el, jer, táýelsizdik týraly Prezıdent N.Á. Nazarbaev aıtqan tereń tolǵaýlar halyq arasynda qanatty sózge aınalyp, eldiń jasyn da, jasamysyn da otanshyldyqqa, elin, halqyn súıýge tárbıeleıtin baǵyt bolyp otyr. Olardyń bir parasy mynadaı bolyp keledi:
– Búgingi bizdiń táýelsizdigimizdiń qaınar kózi qazaq halqynyń san ǵasyrlar boıy kúresinde, azattyqqa umtylǵan qaısarlyǵynda jatyr.
– Táýelsizdik týyn tigýge qanshalyqty qajyr-qaırat kerek bolsa, ony qulatpaı saqtap qalýǵa sonshalyqty qajyr-qaırat kerek.
– О́z memleketimiz úshin maqtanysh sezimine bólenip, birtutas otbasy sezimin sezinýge, qazir búkil dúnıe júzi biletin respýblıka – Týyn, Eltańbasyn, Gımnin ardaqtap, qurmetteýge tıispiz.
– El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolýy kerek.
– Eldik te, erlik sııaqty syn saǵatta tanylady. El birligi – eń asyl qasıet.
– Qazaq tarıhynda búgingi urpaq uıalatyn eshnárse joq – ol tulpar tuıaǵymen jazylǵan.
– Taǵdyr qazaqqa qyryn qaramaǵan: jer de bergen, ken de bergen, el de bergen, er de bergen.
– Elińniń uly bolsań, elińe janyń ashysa, azamattyq namysyń bolsa, qazaqtyń ulttyq jalǵyz memleketiniń nyǵaıyp-kórkeıýi jolynda jan terińdi syǵyp júrip, eńbek et. Jerdiń de, eldiń de ıesi óziń ekenińdi umytpa!
Bir tańǵalarlyǵy, Elbasy qalyń áleýmet aldynda sóılegen sózinde únemi halyqtyń dana sózderin kelistire, qıynnan qıystyra otyryp, qaǵıdalardy oryndy ári utymdy qoldanyp, sóz mánerin qubylta túrlendirip, árlendirip paıdalanady. Sonyń arqasynda oılaǵan oıyn tolyqqandy jetkizip qana qoımaı, ony tyńdaýshysynyń qulaǵyna quıyp, sanasyna sińirip jiberetinine talaı kýá boldym. Tálimdi sóılep, tájirıbe kórsetý degen osy shyǵar. Máselen: «Bes saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» dep máteldeýi, barlyq oıǵa alǵan iske birigip, uıymshyldyqpen jumyla kirissek, alynbaıtyn qamal, aspaıtyn asý joq ekendigin uǵyndyryp tur emes pe. Nemese «Yrys aldy – yntymaq» deýi de aýyzbirshilik bolsa, qazanymyzdyń ortaımaıtynyn, nesibemizdiń shashylmaıtynyn, yrysymyzdyń arta túsetindigin meńzeıdi. Endi birde «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaraıyq», dep barsha qazaqstandyqtardy birigýge, birlesip eńbek etýge, tynyshtyqqa, beıbitshilikke shaqyrady.
Elbasymyz Allanyń aq jolyn dáriptep, eldi meıirbandyqqa shaqyrý jolynda da kóp eńbek sińirip, meshitterdiń boı kóterýine yqpal etip keledi. Osy oraıda Prezıdenttiń Mekkege saparynda bolǵan oqıǵa oıǵa oralady. Barsha musylmannyń Alla aldyndaǵy bes paryzynyń birin óteıtin jeri – Mekkede talaıdan beri bir tamshy tambaı, qýańshylyq bolyp, el jaýyndy zaryǵa kútip otyrǵanda, Nursultan Ábishulynyń barǵan sátinde Allanyń nury jańbyr bolyp jaýyp, tabıǵattyń mundaı qubylysyna arab eli tań qalypty.
Sondaı-aq, qasıetti Qaǵbada jóndeý jumystarynyń júrgizilýine oraı oǵan eshkimniń kirýine ruhsat berilmeı otyrǵanda Saýd Arabııasynyń koroli Fath Ál Saýd Qazaqstan Prezıdentine erekshe qurmet kórsetip, Qaǵbanyń esigin ashyp berip turyp: «Alladan tilek tileseńiz qazir, qazir bolmasa keıin tilegińizdi beredi» degen bolatyn. Keıin qasıetti Qaǵbany aralap shyqqan soń «Alladan ne suradyńyz?» degen saýalǵa Elbasynyń «Elime, halqyma, qazaǵyma bereke-birlik, Allanyń nury jaýǵaı» dep tiledim degeni muqym qazaq jurtshylyǵynyń kókeıinde áli júr.
2015 jyly Qytaıdyń Japonııadan azattyq alýyna 70 jyl tolýyna oraı Qytaı jerindegi uly toıǵa dúnıe júziniń 20-dan astam memleketteriniń birinshi basshylary bardy. Resmı kezdesýlerdiń barlyǵynda memleket basshylary tobynyń kósh basynda úsh basshy – Qytaı eliniń basshysy Sı Szınpın, Reseı Prezıdenti V.V. Pýtın jáne bizdiń Elbasymyz N.Á. Nazarbaev júrdi. Alyp qos derjavanyń kórshisi Qazaq eli Prezıdentiniń shoqtyǵy bıik joǵary bedelin osy joly taǵy baıqadyq. Buǵan súısindik. Ári halqymyzdy osyndaı dana basshynyń basqaryp otyrǵanyna qýanyp, táýbe dedik.
Qytaı elinde júrgende ana bir jyldary Elbasymyzdyń osy alyp elmen shekara máselesin talqylaýdaǵy mámilegerlik sheberligi, shetin de názik osy problemany sheshýdegi tapqyrlyǵy, eki taraptyń da kóńilinen shyǵatyn oılardy ortaǵa tastaı otyryp, sol kezdegi Qytaı basshysy Szıan Szemınmen ejelden syrlas adamdaı tize qosyp, «Dýdaraı» ánin birde qazaq tilinde, birde qytaı tilinde kezek shyrqasyp, aqyry, sonaý patshalyq Reseı tusynan, odan beride keńestik kezeń kezinde sheshimin tappaǵan qazaq-qytaı shekarasy birjola, túbegeıli sheshimin tapqanyn eske túsirdim. Eske túsirdim de Nursultan Ábishulynyń nebir túıindi máselelerdi maıdan qyl sýyrǵandaı aıryqsha eptilikpen tarqatatyn, dúnıejúzindegi men degen kóptegen basshylardyń boıynan tabyla bermeıtin osyndaı qasıetine ári súısindim, ári boıymdy ózimizdiń Elbasymyzǵa degen maqtanysh sezimi kernedi.
Prezıdenttiń ómirin qazaq epostarynda aıtylatyn «shapqan saıyn órlegen» sáıgúliktermen salystyrýǵa bolady. Aýyzdyǵymen alysyp, báıgeniń aldyn bermeıtin qas júıriktiń óz boıynan tabylǵan asyl qasıetin halqyna da darytyp, az jyldardyń ishinde Qazaqstandy dúnıejúziniń dúbirli básekesinde alda júrgen elý eldiń qataryna mejeli 2030-dyń ornyna merziminen áldeqaıda buryn qosty. Osy jeter dep, toqmeıilsimeı, 2050 jylǵa deıin Qazaqstannyń álemdegi ozyq otyz eldiń qatarynan kórinýi jolyndaǵy dúbirli bir jarysty jáne bastap berdi. Boıyndaǵy muqalmas jigerdi ózgelerge de daryta bilgen dara tulǵanyń bul jarqyn bastamasynyń da sátimen sabaqtasatynyna esh kúmán joq. Buǵan onyń el ishindegi kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdi de, aýqymy keń álemdik máselelerdi de sheshýdiń ótimdi tustaryn der kezinde tap basyp aıtyp, jurttyń bárin ári tánti etetin, ári bir serpiltip tastaıtyn jarqyn da alǵyr minezi kýá.
Prezıdent osylaı dep qana qoımaı, óziniń de úlgi-ónege kórsetip júrgenin jurtshylyq biletin bolar. Ásirese 2015 jyly ol kisi qazaq tiliniń mártebesin aıryqsha bıiktetti. Atap aıtqanda jıyrma jetinshi qyrkúıek kúni Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen týǵan tilimizde baıandama jasady. Nursultan Ábishulynyń BUU-nyń mártebeli minberinen sóılegen sózi sol zamat halyqaralyq alty tilge aýdarylyp, ony dúnıejúzinen kelgen 193 eldiń memleket basshylary tyńdady. Qazaqtyń qunarly ári shuraıly tilinde ekonomıkalyq daǵdarystyń kúsheıip, dúnıe myń qubylyp dúbirlep jatqan tustaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýdiń túıindi tetigi qulaqqa quıylyp aıtyldy. Sondaı-aq, jer betinde beıbitshilikti saqtaý, HHI ǵasyrda ıadrosyz álem tujyrymdamasyn jasaý týraly ustanymdar men usynystar, Qazaqstannyń ıadrolyq jarylystarǵa tyıym salǵan el retinde ıadrolyq qarýdan bas tartqan memleket ekendigi Prezıdent tarapynan qazaq tilinde jarııa etilgenin tolǵanbaı aıta almaısyń. Bul qadam, sóz joq, Elbasymyzdyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna jasaǵan tamasha tarıhı tartýy bolǵanyn barsha qazaqstandyqtar qýana qabyldady.
Elimen etene Prezıdent bir sózinde bylaı degen edi:
«Egemen bolmaı, el bolmas» degendeı, biz azattyq jyldarynda shyn máninde uly joldan óttik. Táýelsizdik kezeńi – biz úshin ǵasyrlar júgin arqalaǵan ǵalamat kezeń. Kezinde Kereı men Jánibekke ilesip shyqqan halyqtyń uzyn sany 200 myń shamasynda eken. Búgingi kúni sol qazaqtyń qatary jer júzinde 15 mıllıonnan asyp jyǵyldy. Al eger qazaq ótken ǵasyrdyń asharshylyǵyna ushyramasa, ótken soǵysta qyrylmasa qansha bolar edi? Qazaqtyń óz ishindegi bereke-birligi kúshti bolýy kerek. Danyshpan Abaıdyń: «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos» degen ósıetin árdaıym esten shyǵarmaıyq, ardaqty aǵaıyn. Alda qandaı syn-qaterler kútip tursa da birligimizdiń arqasynda bizdiń bolashaǵymyz búgingiden de jarqyn dep kámil senimmen aıta alamyn», – dep edi. Buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi
tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
Sońǵy jańalyqtar
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe
