Adamzat tarıhyndaǵy eń alapat qyrǵyn - Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 70 jyldan assa da sum soǵystyń qupııalary áli tolyq ashylǵan joq. Sol soǵysta joǵalyp ketken áskerı quramalar men habarsyz ketken jaýyngerler áli de bolsa barshylyq. Habarsyz ketken qazaqstandyq jaýyngerlerdi izdestirýmen Shymkent qalasyndaǵy №41 mektep-lıseıdiń ǵylymı qoǵamynyń músheleri 2005 jyldan beri júıeli túrde aınalysyp keledi. Osyndaı joǵalyp ketken áskerı quramanyń biri - 1941 jyldyń kúzi men 1942 jyldyń naýryz aılary aralyǵynda Ońtústik Qazaqstan oblysynda jasaqtalyp, ońtústik maıdanynyń Harkov baǵytyna jiberilip, habarsyz ketken 102-atqyshtar dıvızııasy. Osy jyldar ishinde mektep oqýshylary Reseı, Polsha, Ýkraına elderine kóptegen hattar jazdy. Onyń ishinde ýkraınalyqtarmen jasaǵan baılanys ónimdi boldy. 102-dıvızııanyń ýkraın jerinde soǵysyp, joǵalyp ketkenin bizdiń hatymyz arqyly estip-bilgen Harkov qalasyndaǵy «Birlik» atty qazaqstandyqtardyń qoǵamdyq birlestigi tańdanystaryn jasyra almapty. Birlestik jetekshisi Makka Saǵynǵalıqyzy Qarajanovanyń aıtýynsha, Harkov túbindegi fashıster jaǵynan qatysyp, qaza bolǵan onshaqty cheh jaýyngeriniń qabirlerine Chehııa eliniń ókilderi jıi kelip gúl shoqtaryn qoıyp turady eken! Al bútindeı bir dıvızııasy qatysqan qazaqstandyqtardyń tym-tyrys únsizdigi otansúıgish qazaq qyzy Makkanyń janyna qatty batatyn kórinedi. Ýaqyt sozbaı izdeý jumystaryna kirisken olar, 102-dıvızııa týraly óte qundy derekter tapty. Qoldaryna habar tıgennen keıingi 2-3 aıdyń ishinde, dıvızııa qatysqan shaıqastar ǵana emes, tipti qarý-jaraqtarymen basqa da kerek-jaraqtarynyń sanyna deıin anyqtap úlgerdi. Ol týraly «Lıter» gazetiniń 2012 jylǵy 20 qyrkúıek kúngi sanynda «Ýkraınada taǵy da bir joǵalǵan dıvızııa tabyldy» atty kólemdi maqala jarııalandy. Makka Saǵynǵalıqyzy ýkraın jerinde qaza tapqan qazaqstandyq jaýyngerlerdi izdestirýde sińirgen eńbegi úshin 2013 jyly naýryz aıynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qolynan Qazaqstan Halyqtary Assambleıasynyń «Altyn medalin» aldy. Bizge jazǵan hatynda ol Harkovti azat etýdiń 70 jyldyǵyna qatysty sharalarǵa Qazaqstannyń qyzyǵýshylyq tanytpaǵanyna qynjylady. Qazir ýkraın jerinen tynyshtyq ketip turǵan kez. Keıbir óńirleride kádimgideı soǵys qımyldary júrip jatyr. Osy jyldar ishinde mektep oqýshylary 102-dıvızııanyń soǵystan aman qaıtqan birneshe jaýyngeri týraly derek tapty. Olardyń urpaqtary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tólebı, Túlkibas, Túrkstan aýdandarynda turady eken. Bir qyzyǵy, aman qaıtqan jaýyngerlerdiń barlyǵy Polshadaǵy Lambınovıse qalasy mańynda ornalasqan "Stalag-318 VIIIF" konslagerde bolypty. Sondyqtan izdeýdi Polsha jerinen jalǵastyrýdy jón kórdik. Oblys ákimdigi qarjylandyrǵan, «Serpilis» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy, belgili jýrnalıst Beısengúl Narymbetova, elimizge belgili mýltıplıkator-maman, Evrazııa televıdenıesi men radıosy akademııasynyń akademıgi Maqsut Jarymbetov úsheýmizden quralǵan sapar-top 13 qarasha kúni Shymkentten Máskeý arqyly Varshavaǵa ushtyq. Maqsatymyz – 1942 jyly kóktemde Shymkentte jasaqtalyp, sol jyldyń tamyz aıynda Ýkraına jerinde joǵalyp ketken, quramynda 11 373 jaýyngeri bar 102-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri týraly derek jınap, derekti fılm túsirý. Barǵan kúni qonaq úıge ornalasyp, jaıǵasyp alǵan soń, erteńine Polshadaǵy Qazaqstan elshiligine bardyq. Elshi Altaı Ábıbýlaev baýyrymyz ózi qabyldap, sapar maqsatymen tanysqan soń, tıisti azamattarǵa tapsyrmalar berdi. Varshavada doktorantýrada oqyp jatqan jerlesimiz Jandos Qarymbaev degen azamatty aýdarmashy retinde qosyp berdi. Erteńine biz ózimiz izdegen Lambınovıse qalasy qaraıtyn voevodasynyń ortalyǵy Opole qalasyna attandyq. Varshavadan poıyzǵa otyryp, 350 km jerdegi Opole degen qalaǵa jettik. Lambınovıse osy aradan 40 km jerde eken. Al "Stalag-318 VIIIF" konslageri Lambınovıseden 15 km jerde ornalasqan.
Polsha men postkeńestik elderdiń baılanysyn jandandyrýǵa úlken úles qosyp júrgen "Polsha-Shyǵys yntymaqtastyǵy" qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Evgenıı Brýdkevıch elshi Altaı Ábıbýllaev myrzanyń ótinishi boıynsha Opole qalasynyń temir jol vokzalynan qarsy aldy. Erteńine Opole qalasynan 40 km qashyqta ornalasqan Lambınovıse qalashyǵyna baryp-qaıtýǵa tegin kólikpen qamtamasyz etti. Osyndaı mádenı baılanystar arqyly memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa qol jetkizý joldary týraly óz tájirıbesimen bólisti.
"Polsha-Shyǵys yntymaqtastyǵy" uıymynyń sep bolýymen polıak bıznesmenderi О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan memleketterimen berik baılanys ornatypty. Polshadaǵy iri óndiris ortalyǵy sanalatyn Opole qalasy Oder ózeniniń jaǵasynda ornalasqan eken.
Lambınovıse qalashyǵyndaǵy mýzeıdiń qyzmetkeri pan Sebastıan óz isine berilgen adam eken. Mýzeı men konslager aýmaǵyn aralatyp, tarıhyn asa yjdaǵattylyqpen túsindirdi.
Lambınovıse mýzeıinde konslagerde qurban bolǵan keńestik áskerı tutqyndardy este qaldyrý úshin jasalǵan músindi kórdik. Qalaı bolsa, solaı jatqan 2 adam beınesi... Bul neni bildiredi? Mýzeı qyzmetkeri pan Sebastıan bylaı túsindirdi. «KSRO basshysy Stalın "Ásker tutqyndar týraly" Halyqaralyq Konvensııaǵa qol qoımaýynyń zardabyn qarapaıym keńes ofıserleri men soldattary tartty. Olardyń qatarynda Stalınniń óz uly Iаkov Djýgashvılı-Stalın de bar edi. Konvensııaǵa qol qoıǵan elderdiń tutqyndary "Qyzyl krest" sekildi túrli halyqaralyq uıymdardyń qamqorynda boldy.
Keńestik tutqyndarmen salystyrǵanda olardyń jaǵdaıy kósh ilgeri edi. Iship-jemi qunarly, jatar orny taza. Tas ýatý sekildi asa aýyr jumystarǵa da jegilmedi. Tutqyndar arasynda túrli mádenı-sporttyq sharalar ótkizilip turdy. Qaıtys bolsa, dinine qaraı joralǵysy jasalyp, tabytpen jerlendi.
Olar óz elderimen hat alysyp, posylka alýǵa quqyly boldy. Halyqaralyq «Qyzyl krest» uıymy da olardan kómegin aıamady.
Al qandaı jaǵdaıda túskenine qaramastan, «satqyn» dep óz úkimeti bas tartqan keńestik áskerı tutqyndarǵa nasıster mal sekildi qarady. (Olardyń elde qalǵan týystary da azyq-túlik kartochkasynan ajyratylyp, qýǵynǵa ushyrady).
Júıkesi shydamaǵan keıbir tutqyndar qaraýyldyń oǵynan ólý úshin olardy ádeıi arandatyp, kópe-kórneý qashý áreketin jasaıtyn. Nasıster de ondaılardan patron aıamaıtyn. Kún saıyn shybyndaı qyrylyp jatqan tutqyndardy úıme-júıme etip, bir shuqyrǵa tastap ústine topyraq tastaı salatyn».
Ný ormannyń ishindegi alańqaıda ornalasqan konslagerdiń tizilgen baraktarynyń qıraǵan qabyrǵalary áli tur. Bir barakty bastapqy qalpyna keltirip qoıypty. Lager aýmaǵynyń bir shetinde ornalasqan qaraýyldyń munarasyn da qalpyna keltiripti.
Lambınovısede eki konslager boldy. "Áskerı tutqyndar týraly» Halyqaralyq konvensııaǵa qol qoıǵan elderdiń áskerı tutqyndaryna arnalǵan birinshi lagerden ótken 100 myń adamnan soǵys jyldary bar bolǵany 1 myń adam qaıtys boldy. Al keńestik áskerı tutqyndarǵa arnalǵan ekinshi lagerde soǵys jyldarynda 200 myń adam ótipti. 40 myńy aýyr azaptan sonda qaıtys bolǵan. Konslager janyndaǵy Baýyrlastar zıratynda jatyr. Birneshe gektar jerdi alyp jatqan zıratqa polıaktardyń jaqsy qaraıtyny kórinip tur. Týǵan jerden alyp kelgen topyraǵymyzdy seýip, osynda jatqan atalarymyzdyń rýhtaryna arnap duǵa baǵyshtadyq.
102-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri otyrǵan Lambınovısedegi "Stalag-318 VIIIF" konslagerine 1944 jylǵy Varshava kóterilisiniń qatysýshylaryn da qamaǵan eken. Sonyń biri 1929 jyly týǵan Rombald Malınovskııdiń Varshavadaǵy úıinde bolyp, shańyraǵynan dám tattyq. Erli-zaıypty Malınovskııler óte ashyq, qonaqjaı jandar eken.
Rombald ataı konslagerdegi keńestik tutqyndardyń shybyndaı qyrylyp jatqanyn kózimen kóripti. Nasıster Shyǵys Prýssııany tastap qashqan soń Malınovskıı general Anderstiń armııasyna kirgen. Soǵys bitken soń sosıalıstik Polshaǵa oralýǵa seskenip, biraz jyl Italııada turypty. Keıinirek Anglııaǵa qonys aýdarady. Sol jerde Varshavadaǵy áke-sheshesi tiri ekenin estip Polshaǵa oralǵan. Kommýnısterden ábden qýǵyn kóripti. Polıak Qarsylasý Qozǵalysy kósemderiniń biri Tadeýsh Kostıýshkoǵa kózqarasyn surap edim.
- Keńes generaly ǵoı! - dep qolyn bir siltedi.
- Edvard Gerek men odan keıingi general Iаrýzelskıı tusynda ómirlerińiz qalaı boldy?
- Bostandyq bolmady.
Ary qaraı tipti qyzyq boldy. Shalyna sóılep jatqan Krıstına Malınovskaıa ájeıdiń aýzynan "Chýlakkýrgan" degen sóz shyǵyp qaldy. Sóıtsem, Krıstına ájeı 1939 jyly áıgili «Rıbbentrop-Molotov shartynan keıin Polsha bóliske túskende sheshesi, ata-ájesimen birge Lvovtan deportasııaǵa ushyrap, Marıı avtonomııalyq respýblıkasyna qonys aýdarylady. Artynan olardy túrikmen jerindegi Shardjoýǵa aıdaıdy. Kúnniń ystyǵyna shydamaı shetinen ólip jatqan polıaktarǵa túrikmender de tynyshtyq bermepti. Keıin bizdiń Sozaq aýdanyndaǵy «1 mamyr» kolhozyna aıdap ákeledi. Sholaqqorǵan mektebinde sabaq berip júrgen Krıstınanyń sheshesi 1944 jyly keńes azamattyǵyn alýdan bas tartqany úshin sottalyp, Kentaý mańyndaǵy Hantaǵy kenishinde qaıtys bolady. Aty-jóni Sofııa Kraýze (1905 -1944). Krıstına ájeıge Hantaǵydaǵy polıak zıratynan anasynyń qabirin taýyp sýretin salyp jiberýge tyrysatynymdy aıtyp, ýáde berdim.
Krıstına Malınovskaıa (tómengi qatarda ortada) Qazaqstanda aıdaýda bolǵan
Úshinshi kúni Varshava úshin shaıqasta qaza tapqan Keńes armııasy jaýyngerleriniń memorıaldyq zıratynda boldyq. Osynda Reseı elshiligi 1-hatshysymen kezdestik. Ol AQSh, Fransııa sekildi elderge ótip, qaıtpaı qalǵan áskerı tutqyndar sany 500 myńǵa jetýi múmkin ekenin aıtty. Soǵys tutqyndary týraly kóptegen qujattar bir kezdegi antıgıtlerlik koalısııa múshesi AQSh-ta saqtaýly tur. Onyń ishinde Lambınovısedegi III Reıhtyń eń iri konsentrasııalyq lagerleriniń biri "Stalag-318 VIIIF" lageriniń qujattary da bar. «Búgingi kúni Reseı men AQSh arasynda osy qujattardy Reseıge qaıtarý maqsatynda kelissózder júrgizip jatyr. Qujattar qolymyzǵa tıgen jaǵdaıda postkeńestik eldermen mindetti túrde bólisetin bolamyz. Ol qujattar "Memorıal" saıtyna da jarııalanatyn bolady» dedi reseılik dıplomat. Varshavadaǵy keńes jaýyngerleri jerlengen úlken zıratty tegis aralap shyǵyp, bir ǵana qazaqtyń zıratyn taptym. Qospanov Salyq (1916-45) esimdi sldat eken, rýhyna baǵyshtap duǵa etip, týǵan jerdiń topyraǵyn septim. Aıtpaqshy, Opole qalasynda da keńes jaýyngerleri jerlengen Baýyrlastar zıraty bar eken. Biraq qazaq deıtindeı jaýyngerdiń aty-jónin kezdestirmedim. Álemde Shymkentpen baýyrlas jeti qala bar. OQO ákimdigi men Shymkent qalasy basshylary yńǵaı tanytyp jatsa, iri óndiris ortalyǵy Opolemen de tyǵyz baılanys ornatýǵa múmkindik bar. Bul jerde sement, mıneraldy tyńaıtqysh jáne hımııalyq talshyqtar óndiretin óndiris oryndary shoǵyrlanǵan eken. Egis alqaptaryna qarap polıak agrarıılerinen úırenetin nárse kóp eken dep oıladym. Eýroodaq elderi tutynatyn almanyń negizgi bóligin Polsha óndiredi eken. Keıbir qonaq úılerinde nomirlerde alma turady. Dúkenderde, kóshelerde bizdegideı jaımalarda satylyp jatyr, baǵasy arzan. Biraq shynyn aıtsam, bizdiń almadaı jupar ıisi de, dámi de joq. Eger Eýropa naryǵyna shyǵý baǵytynda durys jumys jasaı alsaq, bizdiń alma polıak almasyn Eýroodaq naryǵynan yǵystyryp tastary sózsiz. Polıaktardan ózge de máseleler boıynsha tájirıbe almasýǵa bolady. Bul elde balalarǵa erekshe qamqorlyq jasalǵany seziledi. Otbasyndaǵy ár bala úshin aı saıyn tólenetin 132 evro járdemaqydan bólek, jyl saıynǵy mindetti tabys deklarasııasyn tapsyrǵanda balaǵa jyl boıy jumsalǵan aqshanyń túbirtekterin tapsyryp, aqshasyn qaıta alady eken. Batyspen ıntegrasııalaný úshin, aldymen ózimiz sekildi kommýnısterdiń tepkisin ábden kórgen Shyǵys Eýropadan, onyń ishinde polıak halqynan biraz nárse úırený kerek. Polıaktardyń josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa ótý tájirıbesimen tereńirek tanysý da biz úshin artyq bolmaıdy. Reseı, Belarýs sekildi elder Polsha aýmaǵynda ornalasqan baýyrlastar zırattaryn qamqorlyqqa alǵan eken. Sol baılanys birte-birte ekonomıkalyq baılanystardyń damýyna sebepker bolypty. Sóz sońynda bul eldegi jumysymyzdy tıimdi uıymdastyrý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaǵan Qazaqstannyń Polshadaǵy elshisi Altaı Ábıbýllaevqa jáne elshilik qyzmetkeri Baqytjan Bólegenovke alǵysymyzdy bildirgim keledi. О́mir Shynybekuly, Shymkenttegi №41mektep-lıseıdiń tarıh páni muǵalimi, Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵynyń múshesi
