Tarıh pen taǵylym

Qazaq jeri álemdik mańyzy bar uly oqıǵalar men ózgeristerdi san ret bastan ótkizgen. Olardyń birazy dúnıe júzi tarıhynan laıyqty ornyn taýyp otyr. Máselen, IV ǵasyrda ǵundardyń túrtki bolýymen bastalǵan halyqtardyń uly qonys aýdarýy Rım ımperııasynyń kúıreýine ákelse, ejelgi dáýirden bastaý alǵan Uly Jibek jolynyń taǵdyrynda da qazaq dalasynyń yqpaly aıtarlyqtaı. Tarıhı derekterge júginsek, qazaq­tyń qut mekenin alys-jaqyn halyqtar men memleketter túrlishe ataǵanmen, bol­mys-bitimin negizinen dalamen baılanystyrǵanyn baıqaımyz. Ejelgi rýs­tikter «Polovester dalasy» dep bilse, orta ǵasyrlardaǵy arab jazbala­ryn­da «Mafazat-al gýz» (oǵyz dalasy), parsy avtorlarynda «Dasht-ı qyp­shaq» (Qypshaq dalasy), «Ýlýs va el qazaq» (Qazaq ulysy) degen ataýlar kezdesedi. Ejelgi dúnıe men orta ǵasyrlar tarıhynyń maıtalman mamany L.N.Gýmılev osylardyń bárin oı eleginen ótkize, ótken ǵasyrda «Drevnıaıa Rýs ı Velıkaıa step» ataýymen tamasha monografııasyn jazǵany belgili. Dalamyz ben elimizdi qysqa da nusqa túrde ulyqtaýdyń juldyzdy sáti 2014 jyly týdy. 17 qańtar kúni Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna joldaýyn jarııalap, budan bylaıda ulttyq ıdeıamyz «Máńgilik El» ekenin pash etti. Baıyrǵy babalarymyz qapysyz tapqan ári urpaǵyna tastaǵy jazýlarymen amanattaǵan bul qazyna ǵasyrlar ele­ginen ótip, Táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa, eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýimizge sep­tesetinine esh kúmán joq. «Máńgilik el» qurý Eýrazııanyń saıyn dalasyn mekendegen halyqtyń ejelden uly armany edi. Prezıdenttiń ıntellektýaldyq iz­denisi Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dy­ǵyn toılaý ústinde tamasha paıym-tu­jyrymmen kómkerildi. Saltanatty jıynda ol: «Osynaý keń-baıtaq Uly Dalanyń kóginde baq juldyzy bolyp Jańa Qazaqstan dúnıege keldi. Bizdiń Qazaqstanymyz – uly isterdiń uıytqysy bolǵan Uly Dala Eli!» degen edi. Táýelsizdiginiń shırek ǵasyry ishinde dál Qazaqstandaı tabystarǵa jetken memleketter kóp emes. Tarıhı ýaqyt ólshemimen kelgende, 25 jyl – qas-qaǵym ǵana sát. Al bar bolý men joq bo­lý­dyń dılemmasy aldynda turǵan naqty mem­leket pen onyń azamattary úshin 25 jyl az ýaqyt emes. Aqıqat mynada: ja­ńadan shańyraq kótergen jas memle­ket shırek ǵasyr ishinde táýelsizdik múddesine saı ishki jáne syrtqy saıasaty men praktıkasyn túze almasa, álemdik qaýymdastyqtaǵy laıyqty ornyn tappasa, oǵan ataýyn berip otyrǵan ulttyń bolashaǵy joq degen sóz. Qazaqstan bul synaqtan abyroımen ótti. Memleket quraýshy qazaq hal­qy tarıh artqan mıssııany, barlyq qıyn­shylyqtarǵa qaramastan, laıyqty at­qardy. Iá, Táýelsizdik qarsańyndaǵy Qazaq­standy qazirgi Qazaqstanmen qatar qoıa almaımyz. Biraq, tabystan bas aınalmaǵany du­rys. Alda talaı synaqtar tosyp tur. Biz eń damyǵan 30 eldiń tobyna ki­rýdi, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn júzege asyrýdy kózdegen halyqpyz ǵoı. Olaı bolsa, ilgerileýimizge bógesin týǵyzatyn eski nemese jańadan paıda bolǵan kedergilerdi osy bastan anyqtap alýymyz kerek. Al olar ekonomıkada da, áleý­mettik ınfraqurylymda da, bilim men ǵy­lymda da, mádenıet pen ónerde de, jastar­men jumysta da barshylyq. Túptep kel­gende, memleketimizde oryn alyp oty­r­ǵan keleńsizdikterge halyq jaýapty emes. Halyqtyń birligi, onyń ishinde qazaqtyń biregeıligi – táýelsizdiktiń basty jemisi ári qýat kúshi. Árıne, kem-ketiksiz memleket bolmaıdy. Biraq, sol kereǵarlyqtar men kemshilikter shekten shyǵyp, memleket quraýshy ulttyń biregeıligi men bolmysyna zııandy salmaq túsirgen jaǵdaıda ulttyń da, memlekettiń de bolashaǵy bulyńǵyr tartary sózsiz. Ol ár elde ártúrli kórinis bergen. Máselen, Keńes Odaǵynyń ydyraýyna ákelgen kereǵarlyqtar men kemshilikterdiń negiz­gisine, birinshiden, ultaralyq qaty­nas­tardaǵy daǵdarysty, ekinshiden, teh­no­logııalyq toqyraýdy, úshinshiden, saıa­sı-ıdeologııalyq meńireýlikti jatqy­zar edik. Iýgoslavııanyń, Iraktyń, Aýǵanstannyń, Ýkraınanyń árqaısysynyń óz qasireti bar. Tap qazir táýelsizdigimiz ben ulttyq bolmys-biregeıligimizge apat qaýpi tónip turǵan joq. Degenmen, kózge kórinip kele jatqan birli-jarym úderistiń ákeler zardaby erteń-aq «kimdi-kim» degen suraqty aldymyzdan shyǵarýy bek múmkin. Bizdiń oıymyzsha, ulttyq biregeılik degenimiz – etnogenezi men etnostyq damýy ortaq ári bir aýmaqta evolıýsııalyq sabaqtastyqpen oryn alǵan túrli (eko­no­mıkalyq, áleýmettik, rýhanı, t.b.) úde­rister nátıjesinde memleketin qura alǵan adamdardyń úlken qaýymdastyǵyn basqa etnostardan erekshelendiretin ıntegraldy kórsetkish. Ulttyq bolmys – osy tarıhı qaýymdastyqqa ǵana tán tildik, salt-dástúrlik, dúnıetanymdyq, talǵamdyq, eńbekqorlyq, qaýipsizdik syndy bazalyq qundylyqtar qazynasynyń úzdiksiz baıýy ári árbir azamatynyń boıynan tabylýy. Basqasha aıtqanda, myń ólip, myń tirilse de, uly dalasy men erkindikti, dombyrasy men besigin qasterlegen, malyn – janynyń, janyn – arynyń sadaǵasy qylǵan, árbir qazaqty jalǵyzym dep baǵalaǵan biregeılik pen bolmys qana ulttyq memleketke tirek bola alady. Ishki birlik elimizdiń órkendeýi úshin qandaı qajet bolsa, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge sonshalyqty qajet. Kúres pen jeńistiń ózegi – birlikte. Uly Dalanyń tolaǵaı tarıhy bar. Ony kezinde antıkalyq álem jylnamashylary men shejireshileri de hatqa túsirgeni málim. Biren-saran jarqyn betteri Qazaq handyǵy dáýirindegi áde­bıet pen aýyzsha tarıhta túzildi. Otar­­lyq jáne keńestik ǵasyrlarda Uly Dala eliniń ulttyq tarıhy jat jerlik ór­ke­nıet pen ıdeologııa, teorııa men pra­k­­tıka qysymyna saı zerttelip, nasıhattaldy. Nátıjesinde, ótkenimizdiń formasııalyq súlbesi anyqtalǵanmen, mazmuny aqıqattan alshaq mıftermen burmalandy. Tól tarıhymyzdyń tamyrshysy, akademık M.Qozybaev XVIII-XX ǵasyrlardaǵy Qazaqstanǵa qatysty onnan astam tarıhı mıfti áshkerelegen edi. Olar: qazaq halqynyń ult-azattyq qoz­ǵalysynyń statýsyn tómendetip, qazaq saharasynda proletarıat qozǵalysynyń statýsyn ásireleý mıfi; Qazaqstan ta­rıhynda qazaq halqynyń Reseıdiń qu­ramyna enýiniń progressıvtik mańyzyn ásireleý mıfi; 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysyn bolshevıktik arnada ásireleý mıfi; ádebıette 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynyń bolmysyn tuqyrtyp, onyń jasaǵan jaqsylyq isin jasyryp, kemshiligin asyryp, Qazan revolıýsııasymen shendestirý, qarama-qarsy qoıý mıfi; Qazan tóńkerisiniń zańdylyǵy tý­raly mıf; ult múddesin qorǵaǵan qaı­­rat­kerlerge, keıin barsha halyqqa ult­­shyl­dyq aıdaryn taǵý mıfi; Qazaq ke­ńes­tik memlekettik statýsty ásireleý mıfi; burynǵy Odaqtyń, odan qaldy, Qa­zaqstannyń 70-80-jyldardaǵy damýy tý­raly qarama-qarsy mıf. Bulardan basqa, I.Stalın týraly, Uly Otan soǵysynyń sıpaty, Uly Je­ńis­tiń qozǵaýshy kúshteri, soǵys shyǵy­ny týraly talasty problemalar Qazaqstan my­saldary negizinde ǵana emes, búkil Keńester Odaǵy tarıhymen baılanysty qarastyryldy. Uly Dala eliniń tarıhyn mıfterden, ıaǵnı tátti ertegiden aryltý, shynaıy baıanyn dáıekteý Táýelsizdik arqasynda ǵana múmkin boldy. Tarıhymyzdy zamanaýı talaptar bıiginen zerdeleýge sony serpin bergen tulǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev ekenine eshkimniń daýy joq. Memleket basshysynyń tarıhqa ádil kózqarasyn: «О́tkenderdiń qadirin bilý, olardyń arman-múddelerin jalǵastyrý – adamgershilik paryz ǵana emes, qo­ǵamdyq damýdyń, ilgeri basýdyń negizgi alǵysharttarynyń biri», «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq», degen oı-tujyrymdarynan baıqaý qıyn emes. Táýelsizdik memleketke, azamattarǵa ǵana emes, tarıhı sana men ǵylymǵa da qajet ekenin tereńnen tolǵanǵan Elbasy onyń eki tuǵyryn tikteýdi bir sátke nazarynan tys qaldyrmady. Birinshi tuǵyr – tarıh bilimi men ǵylymynyń jańasha túleýi úshin qajetti alǵysharttar men qajettilikterdi qa­lyptastyrǵany. Bul oraıda, Prezı­denti­mizdiń tikeleı basshylyǵymen qo­ǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdardyń saıa­sı-ıdeologııalyq, taptyq dogmalardan qol úzýi aıryqsha mańyzdy. Soǵan qosa, ta­rıhı bilim berý júıesi reformalandy, ja­ńa býyn oqýlyqtar men oqý quraldary ja­zyldy, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtary ashyldy. Zárýligi ótkir ma­mandyqtar boıynsha maman daıarlaý qolǵa alyndy. Qysqasy, atqarylǵan isterdi túgel jipke tizip shyǵý múmkin emes. Qazirgi Qazaqstanda tarıhı bilim men ǵylymdy damytýǵa aıtarlyqtaı bógesin qalǵan joq. Sondyqtan da shyǵar, qolyna qalam ustaǵan kóziqaraqty jandardyń bári tarıhshy bolýǵa shaq qaldy. Munyń jaqsy da, jaman da jaqtary bar ekenine kózimiz jetýde. Atyn shyǵarýdyń ońaı jolyn tańdaǵandarǵa aıtylǵan syn-eskertpeler barshylyq. Elbasy da birde bylaı degen edi: «Tarıhtyń taǵylymy bireý-aq: ol eshqandaı taǵylym bermeıdi deıtin tujyrymǵa men úzildi-kesildi qarsymyn. Tarıhty jeńil-jelpi ańyz sózderdiń jıyntyǵy dep qaraıtyn adamdar shynynda da tarıhtan taǵylym ala almaıdy». Ekinshi tuǵyr – ulttyq tarıhty buryn-sońdy shyqpaǵan bıikke kóterýge, onyń tájirıbesi men taǵylymyn adamzat órkenıetimen salystyra-shendestire tarazylaýǵa Elbasynyń qosqan ózindik úlesi. Bunyń ózi birneshe salaǵa jiktelip jatyr. Aldymen aýyzǵa alarymyz – tarıhı oı-sananyń tanymdyq áleýetin arttyrǵan ári úzdik tabystarǵa jetkizgen jańa teorııalyq-metodologııalyq negizdi qalaǵany, tarıhı zertteýlerdiń quıryq-qanatyndaı derektik-aqparattyq bazanyń baıyǵany. Otan tarıhynyń mańdaıyn ashqan prezıdenttik oljanyń naqty kórinisine álemdik, otandyq tarıhı úderister men tájirıbeniń búgingi, erteńgi Qazaqstanǵa, azamattarymyzǵa, ásirese, jastarǵa yq­paly, ótkenimizben sabaqtastyq, jal­ǵastyq jahandanýdy jatsynbaıtynyn, qaı­ta eń damyǵan memleketter qa­ta­ryna qosylýǵa septesetinin jan-jaq­ty ashyp bergenin, qalamynan týǵan «Ta­rıh tol­qynynda», «Qazaqstan joly», «Eý­razııa júreginde» syndy eńbekterin, qý­ǵyn-súr­gin qurbandaryn eske alý (1997), ult­tyq tarıh (1998) jyldaryn belgileýin, ashar­shylyqtyń 80 jyldyǵyn atap ótýin (2012), Abylaıdyń 300 jyldyǵyn toılaýdy (2013), IýNESKO kúntizbesine Túrkistannyń 1500, Tarazdyń 2000 jyl­dyǵyn, Abaıdyń, M.Áýezovtiń, Q.Sátbaevtyń, Á.Marǵulannyń, Á.Qas­- t­eevtiń, Qurmanǵazynyń, Á.Bó­keı­­­hannyń mereıtoılaryn engizýin jat­qyzamyz. Osylardyń árqaısysy tarıh salasynda qordalanyp qalǵan mindetterdi sheshýge, ǵylymı aqıqatty qalpyna keltirýge, «aqtańdaqtardy» joıýǵa serpin berdi, ǵalymdardy qulshyndyrdy. Aqıqatty aıta alǵan tarıh ǵylymy adamnyń sanasy men júregine jol tabady. Tarıhpen tárbıeleý degenimiz – osy. Eń bastysy – Qazaqstan halqynyń tarıhı sanasynda sapalyq ózgerister baıqalýda. Bizdiń azamattarymyz eli­niń ótkenine burynǵydaı qoǵamdyq-for­masııalyq ólshemmen, tap kúresi, ıdeologııalyq ymyrasyzdyq, revolıýsııalar uǵymymen qaraı bermeıdi. Ult tarıhynda ilgerileý men irkilis te oryn alǵanyn, oǵan halyqtyń da, tulǵanyń da, bıliktiń de qatysy baryn endigi jerde bekerlemeıdi. Qazirgi tarıhı sanada táýelsizdik pen memlekettilik ıdeıalary nyq ornyqqan. Tarıh ólshemi boıynsha, shırek ǵasyr ýaqyt – qas-qaǵym ǵana sát. Ulttyq tarıhymyzdy zertteý men nasıhattaýda, oqytý men ulyqtaýda bitkeninen bitpegen is kóp. Elbasy sózimen aıtsaq, «tarıhtyń uly ustaz ekeni ras, degenmen, máńgi-baqı onyń aıasynda qalyp qoıýǵa bolmaıdy». Ol árbir qazaqstandyqty jasampaz áreketke jumyldyratyn, optımıstik qýatty qulshynys týǵyzatyn bilim men biliktiliktiń, ınnovasııa men senimniń kózine aınalǵany abzal. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan, máńgilik Uly Dala Eli osylaı týady. Hankeldi ÁBJANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA-nyń korrespondent-múshesi