Urpaqtar sabaqtastyǵynyń ustyny

Ýaqyttyń shapqan attaı júırigi-aı deseńshi. Boıda jastyq jiger, kúsh-qýat barda máńgi jas bolatyndaı sezinýshi edim. Aýyldaǵy áıelder ylǵı tań alakeýimnen erte turatyn edik. Jumystyń ýaqytyna deıin sıyrymdy saýyp, balalardy mektebine jiberip, úlken kisilerdiń sháıin berip úlgeremin. Odan traktorǵa mine sala egin basyna, shabyndyqqa ketemin. Qaınaǵan eńbektiń ortasynan úıge keshke bir-aq oralǵanda áıeldi úıdiń bitpeıtin qybyrlaǵan kóp jumysy taǵy kútip turady. Sonyń barlyǵyn halqymyz aıta beretin «tas shaınap, muz búrketin» jastyq shaqta kóterippin. Eńbektiń arqasynda onyń zeınetin de, halqymnyń qurmetin de kórdim. Mine, qazir biz de úlkeıdik, jasymyz jetpisten asty. Densaýlyqty kúıttep, nemerelerdi aldanysh etip, úıde otyramyn. Arttaǵy ótken ómirdi kózge elestetip, sanamen sholyp qoıamyn. Alaıda ýaqytty qansha júırik desem de, elimiz Táýelsizdik alǵannan bergi 25 jyl eldiń basynan ótken tutas bir dáýirdeı elesteıdi. О́ıtkeni, osy merzimde Qazaqstandaǵy oryn alǵan keremet ózgerister bir dáýirdiń júgi bolarlyq edi. Memleket jańardy, el kórkeıdi, sana jańǵyrdy. Osy ulyq merekeniń qarsańynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Nursultan Ábishulynyń «Uly dala ulaǵattary» atty eńbegin oqyp otyryp, keremet oıǵa qaldym. Ǵasyrlar boıy bodandyqtan bas ıeligi bolmaǵan, odan keshegi 90-shy jyldary burynǵy ábden qalyptasqan ekonomıkalyq baı­lanystardyń úzilýinen týyrlyǵy tozyp, aǵashy azǵan kıiz úıdeı júdegen elimizdi daǵdarystan alyp shyǵyp, álem­ge tanymal jańa memleket deńgeıine kó­ter­gen Elbasynyń bıikke kóterilgen saıyn halqyna etene jaqyndyǵyna qalaı tańǵalmaısyń?! Jasyratyn nesi bar, kóptegen saıası tulǵalardyń kitabyn qyzmette, saıasatta júrgen jandar nemese joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary men stýdentteri bolmasa, qarapaıym jurtshylyq oqı bermeıdi. Qasań tilmen jazylǵan saıasat máseleleri qarapaıym adamdardy qyzyqtyra qoımaıtyny ras qoı. Al Nursultan Ábishulynyń myna oı-tolǵanystaryn iri saıasatkerdiń óz halqynyń perzenti retinde ár qazaqpen syrlasýyndaı qabyldadym, aıtqan máseleleriniń barlyǵy da adamdy tol­qytpaı, tebirentpeı, oıǵa jetelemeı qoımaıdy. Avtordyń qazaq tiliniń qaımaǵyn qalqyp otyryp, oqyrman nazaryna usynǵan máseleniń barlyǵy da kókeıińe qona ketedi. Bizdiń qatarlastarymyz eki zamanǵa kýá bolyppyz. Bárimiz de Keńes Odaǵy kezindegi tárbıe shekpeninen shyqtyq. Bizdiń ata-analarymyz Keńes Odaǵynyń qalaı qurylǵanyn bastan ótkerdi. Sol zaman ózgeristeriniń barlyǵy da «myń ólip, myń tirilgen» qazaqty silkiledi, sanasyn ýlady. HH ǵasyr bastalǵannan-aq qazaqtyń basynan qıqý ketken joq. Qýǵyn-súrgin, ashtyq, soǵys tolqyn-tolqyn bolyp kelip, halyqty josadaı jýsatyp ketip otyrdy. Meniń qatarlastarym soǵysta opat bolǵan bozdaqtardyń jáne jaýǵan oqtan aman qalyp, elge oral­ǵan aqsaq-toqsaq ákelerdiń balalary edik. Soǵystan keıingi eldiń áljýaz jaǵ­daıy bala bolsaq ta esimizde. Sondaı qıyn kezderdiń barlyǵynan qazaqtyń ult retinde quldyramaı, tozbaı aman kel­geni birliktiń, meıirim-shapaǵattyń joǵalmaǵandyǵynan ekeni anyq. Qazaq halqy basyna qandaı qıyndyq tússe sonshalyqty toptasa túsken sekildi. Birlikke asa mán bergen. Nursultan Ábishulynyń qarttarymyz, olardan jal­ǵasyp kelgen ulttyq muralarymyz týraly jazǵanyn oqyp otyryp, sol birlikke ózim kelin bolyp túsken qazaqtyń qarapaıym otbasy tamasha mysal bola alatynyn túsindim. Meniń ákem Baıǵazy soǵystan jaradar bolyp kelgen kisi edi. Allanyń qudireti shyǵar, jelkeden tıgen oq ekinshi jaǵynan tesip shyqqan, sodan aman qalǵan ǵoı. Gospıtalde jatyp uzaq emdelipti. Anam aýrýshań kisi boldy. Men boı túzegen soń Temirbekke uzatyldym. Qaıyn atam óziniń bir inisin, áskerden kelgen Temirbekti ertip kelip, quda tústi de, meni birjola alyp ketti. Sodan kóp uzamaı anam da qaıtty. Sonda eki enem, atam maǵan anamnyń joqtyǵyn bildirgen joq. Atam eki nekeli bolǵan kisi edi. Úlken enemniń balasy shetinegennen keıin artynan qara kórinbegen soń, atama aýylda kúıeýi soǵystan qaıtpaı jesir otyrǵan kishi eneme qosylýǵa yqtııar beripti. Anasynyń sońynan erip kelgen toǵyz jasar Temirbekti atam da, ájem de óz balasyndaı kóripti. Men kelgende kishkentaı qorjyn úıde bári birge turady eken. Qazaq aýyldarynyń áli baýyry kóterilmegen, júdeý kezi ǵoı, sol qýma eki bólmeli alasa qorjyn úıde qysta erte týǵan buzaý da, laq-qozy da baılaýly turatyn. Sondaǵy eki kempir, bir shaldyń birligine qazirge deıin tańǵalamyn. Kishi enemniń atammen qosylǵan soń týǵan kishi uly úlken enemniń baýyrynda uıyqtaıtyn. Turmys qansha nashar bolǵanymen úıdiń birlik-berekesi aldaǵy jaqsy kúnderden habardar etkendeı, olardyń kóńili bir sáýleli shýaq seýip turar edi. Biz de jetildik, ata-anamyzdy qorjyn úıden shyǵardyq. Jumys babymen kórshi sharýashylyqqa kóshkende Temirbektiń óz anasyn kishi ulmen, atammen qaldyryp, úlken enemdi – ájemdi ózimizben alyp kettik. Bul da birliktiń nyshany edi. Ol kisini úıdiń qarııasy, berekesi dep syılaıtynbyz. Bul úıde ógeılik degen sýyq sezim bolmaıtyn. Atam marqum bárimizdi «jan» qospaı atamaıtyn, «Temirbekjan», «Kámshatjan» deýmen ketti. Meniń alǵashqy qyzym týǵanda kórshilerimiz «myna úıdiń shaly «jan» qospaı sóılemeýshi edi, nemeresiniń atyn da Gúljan qoıypty-aý» dep kúlipti. Mundaı tonnyń ishki baýyndaı úılesip turatyn jyly qarym-qatynas tek bizdiń úıde ǵana emes, jalpy qazaq aýylynyń sıpaty bolǵanyn aǵa urpaq ókilderi biledi. Buryn bir áýletke, bir aýylǵa bir aqsaqaldyń yqpaly júrgeni ras. Jastar úlkenniń aıtqanynan shyǵyp ketpeýshi edi. Eńbekqor, qıyndyqqa qarsy turǵan, meıirimdi, quımaqulaq, kókiregi altyn sandyq qarttardyń keıingi jastar aldynda bedeli taýdaı bolatyn, olardyń júzindegi ájiminiń ózi shıyrlaǵan taǵdyr jolyndaı, danalyqtyń kórinisindeı áser berýshi edi. Aqsaqaldyń aldynda turyp, jas sýyrylyp sóılemeıtin. Úıge kisi kelse olardyń qolyna sý quıyp, keterde aıaq kıimin aldyna túzep qoıyp, úlkennen bata alǵandy ár bala rýhanı demeý kóretin. Osylaı aǵa urpaq pen keıinginiń arasyndaǵy sabaqtastyq úzilmeıtin. Nursultan Ábishuly: «Ata kórgenniń aqyly artyq, ómir kórgenniń ónegesi artyq. Jas ósemin dep umtylsa, qarttyń aqyly demeý bolady. Jas úırenemin dep qulshynsa, jaısań úıreterin búgip qalmaıdy» dep jazady. О́kinishke qaraı, qazir ýaqyttyń sıpaty ózgerdi. Aǵa urpaq ókilderiniń minberlerden aıtqan sózi jastardyń júregine jete bermeıdi. Aýyl aqsaqaly men jastardyń arasyndaǵy kúmistiń tinindeı baılanystyń álsiregenin jasyryp keregi joq. Men qazir ózge dinge ketip adasqan jastardyń da teris qadamdaryna osy urpaq sabaqtastyǵynyń álsireýi de bir sebep dep bilemin. Bizdiń bala kezimizde qarııalardyń barlyǵy namaz oqıtyn, dastarqan basynda sharıǵat aıtyp otyratyn, oraza tutatyn. Olardy tyńdaǵan aýyl balalarynyń dinnen jaqsy habary bolýshy edi. Mysaly, ózimniń atam Tasbaı degen kisi tereń bilimdi mol­da boldy. Sol kisimen birge 5-6 ja­­sym­da namazǵa jyǵylǵan ekenmin. Atam­nyń aıtqan súreleri men orys mek­tebinde oqysam da, kommýnıst bolsam da kúni búginge deıin esimnen ketken joq. Zeınetkerlikke shyqqan soń, qınalmaı namazǵa jyǵylýyma da sanamdaǵy baıa­ǵy atam qalaǵan ımandylyqtyń berik irge­tasy kómektesti. Keńes Odaǵy kezindegi, ási­rese 70-80-jyldardaǵy óte qatty júr­gizilgen ateızmniń ýyty jastardan buryn aǵa urpaq ókilderiniń de sanasyn ýlady. Dastarqan basynda qol jaıýdy uıat kórip qalǵan kezder boldy ǵoı. Al din adamdardy rýhanı, ımanı baıytatyn uly mádenıet. Elbasy aıtqandaı, ıslam dini, odan burynǵy baǵzy zamandaǵy Táńirge tabynýdyń ózi kóshpeli halqymyzdyń dástúr-saltymen jibek órmekteı órilip ketken emes pe? Ol urpaq tárbıesine de endi. Balanyń tili otbasynda shyǵady, din týraly da aldymen otbasynda estıdi. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» demeı me halqymyz? Biz anamyz ǵoı, syrttaǵy orta basqa, úıdegi tárbıeniń jóni bir bólek. Balaǵa ózi baýyrynda ósken atasynyń, ájesiniń, áke-sheshesiniń qulaǵyna quıǵan áńgimesi, kórsetken úlgisi ǵumyr boıy onyń sanasynan óshpeıdi, ómirine baǵyt-baǵdar bolady. Qazaq bir zamandarda saıasattyń salqynymen tapqa bólinse de, dinge bólinip bir birine myltyq kezenbep edi. Osyny oılaǵanda qamyǵamyn. Uǵar sana bolsa, Elbasy osy eńbeginde din týraly jerine jetkizip-aq aıtqan, odan asyryp ne deýime bolady? Din de, halqymyzdyń dástúri de, halyqtyq pedagogıkasy da adamdy aldymen adaldyqqa baýlıdy. О́mirdegi jaqsylyqtyń bulaq kózi adaldyq dep bilemin. Elbasy Nursultan Nazarbaev qaımaǵy buzylmaǵan halyqtyq tárbıeniń ýyzyna jaryǵan jan. Ony osy kitaptaǵy aýyly týraly aıtqan áńgimesinen de anyq baıqaýymyzǵa bolady. Men KSRO Joǵarǵy Keńesiniń úsh shaqyrylymyna depýtat bolǵan jyldarymda Nursultan Ábishulymen jolymyz túıisip júrdi. Kommýnıstik partııanyń HHVI sezinde tekserý jáne esep komıssııasyna Qazaq­stan­nan Nursultan Nazarbaev ekeý­miz múshe boldyq. Onyń biletini kóp kisi ekeni sózinen de, isinen de bilinip turatyn. Jumys arasynda áńgimelese qalsaq, aldymen meniń otbasymnyń amandyǵyn, sosyn eldi surar edi. Sol kezde: «Elge basshylyq jasap júrgen azamattar qalaı, uıyqtap júrgender joq pa?» dep qoıatyn. Ol kezde Nursultan Ábishuly Prezıdent emes, qatardaǵy joǵary laýazymdy adamdardyń biri ǵoı. Sonda eldiń qamyn jep sóılegeni meni áli kúnge tebirentedi. Qazir el senip, Elbasy senip basshylyq qyzmettiń bojysyn ustatqan jigitterdiń qazynanyń qaltasyna túsip, paramen ustalyp jatqanyn estigende renjımin. Qanaǵat týraly aıtý óz aldyna, sol jigitterdiń el aldyndaǵy paryzy, jaýapkershiligi, namysy, azamattyǵy qaıda? Rýhanı ishki ózegi myqty azamattar atqa mingende aldymen eldiń, jerdiń qamyn oılar bolar. Baılyq ta ýystaǵy sý sekildi nárse ekenin jigitter túsinse eken. Baıyp alǵandardyń arasynda da meımanasy tasyp, aspanǵa atylyp, aıǵa shabatyndar joq emes. Qazaǵymnyń keleshegi jarqyn bolaryna men senemin. Jıyrma bes jyl ishinde jetken jetistikterimiz elimizdiń erteńi de jaqsy bolaryn meńzeıdi. Táńirimiz syılaǵan osynaý ulan-baıtaq jerdiń ol shalǵaıymen bul shalǵaıyna ushqan qustyń qanaty talady. Sol uly dalada kóship-qonǵan qazaqtyń tili de, dini de shubarlanbap edi. Atyraý men Altaıdaǵy, Alataý men Arqadaǵy qazaqtyń ne tilinde, ne dininde, dástúr-saltynda záredeı aıyrmashylyq bolǵan joq. Jeri de, tili de, dástúri de baı halyqpyz ǵoı. Qııamet- qaıym zamannyń talaıyn bastan ótkizgen halqym jalmańdap, jer júzine ámirin júrgize bastaǵan jahandanýmen sıpattalatyn HHI ǵasyrda rýhanı irgesiniń qazyǵyn myqtyraq qaǵýy tıis. Muny Elbasymyz osyǵan deıin de talaı aıtyp júr. Búgingi ýaqyttyń ereksheligi – dúnıeni aqparat bılep tur. Muhıttyń arǵy betinde bireý túshkirse, sol sátinde bilip, estip otyrmyz. О́zgeniń jyltyraǵyna uldarymyzdyń da, qyzdarymyzdyń da elikteý-solyqtaýy kóp. Din joly osy eken dep, qyzdarymyz búrkenip, hıdjap kıetin, uldarymyz saqal jiberetin boldy. Halqymyz «ulyń ósse, uly jaqsymen aýyldas bol, qyzyń ósse, qyzy jaqsymen aýyldas bol» dep jaqsydan úırenýdi ósıettedi, elikte degen joq edi-aý. Qyzdarymyzdyń turmys qurǵanda ult tańdamaıtyny, uldardyń eldi, jerdi tastap shet elde qala beretini de oılantpaı qoımaıdy. Osyndaı keseldi kórinisterdiń barlyǵynan otbasynyń qazyǵyn myqtaǵanda, úlkenderimiz aıtqan ósıetterge berik bolǵanymyzda jeńildeımiz der edim. Ár otbasynda bereke bolsa, memleket myqty bolatyny aıtylyp júr. «Uly dala ulaǵattary» osyny uqtyrady. Kitap ár qazaqtyń júregine jetse dep tileımin. Kámshat DО́NENBAEVA, Sosıalıstik Eńbek Eri, Qostanaı oblysynyń qurmetti azamaty