Ult densaýlyǵy – el baılyǵy

Kez kelgen eldiń joǵary deńgeıde órkendep damýynyń basty alǵysharttarynyń biri – halqynyń myqty densaýlyǵy. Mine, sondyqtan da Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasynyń halyqaralyq standarttarǵa saı bolýyna, ınnovasııalyq tehnologııalardyń emdeý ortalyqtarynda keńinen qoldanysqa engizilýine jáne densaýlyq saqtaý mekemeleriniń bilikti mamandarmen qamtamasyz etilýine barynsha basymdyq berdi. Mine, Elbasynyń ult densaýlyǵyna degen shynaıy janashyrlyǵynyń nátıjesinde, elordamyzda Ortalyq Azııada, tipti Shyǵys Eýropa elderinde balamasy joq medısınalyq klaster klınıkalary boı kóterdi. Sóıtip, elimizdiń klınıkalarynda álemniń eń damyǵan elderindegi ozyq medısınalyq ortalyqtarda ǵana jasalatyn operasııalar jasalyp, adam ómirin arashalap qalýdyń múmkindikteri artty. Búgingi shynaıy ómir jaǵ­daıy kórsetip otyrǵanyndaı, Táýelsiz­digimizdiń 25 jyly ishin­de Qazaq­standa densaýlyq saqtaý salasy qarqyndy damyp, erekshe jetis­tikterge qol jetkizdi. Bul aıtyl­ǵan­dardyń jalań sóz emes eken­digin dáleldeý úshin naqty derek­terge kezek berip kóreıik. Táýel­sizdik jyldarynda Qazaqstan­da memlekettik bıýdjet esebinen 1312 densaýlyq saqtaý nysany salynyp, paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde 8 medısı­nalyq ǵy­lymı ortalyq, 32 maman­dan­dy­ryl­ǵan medısınalyq orta­lyq, 176 aýrýhana, 144 emhana, 907 ambýlatorııa jáne qan ortalyǵy sııaqty 45 mamandandyrylǵan den­saý­lyq saqtaý ortalyqtary bar. Elimizde Elbasynyń tikeleı bastamasymen ómirge kelgen me­dı­­­sı­nalyq klaster qatarynda Ult­­tyq ana men bala ǵylymı orta­ly­ǵyn, Respýblıkalyq balalar­dy ońaltý ortalyǵyn, Res­pýb­lıkalyq dıagnostıkalyq orta­lyq­ty, Ult­tyq neırohırýr­gııa ortalyǵyn, Ulttyq onkologııa jáne transplantologııa ǵylymı ortalyǵyn, Ulttyq kardıo­hırýrgııalyq ǵy­lymı ortaly­ǵyn erekshe atap ótken jón. Bul orta­lyqtar búgingi medı­sına­­nyń eń ozyq úlgidegi teh­nolo­gııa­lyq quraldarymen jab­dyq­talyp, álemdik dárejedegi jo­ǵary sapaly medısınalyq qyz­met kórsetedi. Qazir bul zamanaýı medı­sınalyq ortalyq­tarda shet­elderden kelgen belgili me­dı­sı­na mamandarymen birge den­saý­lyq saqtaý salasynyń álem­dik jetis­tikterin meńgergen qazaq­stan­­dyq bilikti mamandar eńbek etedi. Elbasynyń «100 mektep, 100 aýrýhana» atty ómirsheń jobasyn is júzine asyrý maqsatynda qazirgi tańda óńirlerde jalpy quny 360 mıllıard teńgeni quraıtyn 350 dárigerlik ambýlatorııa, feld­sher­lik-akýsherlik pýnktter jáne emhanalar salý jospary is júzi­ne asyryldy. Qazirgi tańda osy joba aıasynda 65 densaýlyq saq­taý mekemesiniń qurylysy júr­gizi­lý­de. Onyń ishinde 26 nysan bıyl­ǵy jyly, 39 nysan 2017 jyly paıdalanýǵa beriledi. Elimizdegi medısınalyq me­­ke­­­me­­­lerdiń qyzmet kórsetý aýqy­­­my men sapasyn jaqsartý maq­­sa­tyn­da Densaýlyq saqtaý jáne áleý­mettik damý mınıstr­ligi Qa­zaq­stan-Brıtanııa tehnı­kalyq ýnıversıtetiniń maman­dary­men birlese otyryp, «О́ńir­ler­degi densaýlyq saqtaý salasy ınfraqurylymyn jáne medısı­nalyq qyzmet kórsetý dárejesin damytý jospary» atty aqparattyq júıe jasaýda. Memleket basshysynyń ult den­saý­lyǵyn jaqsartý maq­satyn­daǵy shynaıy qam­qorlyq­pen is júzine asyryp jatqan keshendi bastamalary óz jemisin berýde. Táýelsizdigimiz saltanat qur­ǵan shırek ǵasyr ishinde qazaq­stan­dyqtardyń ómir súrý uzaq­tyǵy 4,4 jylǵa ósip, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha 72 jasqa jetti. 1991 jyly bul kórsetkish 67,6 jasty quraǵan bolatyn. Sonymen birge, turǵyndardyń týý kórsetkishi osy merzim ishinde 8,2 paıyzǵa ósip, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha 1000 tur­ǵynǵa shaqqanda 22,72 adamdy qurady. Táýelsizdik jyldarynda elimizdegi ana men sábı ólimi tıisinshe 5,4 jáne 3 esege azaıdy. Sonymen birge, osy jyldar ishinde jalpy ólim-jitim sany 6 paıyzǵa tómendedi. Bul jetistikter qan aınalymy júıesi kinárattarynan bolatyn ólim-jitimdi 1,9 ese, qater­li isik aýrýlaryn 33 paıyz­ǵa, qaıǵyly oqıǵalar kesirinen bolatyn jaraqattardan jáne ýlaný­dan bolatyn ólim-jitim­di 23,1 paıyzǵa tómendetý nátı­jesin­de múmkin boldy. Táýelsizdik jyldarynda qazaq­stan­dyq medısınanyń asa jo­ǵary dárejede damyǵandyǵyn búgin­de elimizdiń ǵylymı densaýlyq saqtaý ortalyqtarynda jasa­lyp jat­qan transplantasııa operasııalary­nyń sany men sapasyna baı­la­nys­ty kóz jetkizýge bolady. Biz­­­diń elimizde adamdardyń dene mú­­she­­lerin aýystyrý operasııa­la­ry 2012 jyly bastaý alǵan bo­la­­tyn. Sodan beri, ıaǵnı 2016 jyldyń qarasha aıyna deıin Qazaqstanda týysqandary jáne qaıtys bolǵan donorlar esebinen 1011 adamnyń dene múshelerin transplantasııalaý operasııa­lary jasaldy. Atap aıtqanda, 793 adam­nyń búıregi, 170 adamnyń baýyry, 41 adamnyń júregi, 5 adam­nyń ókpesi, 2 adamnyń óti almas­ty­ryldy. Sonymen birge, 41 bala­nyń dińgekti jasýshalary almastyryldy. Qazaqstandaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń órkenıetti talap­tarǵa saı damyǵandyǵyn kór­se­tetin taǵy bir úlken jetistik eli­miz­de 2011 jyly sanıtarlyq avıa­sııa qyzmetiniń qurylýy boldy. Osy jyldar ishinde sanı­tar­lyq avıasııa 8643 jedel jár­dem ushyrylymyn jasady. Sanı­tar­lyq avıasııa mamandary 10938 jedel járdem qyzmetin kórsetip, 7850 syrqat adamdy shu­ǵyl tasymaldaý arqyly ajalǵa arasha turǵan. Osy ýaqyt ishinde sanıtarlyq avıasııa mamandary shalǵaı mekenderde 654 operasııa jasaǵan. Sanıtarlyq avıasııanyń jumylǵysh brıgadalary jol-kólik apatynan zardap shekken 836 adamǵa jedel kómek kórsetti. Sanıtarlyq avıasııa densaýlyq saqtaý uıym­dary­nyń áleýmettik áleýetin kór­sete otyryp, elimizdiń shalǵaı aýdan­darynda turatyn halyqqa jáne kezdeısoq apat kezinde jedel jáne sapaly medısınalyq kómek kór­setýge baǵyttalǵan. Búginde Qazaq­stan­nyń sanıtarlyq avıasııasynyń quramynda arnaıy jabdyqtalǵan 36 ushaq, onyń ishinde 21 ushaq jáne 14 tikushaq qyzmet kórsetedi. Is tetigin qashanda bilikti kadr­lar sheshetindigi belgili. Táýel­siz­dik jyldarynda Qazaq­stannyń densaýlyq saqtaý salasyn bilim­di de bilikti kadrlarmen qam­t­a­masyz etý maqsatynda jan-jaqty jumystar júzege asy­ryl­dy. Máselen, 2002-2015 jyl­dar ara­lyǵynda ǵana elimizde bilik­ti­likti arttyrý jáne qaıta daıar­laý kýrstarynda densaýlyq saqtaý salasynyń 330 myńnan astam mamany, onyń ishinde 2572-si shetelderde kásibı biliktiligin shyńdady. 2005 jyldan bastap medısına salasy mamandaryn shetelderde daıarlaý maqsatynda keshendi sharalar is júzine asyrylyp keledi. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten densaýlyq saqtaý salasy kadrlaryn qaıta daıarlaý jáne olardyń biliktiligin jetildirý úshin qyrýar maqsatty qarjy bólinedi. 2003 jyldan beri densaýlyq saqtaý salasy magıstrlerin, 2008 jyldan bas­tap Qazaqstannyń Bolon konvensııasyna qol qoıylýyna baılanys­ty mamandar PhD doktorantýrasy men rezıdentýrasynda daıarlyq­tan ótkizilýde. Osy jyldar ara­lyǵynda 2 myńnan astam joǵary dárejeli ǵylymı maman kadrlary daıarlandy. Memleket basshysynyń ult densaýlyǵyn ulyqtaý maqsatyn udaıy nazarda ustap, bul máselege basymdyq berýine baılanysty elimizdiń densaýlyq saqtaý sala­syn damytý úshin aldaǵy ýaqytta da tıimdi baǵdarlamalar is júzine asyrylatyn bolady. 2020 jyly turǵyndardyń ortasha ómir súrý jasyn 73 jasqa jetkizý kóz­de­li­nip otyr. Medısınalyq qyz­met sapasyn arttyrý jáne oǵan qol­jetimdilikti qamtamasyz etý taıaý­daǵy 4 jyl ishindegi densaý­lyq saqtaý salasynda is júzine asyrylatyn strategııalyq min­det bolyp tabylady. Ol úshin medı­sınalyq qyzmettiń qoljetimdiligi men sapasyn, ekonomıkadaǵy aýyt­qýlarǵa qaramastan, turaqty qar­jylyq ahýaldy qamtamasyz etetin tıimdi model qajet. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasynyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» baǵdarlamasynyń aıasynda elimizde 2018 jyldan bastap mindetti áleýmettik medı­sı­na­lyq saqtandyrý júıesi engi­ziletin bolady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»