Er men Jer

Elbasy óziniń belgili baǵdarlamalyq maqalasynda «Týǵan jerge týyńdy tik!» degen halqymyzdyń ejelgi dana támsilin bekerden-beker aýyzǵa alǵan joq. Odan ári Nursultan Ábishuly týǵan jerin súıe almaǵan adamnyń týǵan elin de jarytyp súıe almaıtyny týraly ózekti oılaryn órbitedi. Shyn máninde de, «bajaılap qarasaq, bul – maǵynasy óte tereń sóz­der». Týǵan jerin kórkeıtip, ony meken­dep jaılaǵan el-jurtynyń dańqyn asy­ryp, maqtanyshyna aınalǵan tuǵyrly tul­­ǵalardy ǵana týǵan jerge tý tikkender sa­natyna qosa alsaq kerek. 
Qazaq uǵymynda er men jer ejelden egiz, birtutas ekendigin dáleldep aı­typ jatýdyń ózi artyq. Alpamys ba­tyr­dyń kindik qany tamǵan týǵan jeri Jıdeli Baısyn ekeni, Qobylandy ba­tyr­dyń Qaraspan taýyn jaılaǵany ba­la jasymyzdan jadymyzda jattalyp, sanamyzǵa sińip qalǵany sonshalyq, bu­lar­dy bir-birinen ajyratyp jeke-jeke aıtýdyń ózi múmkin emesteı kórinedi. Erdi aıtsań oıyńda týǵan jeri turady, jerdi aıtsań til ushyna erdiń aty orala ketedi. Sondyqtan da qazaqy dildegi er men jer bir-birinen eshqashan ajyramas aqqý uǵymdar, kıeli túsinikter dep aıshyqtaǵanymyz durys bolar. Osy oıymyzdy ary qaraı damyta tússek, Mádı desek – Qarqaraly, Imanjúsipti aıtsaq – Ereımentaý, Estaıdy shyrqasaq – Maraldy, Aqan desek – Qoskól men Syrymbet, Birjanǵa bassań – Búrkitti men Jókeıkól, Jaıaý Musany góı-góı­letseń – Baıanaýyl, Balýan Sholaqty asqaqtatsaq – Býrabaı, Ǵazızdi áýeletsek – Qaraótkel, Kenendi kósiltsek – Qordaı, Ilııas aqyndy josyltsań – aǵyndy Aqsý aldyńnan shyǵary haq. Bul aqtańger ónerpazdar osynaý týǵan jerine tý tige otyryp, týǵan jerleriniń mereıin asyra otyryp baıtaq qazaq dalasynyń da or­taq maqtanyshyna aınalýynyń ózi bir ǵa­nıbet emes pe. 
Iá, batyr erlerimiz san taraptan suqtanǵan jaýlarǵa atamekenniń qa­rys qadamyn da bermeı, keıingi kele­shek urpaqqa mıras etse, ónerpaz baba­la­ry­myzdyń er tulǵasy týǵan jerdi as­qaq­tat­qan ánderi men kúılerinde, aǵyndy jyr­larynda beınelenip qaldy. Olar bú­kil qazaqqa áıgilenip dańqy ketken týǵan jerleriniń, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, týdaı jelbiregen sımvoldaryna aınaldy. Mine, osynyń ǵıbrat-taǵylymyn búgingi óskeleń urpaqqa otanshyldyq, elshildik tárbıesin berý oraıynda kádege jaratsaq, qanekı!
Budan góri de tereńirek zerdelesek, shyn er jershil bolady der edik! Bul arada jershil degen sózden úrkýdiń jóni joq. Adal pıǵyldy erler qashanda tar óredegi pasyq jershildikten aýlaq, ondaı miskindikten bıik turady. Qapysyz qaratil aqyn Ǵafý Qaıyrbekovshe qaıyrǵanda, shyn erlerdiń jershildigi – «jeti túnde mekenin aınymaı tapqan attyń jershildigi sekildi, qıyrda júrse de atamekeniniń ár shóbin jańylmaı aıtqan qarttyń jershildigi sekildi, qanaty talsa da jetpeı qonbaıtyn qustyń jershildigi sekildi, balasynyń kindigi túsken jerin tappaı qoımaıtyn ana degen kúshtiń jershildigi sekildi» bolady. Týǵan jerge tý tigetin, atamekendi ardaq tutatyn, ár talyn aıalap, onda jumaq-baq ornatatyn bizdiń er­ler­ge keregi, mine, naq osyndaı jampoz jer­shildik. 
Osy arada arǵy tarıhtan, bir áńgime qozǵaıyq. Kenesarynyń batagóıi Bógembaı bı osynaý sherli joryq qyr­ǵyz jerine qadam basar aqyrǵy kezinde hannyń ruqsatymen, sońyna bir qaýym eldi ertip týǵan Zerendi tórine qaıtyp oralady. Qansha jurt qyrǵynnan aman qalady, týǵan jerde urpaq órbitip, ómirdi jalǵastyrady. Olardyń búgingi urpaqtary on san aýyl. Bıdiń óz urpaqtary negizinen Aıdabol kóliniń ja­ǵasyndaǵy Bógembaı bı aýylynda tu­rady. Eldi saqtaǵan, jer kıesin aqtaǵan er babamyz osy Bókeńdeı-aq bolar. Elde es­kertkishi de ornady. О́negesin týǵan jerd­e búgingi urpaq tolǵady. 
Jańa Aıdabol kólin aıttyq. Aıdabol aýyly, Aıdabol spırt zaýyty bar. Buryn bilmestikpen osy aýyl men jer ataýyn qaıdaǵy bir «Aıda, bol!» degen buıryq raıdaǵy etistikten, spırt zaýytyndaǵy jumysqa baılanysty shyqqan dep jańsaq uǵyp kelgen ekenbiz. Tergep-teksere kelgende ol Baıanaýyldan kelip qonaqtaǵan súıindik arǵyn ishindegi ataqty Aıdabol bıdiń qurmetine qoıylǵan ataý bolyp shyqty. Odan soń osy Zerendi baýraıynda, Qoshqarbaı taýynyń eteginde áıgili jalaıyr Shora qusbegi Dúısen batyrdyń qonaǵy bolyp aılap erýlegen. Qusbegi qurmetine osyndaǵy ózendi halyq Shora ózeni dep atap ketken. Mine, osyndaı el syılaǵan erler qurmetine qoıylǵan jer ataýlaryn tústep-túgendeıtin de ýaqyt jetti dep bilemiz. 
Er men Jer. Bul oraıda aıtylar áń­gime munymen túgesilmek emes. «Er – týǵan jerinde» degen máteldiń mánin uǵar erlerimiz kóp bolsyn dep tileıik.

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»