Basqa basylymdardan

EQYU: ÁREKET JASAITYN KEZ 1 qańtarda Qazaqstan KSRO elderiniń ishinen birinshi bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik  jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyn qabyldady.

Qazaqstan tájirıbege, túrli tetikterge baı, biregeı jaǵrapııalyq qatysýshylar quramyna ıe Uıymdy Vankýverden Vladıvostokqa deıingi keńistiktegi yntymaqtastyq pen halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń ómirlik máni bar quraldardyń biri retinde qarastyrady. Solaı desek te, “qyrǵı-qabaq soǵystyń” aıaqtalǵanyna qaramastan, Uıym keńistigi qaýipsizdigin qurýdy shektep otyrǵan “qyzyl syzyq” jáne “qarjysyz oıyndar” sıpatyndaǵy pikirler áli de bolsa joıyla qoıǵan joq. EQYU-nyń basqa memleketterimen birge Qazaqstan qazirgi álem betpe-bet kelip otyrǵan negizgi qaýip-qaterlerdi tolyqqandy túsiný úshin Shyǵys pen Batystyń jaqyndasýyn tolyq qoldaıdy.EQYU HHI ǵasyrdaǵy álemniń alýan túrliligin moıyndaıtyn qurylym retinde qalyptasa me, joq  álde biz biletin “Venadan shyǵysqa sozylǵan” keńistikte úı qyzmetin atqaryp turǵan batystyń quramdas bóligi retinde Uıym bolyp qana qala bere me?  Mine, Uıym bolashaǵyn aıqyndaýshy negizgi suraq qaıda jatyr. Eki onjyldyq boıyna demokratııalyq qoǵamdas­tyq­­qa kirigip ketsek te, “burynǵy keńes elderi” tý­raly qalyptasyp qalǵan pikir áli kúnge deıin EQYU-daǵy seriktesterimizdiń sanasynda jańǵyryǵýda. Osyny eskerer bolsaq, EQYU-ǵa múshe elderdiń bizge kórsetken senimi Qazaqstan úshin óte mańyzdy. Demokratııalyq qoǵam qurý – elimizdiń sanaly túrde tańdaǵan joly jáne biz ary qaraı elimizdi saıası turǵyda damytýǵa jáne qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn jaksartýǵa tyrysatyn bolamyz. Qazaqstandyq tóraǵalyq devızi tórt “T” árpinen tu­ratyn bolady. “Trast” (senim) – bizge aýadaı qajet bir-birimizge degen senim, “tradıshn” (dástúr) – EQYU-nyń negizgi qaǵıdattary men qundylyqtaryn qalt­qysyz ustaný, “transparensı” (ashyqtyq) – ha­lyq­aralyq qatynastarda “qos standarttardan” azat jáne “ekige bóletin shekteýsiz” barynsha ashyq bolý, qaýip-qaterlerge qarsy turýda syndarly ynty­maq­tastyqqa beıimdilik. “Tolerans” (tózimdilik) – qazirgi kezde mańyzdylyǵy artyp otyrǵan mádenıetaralyq jáne órkenıetaralyq únqatysýdy nyǵaıtýdyń ǵalam­dyq jolyn kórsetý. Qazaqstan EQYU-nyń basty baǵyttarynyń biri re­tin­de Uıym damýynyń negizgi máseleleri jónindegi kon­sensýs alańynyń nyǵaıýy men damýyn qarastyrmaq. EQYU sammıtindegi on jyldyq úzilis Uıymnyń kon­sen­sýstyq negizi daǵdarys jaǵdaıynda bolmaǵan kúnniń ózinde anyq tyǵyryqqa tirelgendigin kórsetedi. Osyǵan baılanysty biz EQYU-ǵa múshe elderdi 2010 jyly atalmysh kezdesýdi ótkizý týraly Qazaqstan bastamasyn qoldaýǵa shaqyramyz. Atalmysh sammıt, sonymen qa­tar, Helsınkı Qorytyndy aktisine 35 jyl, Parıj har­tııasyna 20 jyl jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaq­talýyna 65 jyl tolýyn atap ótýge múmkindik bermek. Mazmundyq turǵyda sammıt EQYU jaýapkershiligi aımaǵyndaǵy qaýipsizdik, Aýǵanstandaǵy ahýal jáne toleranttylyq máselelerin qarastyrýdy kózdeıdi. Bul óz kezeginde EQYU-ǵa múshe memleketter kóshbasshylaryna saıası erik-jiger tanytyp, olardyń halyqtary aldynda turǵan kúrdeli qıyndyqtarǵa jaýap berý múmkindigi bolyp tabylmaq. Aıta ketý kerek, EQYU – búginde teńdesi joq Uıym. Onyń tyǵyryqqa tirelýi nemese joıylyp ketýi eýro-atlantıkalyq keńistikte jarylý (bóliný, ydyraý) qaýpi bar vakýýmnyń paıda bolýyna ákelip soǵady. Qazaqstandyq tóraǵalyq EQYU-nyń barlyq úsh ólsheminiń úılesim tabýyn nazarda ustaıtyndyǵyna toqtalǵym keledi. Mundaı qadam qazirgi zamannyń qaýip-qaterlerine qarsy turyp qana qoımaı, sonymen qatar, olardyń paıda bolý kózderimen de jumys isteýge múmkindik bermek. Tórt tuǵyr:  SENIM Ádil AHMETOV, Parlament Senatynyń depýtaty. 12-15 qańtar aralyǵynda Avstrııa astanasy Vena qalasynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymyna Qazaqstannyń tikeleı tóraǵalyq ete bastaǵanyn aıǵaqtaıtyn aýqymdy shara­lar bolyp ótti. Uıymnyń qazirgi tór­aǵa­sy elimizdiń Memlekettik hat­shy­sy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev bastaǵan Qazaqstan dele­gasııasy álgi sharalarǵa qatysyp keldi. Men de sol delegasııanyń quramynda boldym. Atalǵan beldi Uıym­nyń janyndaǵy Tu­raq­ty keńestiń kezekti oty­rysyna bul joly Qanat Saýdabaev basshylyq etti. О́z baıandamasynda ol Uıym­nyń ústimizdegi jyly at­qa­­ra­tyn jumysynyń negizgi baǵyt­taryn aıqyndap berdi. Qa­zaq­stan­nyń tóraǵa retinde qandaı túıin­di máselelerge den qoıatyny jaıly Turaqty keńeske qatysyp otyrǵan 56 memlekettiń delega­sııa­la­ry Elbasymyz Nursultan Nazar­baevtyń úlken ekrandardan kór­se­tilgen beıne úndeýin zor yqylas­pen tyńdady. Úndeý óte úlken áser qaldyrdy. Memleket basshysy qazaqstandyq tóraǵalyqtyń negizgi nysanalary tórt “T”, ıaǵnı “trast” (senim), “tradıshn” (dástúr), “trans­­parensı” (ashyqtyq) jáne tolerans “tózimdilik” degen usta­nym­dar bolatynyn qadap aıtty. Sol mańyzdy ustanymdardyń ishindegi Senimniń óte úlken ról atqaratynyna erekshe toqtalyp ótkim keledi. О́ıtkeni, senim barlyq sheshimderdiń bastaýy bolyp tabylady. Elbasy “Birlik bolmaı – tirlik bolmas” degen halyq dana­lyǵyn da tegin aıtqan joq. Qarap otyrsaq, atalǵan Uıymnyń quryl­ǵa­nyna da 35 jyl bolyp qalypty. Osy oraıda oǵan múshe bolyp ta­bylatyn memleketterdiń bir-birine degen senim deńgeıine keler bolsaq, ony Venadan shyǵysqa qaraı jáne Venadan batysqa qaraı dep ekige bólip qaraýǵa týra keledi. Sebebi, Batys Eýropa elderiniń, ásirese, TMD elderine degen senimi áli kún­ge deıin eski stereotıpke negizde­le­di de, batysqa jáne shyǵysqa bólý ara-tura bolsa da syr berip qa­lyp jatady. Osyndaı senim men pıǵyldan arylatyn kez kelgenin Prezıdent óz sózinde ashyq aıta kelip, Qazaqstannyń bul Uıymǵa basqalarmen terezesi teń memleket retinde basshylyq etetinin jetkizdi. Álgindeı senimsizdik joıylmaıtyn bolsa, birlik bolmasa, jaqsy nátıjege jete almaımyz degendi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shegelep aıtty. Ol sóz ras ta. Qazaqshalap aıtqanda, múshe elderdiń biri báıbisheden, al ekinshisi toqaldan týǵan joq qoı. Barlyǵy da teń quqyqty elder. Batysta keıingi kezge deıin “stan” degen uǵymǵa úrke qaraıtyn ádet qalyptasqan. Mysaly, Tájik­stan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túr­ki­menstan, onyń syrtynda Aýǵan­stan, Cheshenstan jáne Pákstan sııaqty elder bar. Mine, ataýlary osyn­daı “stanǵa” bi­te­tin elderge Batys oń qabaq tanyta ber­meı­di. О́ıtkeni, Aýǵan­stan­daǵy jaǵdaı qan­shama jyldan beri shıe­lenisip keledi. Sol eldegi 35 jasqa kelgen azamattardyń kórgeni tek qarý-ja­raq pen oq dári. Eko­nomıka salasy jam­bas­tap jatyr. Kún­kóristiń kózi tek esirtki satýmen baılanysty bolyp tur. Prezıdent óz úndeýinde osy máselege qatty mán berdi. Bul shıelenisti álgi memlekettiń jalǵyz ózi sheshe almasyna nazar aýdardy. Byltyr bizder Torontoǵa (Kana­da) EQYU Parlamenttik Assambleıa­synyń kezekti kúzgi sessııasyna bar­ǵan kezde kanadalyq Senat tóraǵasy aýǵan soǵysyn jalǵyz Amerıka Qurama Shtattary sheshe almaıdy degendi ashyq aıtty. Onyń túıininiń óte tereńde jat­qanyn, sheshimin tabýǵa kóptegen memleketter qol­ushyn berýi tıis ekenin, ásirese, Ortalyq Azııadaǵy memleketter, sonyń ishinde Qazaq­stannyń úlken ról atqaratynyn alǵa tartty. Bul sózdiń jany bar, óıtkeni, Ortalyq Azııadaǵy mem­leketterdiń mentalı­teti, salt-dástúri, psıhologııasy erekshe. Ony Batys bile bermeıdi. Sondyqtan olarda osy máseleniń túıinin sheshýge Qazaqstan qolushyn beredi-aý degen úmit bar. Qazaqstan tara­pynan qazir osy elge gýma­nıtarlyq kómek berilip jatyr. Memleket sheshimimen Aýǵanstanǵa 50 mıl­lıon dollar bólinip, myńdaǵan aýǵandyq azamattardy bizdiń elde oqytyp, ol eldiń áleýmettik sala­syna qajet mamandar daıarlaýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Uıym músheleri bul qadamymyzǵa durys kózqaras tanytyp otyr. Parlament depýtaty retinde byltyr kúzde Berlın qalasyndaǵy Marshall ortalyǵy uıymdastyr­ǵan, Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik máselesine arnalǵan semınarǵa qa­tysyp, Býndestagtyń (parlament­tiń) bir top depýtattarymen kezdesý kezinde olardyń biri aýǵandar nege úndemeı otyr dep qaldy. Sonda aýǵandyq depýtattardyń biriniń by­laı degeni bar: “Batys bizge ın­vestısııany tógip jatyrmyz dep uran­datady. Al sizder sol ınves­tısııalardyń qalaı jumsalyp jat­qanyn bilesizder me? Onyń bir tıyny da halyqqa jetip jatqan joq. Onyń ústine Aýǵanstanda soǵys talıbandarman júrý ústinde. Al talıbandardyń kim jaǵynda ekenin sizder bilesizder me? Ta­lıban qozǵalysyn halyq qoldaıdy, sondyqtan soǵys halyqpen júrip jatyr”. Men osy oraıda jańaǵy depýtattyń pikirimen sanasý qajettigin aıtqym keledi. Eger halyq talıbandardy qoldaıtyn bolsa, onda halyqty eshkim de jeńe almaıdy. Halyqpen soǵysyp eshkim abyroı tap­qan emes. Aýǵandyq depýtattyń álgi ýá­ji­ne jete mán be­rý qajet ekeni anyq. Qa­zir AQSh Aýǵan­s­tan­daǵy áske­rı­leriniń sanyn kó­beıtip, bar­lyq shıe­le­nisti qa­rý­ly kúsh­ter­diń kóme­gimen ret­ke keltirý nıe­tin­de. Biraq budan du­rys ná­tıje shyǵa qoıa ma? Mine, dál osy turǵydan qaraı­tyn bolsaq, EQYU-ǵa múshe mem­leket­ter­diń ózara aýyzbir­shi­ligi dál qazir aýadaı qajet. Onyń ústine Uıymǵa múshe elder basshy­larynyń sońǵy sammıti Túrkııada osydan 10 jyl buryn ótti. Al odan bergi zamanda, ásirese, Amerıkada 11 qyrkúıekte oryn alǵan alapat oqıǵadan keıin qaýipsizdik máse­lesine tóngen qater múlde ulǵaıyp ketti. Sondyqtan EQYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń sam­mı­tin ótkizý týraly Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasy óte oryndy. Bul oraıda EQYU PA Bas hatshysy Spenser Olıver bylaı deıdi: “Sammıt týraly bastama Qazaqstannan, onyń ishinde Mem­leket basshysy Nursultan Nazar­baevtan shyǵyp otyr. Men bul usynysty 100 paıyz qoldaımyn. Sebebi, keıbir elder bul tek Qa­zaqstan úshin ǵana qajet dep oı­laıtyn syńaıly. Olar qatelesedi, sammıt Qazaqstan úshin emes, Uıymnyń óz abyroıy úshin qajet”. Osy Uıymnyń ishindegi senimdi qalpyna keltirý, sóıtip, onyń qaý­qary men bedelin kúsheıtý úshin eń aldymen sammıt kerek. Prezıdent usynysyn kóptegen memleketterdiń ókilderi qoldady. Másele sammıt­tiń qaı jerde ótýinde emes, eń al­dy­men onyń Qazaqstannyń basta­ma­symen ótýinde. Kún tártibine keler bolsaq, EQYU-nyń úsh sebe­tindegi máseleler teńdeı alynyp júriletindigine de Qazaqstan bas­shy­sy jiti nazar aýdardy. Qazir baı­qap otyrsańyz, túıini sheshil­megen máseleler kóbeıip keledi. Kavkazdaǵy, Aýǵanstandaǵy jáne ózge de aımaqtardaǵy shıelenister jyl sanap arta túsip otyr. Sol máselelerdi sheshýde ózara senim qajettigin ýaqyttyń ózi dáleldedi. AQSh-ta ótken Helsınkı komıs­sııa­synyń otyrysynda meniń baıan­damamnan keıin komıssııa tóraǵa­sy: “Jer betinde eshkimdi shettet­peı­tin, eshkimdi kemsitpeıtin bir el bolsa, ol – Qazaqstan. Osy eldiń tájirıbesin, ǵıbratyn búkil jer jú­zine taratýymyz kerek. Qazaq­stan bul másele jóninde Amerıkaǵa da úlgi’’, – dedi. Mundaı baǵanyń elimizdiń abyroıyn asqaqtatqany aıtpasa da túsinikti. Árıne, mundaı nátıjege biz el ishindegi ózara senim men tózim­diliktiń arqasynda qol jetkizip otyrmyz. Olaı bolsa, EQYU-ǵa múshe memleketterdiń arasynda óz­ara senim bolmaıynsha, Uıym abyroıyn arttyrý da múmkin emes. Senim barlyq sheshimderdiń bastaýy ekendigi únemi nazarda bolýy tıis. Uıym jumysynda da osyny únemi qaperde ustaǵan jón.