Baǵdarlamalar maqsaty – halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý

Keshe Úkimet otyrysynda 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásip keshenin damytý memlekettik baǵdarlamasy, sonymen qatar, nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasynyń jobalary tanystyryldy. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń agrarlyq sektordy jedel damytý jónindegi tapsyrmasynyń negizinde ázirlengen jańa baǵdarlamalar. Atalǵan eki baǵdarlamanyń da túp­ki maqsatynda halyq­ty ju­myspen qamtý, halyqtyń jaǵ­daıyn jaq­sar­tý, aýyl-aı­maq­tardaǵy eńbek adamdary­nyń sharýasyna qoldaý bil­dirip, jumysyn jetil­dirý, úılestirý sııaqty negizgi máseleler qamtylǵan. Úkimet otyrysynda Ag­ro­óner­kásip keshenin damytý jaıyndaǵy mem­le­kettik baǵdarlamany Pre­mer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstri Asqar Myr­zah­metov tanystyrdy. A.Myrzahmetovtiń aı­týynsha, qazir el ekono­mıkasy negizgi ba­sym­dyq­tardy qaıtadan qaraý kezeńi­ne bet burdy. Jańa jahan­daný zamanynda agrarlyq sektordyń damýyna asa mán berilýde. Aldaǵy bes jyl ishinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirý men óńdeý ártaraptandyrýdyń kózi men ekonomıkalyq ósiminiń eń negizgi jáne jetekshi kú­shi­ne aınalady. AО́K-tiń ja­ńa rólin júzege asyrý eli­miz­diń tu­raqty damýyn, eń­bek ónim­diligin arttyrady. Jańa baǵdarlamanyń tujyrym­damalyq yqpaly – qosalqy sharýa­shylyq pen usaq sharýa, fermerlik qojalyqtardy óndiristiń ósý faktorymen qatar aýyl turǵyn­darynyń  ómir súrý deńgeıin eskere otyryp, aýqymdy túrde kooperasııalardy damytý bolyp tabylady.  

Maqsat-mindetteri qandaı?

Baǵdarlamanyń áleýmettik mań­yz­dy róli – tabysty fermer­ler­diń sanyn arttyrý, sol arqyly naryq­qa qajetti básekege qabiletti AО́K ónimderiniń óndirisin qamta­ma­syz etý. Aýyl halqyn jumyspen qam­­tı otyryp, olardyń tabys deń­geı­in arttyrýǵa basty nazar bol­maq. Ázirlenip jatqan baǵdar­la­ma­nyń negizgi mindetteri kóp. Sa­na­ma­lasaq,  mal sharýashylyǵynyń tıim­diligin 40 paıyzǵa jáne ósim­dik sharýashylyǵynyń tıimdiligin 30 paıyzǵa arttyrý, taýarly ón­diriske 500 myń usaq óndirýshini tartý jáne ónimderdi ótkizý men óńdeýdiń pármendi júıesin qurý úshin aýqymdy aýylsharýashylyq kooperasııalaryn damytý, AShTО́-ni barynsha qamtı otyryp, memlekettik qoldaýdyń tıim­diligin jáne qoljetimdiligin qamta­masyz etý, maqsatqa baǵyttal­ǵan eksporttyq saıasatty iske asy­rý jáne organıkalyq ónimniń qa­zaq­stan­dyq brendin jyljytý, 600 myń gektardan astam sýarma­ly jer­di aınalymǵa tartý, AО́K-ti mem­­le­kettik retteýdi jetil­dirý, taǵy basqadaı josparly mindet­teri bar.  

Kooperatıvterge kirýdiń artyqshylyǵy nede?

Memlekettik baǵdarlama negi­zin­de elimizdiń árbir fermeri aýyl­sha­rýashylyq kooperatıvi arqyly memlekettik qoldaý taba alady. Kooperatıvterdi teh­nıka­lyq jaǵynan jabdyqtaý «Kaz­Agro» UBH arqyly júze­ge asy­ry­lady. Jeke qosalqy sharýa­shy­lyq­tardyń veterınarlyq, agro­hı­mııalyq, qarjylyq jáne ónim­di ót­kizýge ketken shyǵyndary koope­ra­tıvterdi sýbsıdııalaý arqyly óteledi. Aýylsharýashylyq koope­ra­tıvin damytý arqyly 500 myń usaq óndirýshini tartý jáne ónim­derdi ótkizý men óńdeýdiń pár­mendi júıesin qura alamyz jáne shıkizatpen qamtamasyz etetin kásiporyndardyń úlesi 1,3 esege artady. Aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý barysynda aýyl turǵyndarynyń kirisin jyl saıyn 300 mlrd teńgege deıin arttyrý jáne saýdanyń ústeme baǵasyn 15-20 paıyzǵa tómendetý kózdelip otyr. Oılap qarasaq, jyl saıyn 300 mlrd teńge aýyldarǵa qosymsha kiris retinde kirip otyrsa, bul kórsetkish bólingen sýbsıdııa kóleminen eki esege artyq bolmaq. Sonymen qatar, kooperatıvter ózderiniń úleskerlerine, ıaǵnı qosalqy sharýashylyq pen usaq sharýa qojalyqtaryna veterınarlyq, agrohımııalyq, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jem-shóp daıyndaý boıynsha birneshe qyzmetter kórsete alady. Kooperasııanyń taǵy bir ar­tyq­shylyǵy – agroóndiristik maq­satta jáne aýyl sharýashylyǵyna qatysty emes bıznes túrlerin (mon­sha, shashtaraz jáne t.b) ashý­ǵa nesıe berý qarastyrylǵan. So­nymen qatar, kooperatıv arqyly kúndelikti tutynatyn nesıe alýǵa da bolady. Aýyl turǵyndaryna ne­sıe alý úshin bankke nemese aýdan or­ta­lyǵy men oblystarǵa baryp jú­rýdiń qajeti bolmaıdy.  

Qansha qarajat jumsalady?

AО́K-ti damytýdyń 2017-2021 jyl­­darǵa arnalǵan memle­ket­tik baǵ­darlamasy «Agrobız­nes-2020» men «Sý resýrstaryn bas­­qarý» týraly eki baǵdarlama­nyń ne­gi­zinde júzege asyrylady. «Ag­ro­bıznes-2020» men «Sý resýrs­taryn basqarý» baǵdarlama­larynyń bıýdjeti AО́K-ti damy­týǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamany qarjylaı qamtamasyz etýge tolyqtaı jetedi. Iske asyrylyp jatqan eki baǵdarlamaǵa 2851 mlrd teńge bólinse, jańa baǵdarlamaǵa boljam boıynsha  2830 mlrd teńge ketedi. 2015 jyly 1 bıýdjetti qarjy­lan­dyrý úshin 0,34  teńge jeke ınves­tısııa kerek boldy, al jańa baǵdarlama aıasynda bul kórset­kishti kóterý josparlanyp otyr. 2017 jyly 1 bıýdjet aqshasy 0,72 jeke ınvestısııaǵa teńelse, 2021 jylǵa qaraı bul kórsetkish 1,1 teńgege jetkiziledi.  

Kútiletin nátıje qandaı?

Qazaqstan halqy úshin aýylsha­rýashylyq salasy negizgi kiris kózine aınalady. 2021 jylǵa qaraı aýylsharýashylyq ónimderiniń jalpy jıynyn  30 paıyzǵa – 1 trln teńgege nemese qazirgi 3,3 trln teńgeden 4,3 trln teńgege deıin ulǵaıtý josparlanýda. Sonymen qatar, eńbek ónimdiligin 50 paıyzǵa – 1,2 mln teńgeden 1,9 mln teńgege deıin arttyrý, eksportty 17 paıyzǵa – 2,1 mlrd-tan 2,5 mlrd AQSh dollaryna deıin jáne ımport kólemin 17 paıyzǵa – 3,4 mlrd-tan  2,8 mlrd AQSh dollaryna deıin tómendetý kózdelip otyr. Sonymen qatar, sýarmaly jerlerdiń úlesin 40 paıyzǵa, ıaǵnı 1,4 mln gektardan 2 mln gektarǵa deıin arttyrý qarastyrylǵan, osynyń nátıjesinde kiris 30 esege deıin kóbeıedi. Negizgi basymdyq fermerlerge beriledi. Onyń ishinde memlekettik qoldaý 7 esege, ıaǵnı 67 myńnan 500 myń AShTО́ kóbeıedi.  

Jańa baǵdarlama jańa jylda iske qosylýy kerek

Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev Úkimet múshelerine bul baǵdarlama boıynsha ázir­lik ju­mystaryn aıaqtaýdy tapsyr­dy. Osy rette Úkimet basshysy baǵdarlama jobasy túrli alań­darda, sonyń ishinde aımaq­tarda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń alqasy aıasynda jáne Májiliste talqylanǵanyn atap ótti. Degenmen, jyl sońyna deıin ony múddeli taraptarmen taǵy da talqylap, bekitýge ýaqyt bar. «Aıtylǵan eskertýler men usynystardy nazarǵa ala otyryp, baǵdarlama jobasyn maquldaýdy jáne jyl sońyna deıin mem­lekettik organdarmen, ákim­diktermen, bıznes-qoǵamdas­tyqtarmen kelisilgen soń bekitýge shyǵarýdy usynamyn. Kelesi jyly jańa baǵdarlama boıynsha jumys isteýdi bastaýymyz kerek»,  dedi B.Saǵyntaev.  

Nátıjeli jumyspen qamtý degen ne?

Úkimet otyrysynda talqy­lan­ǵan taǵy bir mańyzdy másele –  Qazaqstanda jumyssyz azamattar­dy nátıjeli jumyspen qamtý­dyń jáne jappaı kásipkerlikti damy­týdyń jańa tetikterin qarastyrý jaıy. Bul rette Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıs­tri Tamara Dúısenova bul baǵ­dar­lamanyń negizgi maqsaty ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardy, jumyssyzdardy jáne ózge de biliktiligi joq adamdardy ónimdi jumysqa tartý ekenin atap ótti. Oǵan qosa, jappaı oqytý jáne sura­nysqa ıe mamandyqtar men ká­sipkerlik negizderi boıynsha daǵ­dylandyrý, jappaı kásipker­likke jaǵdaı jasaý, eńbekpen qamtýǵa járdemdesý jáne eńbek utqyrlyǵyn qoldaý arqyly eńbek naryǵyn damytý qarastyrylýda. «Jańa baǵdarlama 15 pen 45 jas aralyǵyndaǵy aıyna 60 myń teńgeden tómen tabys tabatyn ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa, jumyssyzdarǵa jáne kásiptik biliktiligi joq tulǵalarǵa jumys tabýǵa nemese jańa mamandyqty meńgerýge kómektesedi. Qoldaý sharalarymen 550 myńǵa jýyq adam qamtylady dep kútilýde, olardyń 84 paıyzy aýyl turǵyndary», dedi T.Dúısenova. Mamandardyń aıtýynsha, nátıjeli jumyspen qamtý, bul – eńbekkerlerge tabys ákeletin shynaıy, laıyqty ómir súrýdi qamtamasyz etetin jumys túri.  

Aýylǵa nesıe ne úshin beriledi?

T.Dúısenovanyń aıtýyn­sha, aýyldaǵy kásipkerlik qyz­met­tiń kókjıegi endigi kezde ju­mys­syzdar men ózin-ózi jumys­pen qamtyǵandar esebinen aıtar­lyqtaı ulǵaıatyn bolady. О́ıtkeni, aýyl turǵyndary úshin nesıeler somasyn óteý merzimin 7 jylǵa deıin jáne nesıeniń jyldyq mólsherlemesin 6 paıyz deńgeıinde saqtaı otyryp, 16 mln teńgege deıin arttyrý qarastyrylýda. Nesıelerdiń qoljetimdiligin keńeıtýge baǵyttalǵan taǵy bir jańa shara – 1,5 mln teńgege deıingi somadaǵy nesıeni kepilsiz berý bolyp otyr. Qazirgi tańda túrli baǵdar­la­ma­larda qoldanylyp júrgen shaǵyn nesıelendirýdiń barlyq túrleri men quraldaryn biriktirý, aýyldarda da, qalalarda da shaǵyn nesıe berý máseleleri qarastyrylýda. Aýyldaǵy negizgi mindet ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jáne jumyssyz azamattar úshin shaǵyn nesıelendirýdiń qoljetimdiligin arttyrý. Bul jeke kásipti ashýǵa nemese keńeıtýge, kooperatıvter qurýǵa ne bolmasa kásipkerlikke qajetti ınfraqurylymdy jetil­dirýge múmkindik beredi.  

Qaryzdy qaıdan alýǵa bolady?

Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaevtyń aıtýynsha, nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy aıasynda qalalarda kásipkerlik qyzmetti shaǵyn nesıelendirýdi engizý, sonymen qatar, memleket tarapynan qalalarda jobalaryn josparlaǵan nemese iske asyryp jatqan ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar men jumyssyz azamattar úshin shaǵyn nesıelendirýdi kepildendirý qarastyrylǵan. Jyl saıyn kem degende 20 paıyz startap jobalardy júzege asyrýǵa 2 500-den astam nesıe berý kózdelgen. Shaǵyn nesıeler jańa shaǵyn kásiporyndardy ashý­ǵa jáne qoldanystaǵy bıznesti keńeı­týge beriletin bolady. Opera­tory «Damý» KDQ» AQ bolmaq. Shaǵyn nesıelerdi tikeleı berý ekin­shi deńgeıli bankter nemese sha­ǵyn qarjy uıymdary arqyly júrgiziletin bolady.  

Turaqty jumysqa kóńil bólinedi

Bul máseleni talqylaýdy qory­tyn­dylaǵan Premer-Mı­nıstr Ba­qytjan Saǵyntaev ázir­lengen baǵdarlama aıasynda endi ju­myssyz azamattarmen jumys isteý sıpaty ózgeretinin atap ótti. «Eger biz buryn «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha ýaqytsha jumys oryndaryna kóńil bólsek, endi oqytý arqyly tek qana turaqty jumys oryndaryna kóńil bólinedi. Eń bastysy, adamdarǵa óz isterin ashýǵa jáne jańa jumys oryndaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beremiz. Jaýapty organdar anyqtaldy, ókilettilikter be­rildi, olardyń arasynda jergi­likti atqarýshy organdar bar», dedi B.Saǵyntaev. Premer-Mınıstr osy baǵ­dar­lama boıynsha barlyq ázirlik jumystaryn aıaqtap, ony 15 jel­toqsanǵa deıin Úkimetke beki­týge usynýdy tapsyrdy. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan»