«Aqsaq qulandy» japondar óte jaqsy kóredi»

– Takahashı san, 2007 jyldyń kók­teminde Almatydaǵy «Qazaq­konsert» zalynda konsert bergenińiz, sondaǵy siz oryndaǵan «Qaıran zaman», «Igaı-aý» tárizdi ánder ben kúıler kúni búginge deıin jadymyzda. Sodan beri arada týra on jyl ótipti. Repertýaryńyzǵa taǵy qandaı jańa ánder qosyldy?
– 2005-2007 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri Nurjan Janpeıisovten toqsanǵa jýyq dástúrli án úırendim. So­nyń jıyrmadaıyn kásibı deń­geıde oryndaımyn. О́zińiz onyń Dánesh Raqyshevtyń sońǵy shákir­ti ekenin bilesiz. Mine, sol usta­zym­nyń úıretýimen halyq ánderi «Gúldarıǵa» men «Shıli ózennen» bólek, Dánesh Raqyshev, Áset Naı­manbaıuly sııaqty qazaq kom­po­zıtorlarynyń ánderin jattap aldym. Bul týyndylardyń ishinde Ásettiń «Kishi Ardaq» ánin erekshe unatqandyqtan shabyttana oryndaımyn. Ánniń áýeni qazaqtyń tabıǵatymen egiz-aý dep oılaımyn. Dánesh Raqyshev repertýaryndaǵy «Beljaılaý sazy» da meniń súıikti ánderimniń biri. Kúnniń shýa­ǵyndaı meıirli, janyńa jaqyn netken ǵajap áýen! 
Nurjan Janpeıisov pen Dánesh Raqyshevtiń repertýaryndaǵy án­der­den bólek, Qaırat Baıbosynov, Jánibek Kármenov tárizdi belgi­li tulǵalardyń týyndylaryn tyń­daǵandy unatamyn. Qazir shyǵar­ma­shylyǵymdy jetildirý jolynda qazaqtyń ulttyq kóne aspaby qobyzben án aıtýdy bastadym. Qobyz tartýdy da óz betimmen úı­rendim. Qobyzdyń súıemeldeýimen «Aǵajaı Altaı», «Jorǵataı» án­derin oryndaı­myn. Kúıge kelsek, ártúrli óner­paz­dardan jıyrmaǵa jýyǵyn úı­ren­gen edim. Kúı tartýdan góri kóbi­ne ánge kóbirek jaqyn bolǵan­dy­ǵym­nan ázirge on kúıdi ǵana joǵa­ry deńgeıde sherte alamyn. Qazaq­tyń kúılerinen maǵan ásirese, Súgir­diń shyǵarmalary qatty unaıdy, «Aqqý», «Toǵyz taraý», «Bes jorǵa» sııaq­ty kúılerdi shertip rahattana­myn. Kúılerdi kóbine ózim jeke qal­ǵan sátterde oryndaımyn. Son­daı-aq, sybyzǵyda oınaýdy úırendim.
– Japonııaǵa qazaqtyń án-kúıin tanystyryp, taratýdaǵy eńbegińiz kól-kósir, árıne. Bul týraly japon jýrnalısteriniń talaı ret tamsanyp jazǵandary bar. Sonda osynshama tanymal­dy­lyqqa qalaı qol jetkizdińiz?
– Japonııanyń ár óńirinde jylyna 4-5 konsert uıymdastyramyz. Qazaq­tyń dástúrli ánderin nasıhat­taý meniń kúnkóris kásibim emes. Negizgi mamandyǵym aǵylshyn tiliniń muǵalimi bolǵandyqtan, mek­tepte joǵary synyptarǵa osy pán­nen sabaq beremin. Muǵalimniń jumysy qashanda qarbalas qoı. Qandaı memlekette bolsyn dál osy mamandyq ıeleriniń negizgi kásibinen basqa jumystarmen aınalysýǵa ýaqyty da, múmkindigi de bola ber­meıdi. Biraq soǵan qaramastan qazaq halqynyń dástúrli ónerin janym súıgendikten osynshama mol qazynany otandastarymnyń da ta­nyp-bilgenin qalaımyn, konsert qoıýǵa qashanda ýaqyt tabamyn. 
Byltyr biz birneshe aýqymdy shara ótkizdik. Mysaly, Osakada Japonııanyń ulttyq etnologııalyq mýzeıi bar. Osy mýzeıde qazaq jáne Ortalyq Azııanyń basqa da halyq­tarynyń mádenıetin tanystyratyn eksponattar jańartyldy. Sóıtip, onyń ashylý saltanatynda maǵan qazaqtyń ulttyq ónerin tanystyryńyz dep usynys jasaldy. Konsert qana emes, mýzeıge qoıylǵan dombyra men qobyz­dyń dybystaryn kórermenge ja­qynnan shertip kórsetý sharasy ótti. Mýzeıdiń keń foıesine 200-den astam adam jınaldy. Barlyǵy qazaq ónerine, Ortalyq Azııa elderiniń mádenıetine zor qyzy­ǵýshylyǵy bar adamdar. Byl­tyr qarasha aıynda Qazaqstan Pre­­zıd­enti Nursultan Nazarbaev Japo­nııaǵa resmı saparmen kelgende el Premer-mınıstriniń shaqyrýymen keshki asqa qatystym. Árıne, osyndaı joǵary deńgeıdegi sharaǵa qatysýym ónerimniń el ishinde óte joǵary baǵalanýy dep bilemin. 
– Jalpy, konsert­teri­ńizde qazaq mýzykasyn jer­gilikti halyq qalaı qabyldaıdy?
– «Alystaǵy eldiń buryn-sońdy qulaǵymyz shalmaǵan sırek ánderin tyńdap súısindik» dep jatady kóbisi. Talaı japon Qazaqstandy geo­grafııalyq jaǵynan ári alys, ári jumbaq el dep biledi. Al konsertke kelgenderdiń ár ándi berilip tyńdaǵanyna kýá boldym. Qazaqtyń dástúrli aspabynda mýzykalyq týyndy oryndaı alatyn japondar bar, biraq óte az. Qaıta oǵan qaraǵanda Mońǵolııanyń án-kúıin sheber meńgergen qandastarym kóp-aý degen oı keledi. Mysaly, mońǵoldyń attyń basy beınelengen ulttyq aspaby morınhýýr munda keńinen tanymal. Japonııanyń bastaýysh mektepterinde oqytylatyn ana tili páni oqýlyǵyna tipti osy morınhýýr­men baılanysty mońǵol ertegisi de engen. Dombyra týraly ádemi ertegi bolsa maǵan aıty­ńyzshy...
– Ańyzda dombyranyń qasıeti men qudiretin bederleıtin «Aqsaq qulan» kúıi bar emes pe?
– Iá, «Aqsaq qulan» kúıin bile­min. Repertýarymnyń boıtu­maryna aınalǵan shyǵarma. Ár kon­sert qoıǵan saıyn men «Aqsaq qulan» týraly ańyzdy baıandap beremin, al áıelim kúıin shertedi. «Aqsaq qulandy» japondar óte jaqsy kóredi. Qazir dombyraǵa qatysty ańyz-ertegilerdiń mýzykamen baılanysyn zerttep júrmin. Zaıybym da óner adamy. Ekeýmiz Japonııada qazaq ónerin nasıhattaý jolynda eńbek etip júrmiz. Kelinshegim dombyra tartqysy kelgen japondarǵa mýzykalyq aspapta oınaýdyń qyr-syryn úıretedi. 
– Sizdiń Ortalyq Azııadaǵy basqa da ulttardyń, Altaı halyq­tarynyń baıyrǵy mýzykalyq týyndylaryn joǵary deńgeıde oryndaıtynyńyzdy bilemiz.
– Ras, 2005-2007 jyldary qyrǵyz, qaraqalpaq áýen­derin úırengenim bar. Biraq udaıy jat­tyqpaǵan soń kóbisin umy­typ qalyppyn. Qyrǵyz ben qaraqal­paq­tyń ulttyq mýzykasynda ha­lyq­tardyń jaǵrapııalyq jáne mádenı jaǵynan jaqyndyǵy bolǵan soń qazaqqa uqsas tustary kóp. 2005 jyly Qaraqalpaqstandaǵy Núkis qalasyna baryp, mýzyka zertteýshilerimen, aspap jasaýshy sheberlermen kezdestim. Sonda bir qaraqalpaqtyń kúıshisi dýtarmen Qurmanǵazynyń «Balbyraýyn» kúıin oryndaǵan edi. Qazaqstanda estigen «Balbyraýynnan» basqasha­laý, aranjırovkasy bólek saz eken. Osylaısha, qazaqqa týys ulttar arasynan qazaq kúıiniń jańa qy­ryn ashqandaı boldym. Qyrǵyz án­deriniń ishinde bireýi erekshe esimde qaldy. Ataı　Ogonbaevtyń «Oı, bulbul» ánin Dánesh Raqyshev oryndaǵan. Men de oryndap júrmin.
– Buryn bergen bir suhbaty­ńyzda: «Qazaqtyń halyq ánin oryndaǵanda arqam qozady», dep edińiz. Qazaqtyń dástúrli ánderin japon araldarynda shyrqaǵanda qandaı kúı keshesiz?
– Iá, qazaq ánin oryndaǵanda rahat sezimge bólenemin. Áset Naı­man­baıulynyń «Qysmet» áninde mynandaı joldar bar ǵoı: «Kómekeı kók qabysyn ánmen ash­sam, Tógilip merýert-marjan saýyldaǵan».
Osy ándi aıtqanda ár sózi kómeıimnen merýert-marjan bolyp tógi­lerdeı túıiledi. Iá, qazaq ánin­degi sózderdiń dybystalýy erek­she ádemi. Qazaq tilindegi á, u, ó, ú, y, i tárizdi dybystar qazirgi japon tilin­de kezdespeıdi. Japon tilinde a, ı, ý, e, o degen bes daýysty dybys bar. Meniń oıymsha, 1300 jyl buryn qazaq tilindegi dybystalý erekshelikteri japon tiline de tán bolǵan sııaqty. Mysaly, japon­nyń eń kóne jyr jınaǵy – «Manıoshıý». Bul VIII ǵasyr shamasynda qurastyrylǵan jınaq. Bir ǵajaby, men qazaqtyń dástúrli ánin shyrqaǵan kezde eki el arasyndaǵy baıyrǵy jaqyndyqty sezinemin.
– Jalpy, japon men qazaq áýeninde ózara uqsastyq bar ma?
– Japon men qazaq ánderi bir-birine múlde uqsamaıdy. Japonnyń Toýhoký aımaǵynyń ánderi men mońǵoldyń «Ýrtyn dýý» degen ániniń oryndalý ádisi men melodııasy óte uqsas. Biraq mońǵol áýenderi men qazaq mýzykasy bólek, ekeýi eki basqa dúnıe ǵoı. Sol sekildi ejelden kóshpendi órkenıettiń ıesi qazaq pen eginshilikti kásip etken japon halqynyń mýzykalyq talǵamy da bólek. Biraq japonnyń klassıkalyq mýzykasy gagaký sazy Ortalyq Azııadan keldi degen derekti kóne jazbalardan kezdestirip qalasyz. Shyn máninde, japonnyń «bıva», «shıamısen», «kokıý» sııaqty ulttyq aspaptarynyń kóbisi Ortalyq Azııadan Qytaı arqyly kelgendigi málim. Ol zamanda tek dombyra men qobyz ǵana japon araldaryna jetpegen bolsa kerek.
– Bálkim, shabyt qysqan sátterde án jazatyn da ónerińiz bar shyǵar, sirá?
– Kóńil hoshyma qaraı qolyma dombyra alyp, ishteı shertetinim bar. Biraq ókinishke qaraı, ol dúnıeler sol shertilgen jerde qalyp qoıyp jatyr. Múmkin bular kemeline kelip, tolyspaǵan soń solaı shyǵar. Biraq eldiń esinde máńgi qalatyndaı ǵajap bir án, ne kúı jazsam dep armandaımyn. Arman aldamaıdy ǵoı...
– Qazaqtyń ánderi men kúılerin asqaqtatýda qanatyńyz talmasyn, Takahashı san!

Áńgimelesken 
Sharafat JYLQYBAEVA