О́tken jyldyń 28 maýsymynda BUU Bas Assambleıasynda KK-niń turaqty emes bes múshesin saılaý ótkeni belgili. Sol saılaýda Qazaqstanǵa 138 memleket daýys berip, Otanymyz atalǵan uıymnyń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes múshesi dep tanylǵany taǵy málim. Jahandyq turaqtylyq pen beıbitshilikti ornyqtyrýda negizgi tetikti ustap otyrǵan uıymǵa Ortalyq Azııa elderiniń arasynda Qazaqstannyń alǵash bolyp múshelikke ótýi álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdarǵan oqıǵa retinde este qalmaq.
Osy oraıda, biz BUU-nyń Qoǵamdyq aqparat departamentiniń ókili Vlastımıl Samekpen áńgimelesken edik.
Vlastımıl myrza, saıasatker retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolyp qabyldanýyn qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstannyń 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine kirýi óte mańyzdy qadam boldy dep esepteımin. Bul tarıhı mańyzy zor oqıǵa. Tarıhı deıtin sebebimiz, osy aıtýly oqıǵa 25 jyl burynǵy kezdi eske túsiredi. 1992 jyly 2 naýryzda Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolyp qabyldandy. Sol oqıǵa tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil dúnıe júzi úshin tarıhı jáne saıası turǵydan mańyzdy bolǵany sózsiz. Bul Eýrazııa keńistigindegi ózgeristerdiń nátıjesi edi. Mine, sodan beri 25 jyl ótipti. 25 jyl ishinde Qazaqstan bıik belesterden ótip, halyqaralyq zor bedelge ıe boldy.
Qazaqstannyń 2017-2018 jyldardaǵy BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi músheleriniń qataryna qosylýy týraly aıtsaq, bul da ońaılyqpen kele qalǵan joq. Bas Assambleıada ótken daýys berý kezinde Qazaqstandy 138 memleket qoldady. Bul dodada basty qarsylas Taıland bolǵanyn bilesizder. Taılandtyń ASEAN-ǵa múshe, saıası arenada óz orny bar memleket ekeni belgili. Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine ený jolyndaǵy básekede 55 daýys jınaǵan Taılandtan basym bolýy respýblıkanyń halyqaralyq deńgeıde saıası bedeliniń joǵary ekenin bildirse kerek. Biz aýqymdy jumystardyń bastalǵanyna kýá bolýdamyz. BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine qabyldanýdyń alǵashqy jemisteri de joq emes. Máselen, Astana qalasynda Sırııa jónindegi kelissózderdiń birneshe kezeńi ótti. Olar «Astana prosesi» degen ataýǵa ıe boldy. Bul jaıt dúnıe júziniń nazaryn ózine aýdardy.
Qazaqstan – Ortalyq Azııa elderiniń arasynda BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolyp engen alǵashqy respýblıka. Osy oraıda Qazaqstan Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń múddelerin eskere otyryp, óz qaǵıdattaryn ustanady. Bul óte mańyzdy qadam. Ǵalamdyq saıası keńistikte usaq nárse bolmaıdy. Beıbitshilikke baǵyttalǵan Qazaqstan tarapynyń usynystary álemde turaqtylyq ornyqtyrýdaǵy aýqymdy da mańyzdy dúnıe ekeni sózsiz.
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly usynystary men Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy ustanymy týraly ne aıtasyz? Ortalyq Azııa memleketi retinde Qazaqstan álemdegi qaqtyǵystardy doǵarý men taraptardyń kelisimge kelý máselesine qanshalyqty úles qosady dep oılaısyz?
– Qazaqstannyń zamanaýı tarıhyna kóz júgirtsek, respýblıka 26 jyl buryn jahandyq mańyzdy qadam jasady. Ol Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy edi. Osy arqyly Qazaqstan dúnıe júzine jahandyq beıbitshilikti saqtap qalýda ózindik úles qosa biletin, saıası turaqtylyqty qoldaıtyn memleket ekendigin kórsetti. Bul turǵyda Qazaqstan 25 jyl ishinde óte kóp is atqardy dep aıtýǵa bolady. Eń mańyzdysy, Qazaqstannyń atom qarýynan bas tartý jónindegi usynystary. Atom qarýynsyz, beıbit álem qurý adamzat balasy úshin basty qajettilik. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń atom qarýyna tyıym salý, adamzatqa asa qaýipti joıqyn qarý túrinen tolyǵymen bas tartý, ıadrolyq synaqtardy boldyrmaýǵa qatysty usynystary Qaýipsizdik Keńesiniń basqosýlarynda aıtylatyn eń kórnekti ıdeıalar ekeni kúmánsiz.
Qaqtyǵystardy toqtatyp, beıbit álem qurý ustanymy turǵysynan qarasaq, Qazaqstannyń bul jóninen belgili bir tájirıbesi jáne tanymaldyǵy bar. Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz álemde kóshbasshy retinde kórinýge laıyq bıik dárejege ıe. Qazaqstanyń álemdik saıası arenadaǵy orny týraly aıtqanda, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 1992 jyly BUU-nyń 47-shi sessııasynda Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurýdy usynǵany belgili. Qazaqstan basshysynyń Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, EQYU sammıtin ótkizý, t.b. salmaqty usynystary sátti júzege asqany belgili.
Ortalyq Azııa óńiri ıadrolyq qarýsyz aımaq bolyp tabylady. Qazaqstannyń osy óńirdegi róli de ornyqty. «qandaı úlgi kórsetseń, bári soǵan umtylady» degen maǵynadaǵy «Exempla trahunt» degen kóne maqal bar. Sol sııaqty, atom qarýynan bas tartýdy usynyp, beıbitshilikti tý etken Qazaqstan bul turǵyda kópke úlgi bolýda. Respýblıkanyń syrtqy saıasattaǵy qyzmetine qarap, onyń beıbit bolashaqqa úndegen ustanymy basqalarǵa úlgi ekenin baǵamdaýǵa bolady.
BUU Turaqty damý maqsattarynyń sátti júzege asýyna Qazaqstannyń belsendi úles qosyp kele jatqany úshin de alǵysymyzdy bildiremiz. Bul turǵyda atqarylyp jatqan sharanyń barlyǵy jahandyq deńgeıde ekeni belgili. Máselen, Klımattyń ózgerýi týraly Parıj kelisimi de mańyzdy qujattyń biri. Bul kelisimge 2016 jyldyń tamyz aıynda qol qoıǵan Qazaqstannyń ustanymy durys ekenin búkil álem kórip otyr.
– Qazaqstan BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bola otyryp, azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty qandaı máselelerdi sheshýge uıytqy bola alady?
– Jahandaný degenimiz bir jerde óndirilgen taýardy basqa bir aımaqtyń satyp alýymen shektelmeıdi, qazir qajetti taýardyń barlyǵy kez kelgen óńirden tabylady. Álem ekonomıkalyq turǵydan birtutas júıege aınalǵan. Jahandyq ekonomıka turǵysynan qaraǵanda Qazaqstannyń ózindik basymdyqtary bar. Munaı, gaz tárizdi paıdaly ken túrlerine qatysty sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Bul memlekettiń ózindik baılyǵy. Biraq memlekettiń bas-
ty baılyǵy halqy, adam resýrstary ekenin umytpaǵan jón. Adam resýrstary degenimiz bilimdi azamattary. Bul – memlekettiń máńgilik baılyǵy. Al saýda aınalymyna kelsek, Qazaqstan álemdik naryqqa agroónimderin usyný arqyly ekonomıkalyq órisin keńeıtýde.
Qazaqstan astyq eksporttaýdan álemde aldyńǵy oryndardyń birinde tur. Ekonomıkalyq alys-beristi tek qazba baılyqpen ólsheýge bolmaıdy. Bilimdi azamattar el ekonomıkasynyń irgesin keńeıtýde tıimdi joldardy taba biledi. Dúnıejúzilik kartaǵa kóz salsańyz, aýqymdy terrıtorııasy bar Qazaqstandy kóresiz. Eýroodaq elderiniń kartasyna qarasańyz, shaǵyn memlekettermen qatar, jeri keń elderdi de kórýge bolady. Biraq olar adam resýrstaryna baı bolǵanmen, tabıǵı qazba baılyǵy tapshy. Al Qazaqstan qazba baılyq jóninen de, adam resýrstary jóninen de ozyq tur.
Qazaqstan búginde ekonomıka óresinde, turaqty damý jolynda ózindik ustanymy bar, derbes memleket retinde dúnıe júzine tanyldy. BUU-nyń deńgeıinen qarasaq ta Qazaqstannyń turaqty damyp kele jatqan memleket ekenin kóremiz. San-alýan máselelerdi sheshý turǵysynan da basqalarǵa qol ushyn sozyp kele jatqan el. Qazaqstan basqa respýblıkalarǵa saıası turǵydan ǵana emes, ekonomıkalyq jaǵynan da kómek kórsetip keledi. Osy turǵydan da respýblıka óziniń órisin keńeıtýde. Qazir respýblıkada syrt elderge gýmanıtarlyq kómek kórsetetin «Kaz aid» agenttiginiń qurylyp jatqanynan da habardarmyz.
– Birikken Ulttar Uıymy 1948 jyldan beri jetpiske jýyq bitimgershilik operasııasyn júzege asyrǵan. Qazaqstannyń bitimgershilik operasııalaryna qatysqanyna on bes jyldan asypty. Jer betinde beıbitshilik ornatý maqsatyndaǵy osyndaı sharalardyń mańyzyna toqtalsańyz.
– Búginde álem boıynsha beıbitshilikti saqtaýǵa arnalǵan 16 operasııa júrgizilýde. Bitimgershilik operasııalarynyń qatarynda nátıje kórsetken Kıprdegi beıbitshilik ornatýǵa baǵyttalǵan sharalardy aıtýǵa bolady. BUU-nyń bitimgershilik operasııasynyń arqasynda 1974 jyly ekige bólingen Kıprge qaıta birigý múmkindigi týyp otyr.
BUU-nyń bitimgershilik operasııalaryna Qazaqstannyń bilikti mamandarynyń atsalysýy quptarlyq is. Ońtústik Sýdanda Qazaqstan mamandary bitimgershilik operasııasyna qatysyp, Irak, Batys Sahara, t.b. óńirlerdegi beıbitshilikti ornatý sharalarynda qajyrlylyq kórsetti. BUU-nyń bastamasyn qoldap, álemde beıbitshilik ornatýǵa úles qosý maqsatynda óz mamandaryn jibergen Qazaqstanǵa alǵys aıtamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Sharafat JYLQYBAEVA
ALMATY
