Áskerı jádigerler álemi

Osydan bir jyl buryn Elbasymyz – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaev Astanada elimizdiń tarıhyndaǵy tuńǵysh Áskerı-tarıhı mýzeıdi ashqan edi. Osy ýaqytqa deıin qazaqtyń áskerı tarıhy tereń zerttelip, tom-tom bolyp kitaphanalarda qattalyp turmasa da halyq óz jadynan «mýzeı» ashyp, el qorǵaǵan erleriniń atyn ulyqtap, batyrlar jyryna arqaý etip, ǵasyrdan ǵasyrǵa, urpaqtan urpaqqa jetkizip otyrǵany belgili. Arqadan Alataýǵa, Altaıdan Aty­raý­ǵa deıin kósilip jatqan ulan-ǵaıyr Uly dalaǵa kimderdiń kózi túspedi, kimderdiń at tuıaǵy tımedi. Solardyń barlyǵyna toıtarys bere bilgen ata-babalarymyzdyń el-jer úshin kúresi myńdaǵan jyldar boıy jalǵasyp kelgen bolsa, solardyń esimderin halyq ózi kıe tutyp, árisi Tumar han­shaıym, Móde, Bilge qaǵandar, be­risi Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı, Aby­laı esimderin jadynan óshirgen emes. Urpaǵynyń erteńinen zor úmit kútip, áli kúnge balalarynyń esimin Alpamys, Beıbarys, Qobylandy, Erasyl, Raıymbek qoıyp jatatyndyǵy da sol sebepten. Biraq qazirgideı jahandaný zamanynda, aqparat alý men berýdiń amal-tásilderi ózgerip, ájesiniń eteginde jatyp atasynyń jyr-dastandaryn, qıssalary men ertegilerin tyńdaıtyn urpaqtyń ornyn ǵalamtordan ózine kerek mýltfılmin júktep alyp kórip otyra beretin jańa býyn basyp kele jatqan shaqta san ǵasyrlyq baı mádenı muramyzdy saqtap, olardyń jadyna quıa berýde mýzeı salasynyń atqaratyn róli zor. Onyń ústine nebir ulttar men ulystardyń eldigine syn kelip, táýel­siz­dikteriniń kóbesi sógilip jatqan ýaqytta zamana tolqynyna jutylyp ketpeı, ata-babadan mıras bolyp qalǵan elimiz, jerimiz, tilimiz, dilimiz sııaqty ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtap qalý, saqtap qana qoımaı, ur­paqtan urpaqqa shyp-shyrǵasyz jetkizý ju­mystary da mýzeı salasy úshin mańyzdy mindet. Osy turǵydan alǵanda, Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bastama kóterip, tap­syrma berip, ol tapsyrmany sol kezde Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mı­nıstri qyzmetin atqarǵan Imanǵalı Tasmaǵambetov abyroımen atqaryp shyǵyp, elorda tórinde Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Áskerı-tarıhı mýzeıiniń ashylýy der kezinde qolǵa alynǵan ıgilikti is-shara ekeni sózsiz. Sózimiz dáleldi bolýy úshin mýzeı ekspozısııasyna keńirek toqtalaıyq. Mýzeıde qazaq dalasynyń ejelgi zamannan kúni búginge deıingi áskerı tarıhyn aıǵaqtaıtyn jádigerler toptastyrylǵan. Erlikti dáriptep, batyrlardy baǵalaýǵa arnalǵan qut­hananyń tabaldyryǵyn attaǵan sát­ten bastap kóne dáýirlerden kúni búgin­ge deıin jetken, qazaq dala­sy­nyń qaharman uldarynyń atadan bal­aǵa mıras qylyp ustanyp kelgen áskerı óneriniń paıda bolýy men damýy arasyndaǵy sabaqtastyqtan syr shertetin barelefter ornalasqan «Máńgilik El» atrıýmyn kóremiz. Atrıýmda Táýelsizdikke tuǵyr bolǵan bahadúrler beınesi sheńber boıymen ornatylyp, tórinde egemendiktiń tizginin ustaǵan Elbasy tulǵasy barshamyzdy Máńgilik el bolýǵa shaqyryp tur. Atrıýmnan keıin Qazaqstan Respýb­lıkasy Qarýly Kúshteriniń zaly ornalasqan. Bul zalda Qazaqstan Qa­rý­ly Kúshteriniń negizgi úsh salasy: qur­lyq áskerleriniń, áýe qorǵanysy kúshteriniń, áskerı teńiz kúshteriniń tarıhy men búgininen, sondaı-aq, ǵarysh, áskerdegi sport pen bilimnen habar beretin jádigerler qoıylǵan. Kelesi zal bizdi artqa sheginis jasap, ótken tarıhqa úńilý úshin «Ejelgi dáýir – XIX ǵasyr» kórmesine alyp keledi. Bul jerde tas, qola, temir dáýirleriniń, túrki zamanynyń, Altyn Orda kezeńiniń, Qazaq handyǵynyń jáne jańa zamannyń qarý-jaraǵy men áskerı ónerine qatysty derekter ret-retimen ornalastyrylǵan. Jádigerler tas dáýirindegi ańshylyqtan bastaý alyp damyǵan, eneolıt kezeńindegi jylqynyń qolǵa úıretilýinen bas­tap kóshpendilikke, erkindikke boı urǵan, sońǵy úsh myńjyldyqta salt atty jasampaz jaýyngerleriniń ataǵy álemniń alty qurlyǵyna jetip turǵan Uly dala halqynyń áskerı tarıhynan, qarý jasaý sheberliginiń damýynan syr shertedi. Kelesi, «HH ǵasyrdyń áskerı tarıhy» zalynda Alashorda áskeriniń qurylýy, qazaqstandyqtardyń Uly Otan soǵysy men keńes-aýǵan soǵysyna qatysýy sııaqty syndarly ýaqyttan syr shertetin jádigerler saqtalǵan. Bul zalda Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baıtursynov bastaǵan alty adam qol qoıyp, 1917 jyly 13 qarashada «Saryarqa» gazetinde jarııa etken úndeýden bastaý alǵan Alash armııasy týraly qundy qujattar men ult ardaqtylarynyń jeke zattary oryn alǵan. Sondaı-aq, Uly Otan soǵysynda eren erlikterimen erekshelengen Baýyr­jan Momyshuly, Talǵat Bı­gel­dınov, Málik Ǵabdýllın, Tó­legen Toqtarov, Mánshúk Mámetova, Álııa Mol­daǵulova, Baqtyoraz Beı­sekbaev, Hıýaz Dospanova syndy batyr­larymyzdyń, qazaqtan shyqqan partızan Qasym Qaısenovtiń, Reıhstagqa tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevtyń ómiri men qyzmetinen syr shertetin qundy derekter de osy zalda. HH ǵasyrda qazaq halqynyń júre­gine óshpes jara salǵan tarıhı oqıǵ­a­l­ardyń biri – keńes-aýǵan soǵysy. Osy  soǵysta sheıit bolǵan bozdaqtar týraly jáne Ahmed Shah Masýd basyna 1 mıllıon aqsha tikken «qara maıor» Borıs Kerimbaev, aýǵan jerinde «Baqytjan toǵaı» degen jer atyn qaldyrǵan Baqytjan Ertaev syndy batyrlardyń erligine kóz jetkizgisi kelgen jandar úshin de bul zaldyń usynar deregi jeterlik. HH-HHI ǵasyrlar qarý-jaraǵynyń kóshirmeleri qoıylǵan kelesi zal adamzat balasynyń qorǵanys salasynda qol jetkizgen jetistikterinen habardar etedi. Áýe, teńiz jáne qurlyq ásker­le­riniń arnaýly qarý-jaraqtary, qol­­danǵan tehnıkalary men ádisteri týraly­ aqparat beretin zaldyń jas­ós­pirim bala ǵana emes, áskerı óner men ásker tarıhyna qyzyǵýshylyq bil­diretin kez kelgen jannyń kóńilinen shyǵary sózsiz. Mýzeıdiń turaqty kórmeleri kórkemsýret zalymen túıindeledi. Bul zalda erlik pen soǵys taqyrybyna arnalǵan kórkemóner týyndylary, atap aıtqanda, qylqalam sheberleri – E.Sıdorkınniń «Alpamys batyry», B.Qasymbekovtiń «General S.Q.Nurmaǵambetovy», músinshiler – Q.Nurbatyrovtyń «Tomırısi», B.Ábishevtiń «Álııasy» jáne t.b. oryn tep­ken. «Merzimdi kórmeler zaly» árdaıym jańaryp otyrýymen erekshe ári qyzyqty. Bul zal elimizdiń túkpir-túkpirindegi jáne alys-jaqyn shetel mýzeılerindegi áskerı óner men soǵys taqyrybyna qatysty qyzyqty jádigerlerdi halqymyzǵa qoljetimdi etý maqsatynda ýaqytsha kórmeler uıymdastyrýǵa arnalǵan. Joǵaryda aıtylǵan kórmelerden bólek, Mýzeı ashylǵan bir jyldyń ishinde elimizdiń áskerı tarıhy men mádenı ómiri úshin mańyzy zor birneshe is-shara ótkizilgenin de aıta ketý kerek. Atap aıtqanda, «Alash» qoz­ǵa­ly­synyń kósemi Álıhan Bókeı­hannyń tý­­ǵanyna 150 jyl tolýyna baılanys­ty «Álıhan Bókeıhan jáne Alash áskeri» atty dóńgelek ústel, Zýqa ba­tyr Sábıtulynyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan «Táý­elsizdik armany jáne Zýqa batyr» atty halyqaralyq ǵylymı-teo­rııalyq konferensııa jáne kúntiz­be­de­gi basqa da ataýly datalarǵa oraı kóp­tegen taqyryptyq kórmeler uıym­das­tyryldy. Qazirgi ýaqytta mýzeı ujymy «Er­lik­tiń ataýsyz ketýi – halyqtyń tra­­­gedııasy» degen Baýyrjan Momysh­uly­­­nyń qanatty sózin eshqashan jady­nan shyǵarmaı, halqymyzdyń erlik pen batyrlyq týyn jyqpaı, ata-babamyzdan kele jatqan ıgi dástúrdi jalǵastyryp, qazaqtyń áskerı tarıhyn keńinen dáripteý isin jańadan jolǵa qoıyp otyr. Osy baǵytta oıǵa alǵan josparlar, atqarylatyn is-sharalar jetkilikti. Solardyń qatarynda ústimizdegi jyldyń 14 jeltoqsany kúni Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna jáne mýzeıdiń ashylýyna bir jyl tolýyna oraı «Uly da­la: áskerı tarıh» atty ǵy­ly­mı-pra­k­­- ­­tı­kalyq konferensııa uıym­das­ty­ry­lyp ótkiziletin bolady. Aldaǵy ýaqytta bul konferensııany jyl saıyn halyqaralyq deńgeıde ótip turatyn aı­týly sharaǵa aınaldyrýdy kózdep otyrmyz. Barsha Qazaqstan halqyn, elorda turǵyndary men qonaqtaryn elimiz úshin jańa mazmundaǵy jáne osy taqyryptaǵy biregeı Mýzeıdi aralap kórýge jáne qolda bar kóne qarý-jaraq pen soǵys ónerine qatysty jádigerlerdi bizge senip tapsyrýǵa sha­qyramyz. Qazaq dalasyndaǵy jebeniń zýlaǵan daýysynan bastap at tuıaǵynyń dúrsiline, zeńbirektiń gúrsiline deıingi áskerı óner tarıhynan habardar bolǵyńyz kelse, bizge kelińizder. Perızat О́TEPOVA, Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri Áskerı-tarıhı mýzeıiniń bastyǵy ASTANA