– Únzıla Shapaqqyzy, áńgimemizdi memlekettik rámizderdiń tarıhı qabyldaný, qalyptasý kezeńinen bastasaq.
– Iá, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi egemendiktiń, táýelsizdiktiń belgisi. 1990 jyly 25 qazanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa» qabyldandy. Memlekettanýshylar atalǵan saıası-quqyqtyq qujatty «Kishi konstıtýsııa» dep te ataıdy. Osy zańnyń 16-babynda «Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik egemendiginiń sımvoldary – gerb, jalaý, gımn – qasıetti bolyp tabylady jáne olardy qorlaýdyń qandaıy bolsa da zańmen jazalanady» dep jazylǵan. Al 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 17-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń óz memlekettik sımvoldary – eltańbasy, jalaýy, ánurany bar» dep kórsetilgen.
1992 jyldyń basynda elimizdiń jańa memlekettik nyshandaryn (rámizderin) daıyndaý jónindegi Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń Qaýlysy negizinde jumys toby quryldy. Qaýlyǵa sáıkes jasaqtalǵan komıssııa quramyna S.Ábdildın, S.Zımanov, S.Ábdirahmanov, E.Sháımerdenov jáne taǵy basqa tanymal adamdar kirdi. Eltańba, Tý, Ánuran jobalaryna konkýrs jarııalandy. Tarıhı derekterge súıensek, Memlekettik týdyń konkýrsyna 600 adam qatysyp, 1200 joba usynylsa, Memlekettik eltańba boıynsha 245 joba jasalǵan, al Memlekettik ánurannyń irikteý konkýrsyna 750 joba jiberilgen degen málimetter belgili. Memlekettik ánuranymyz tól tarıhymyzda eki ret – 1992, 2006 jyldary qabyldandy.
Alǵashqy Ánurannyń sózin aqıyq aqyndar T.Moldaǵalıev, M.Álimbaev, Q.Myrzalıev, J.Dáribaeva jazdy. 2006 jyly qańtarda «Meniń Qazaqstanym» Ánuran retinde resmı bekitildi. Sózin Jumeken Nájimedenov jáne Nursultan Nazarbaev, al áýenin Shámshi Qaldaıaqov jazǵan. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi týraly» Konstıtýsııalyq zańda kózdelgen retterde oryndalatyn mýzykalyq-poetıkalyq týyndy dep aıqyndaldy. Osylaısha Qazaqstan Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik jáne ózge de merekeler týraly» 1998 jylǵy 20 qańtardaǵy №3827 Jarlyǵyna sáıkes, 4 maýsym Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi kúni bolyp jarııalandy. Al 1995 jyly qabyldanǵan Ata Zańymyzdyń 9-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi – Týy, Eltańbasy jáne Gımni bar. Olardyń sıpattamasy men resmı paıdalanylý tártibi Konstıtýsııalyq zańmen belgilenedi» dep bekitilgen.
1996 jyly 24 qańtarda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik nyshandary týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanǵan edi. 2007 jyly 4 maýsymda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldaný arqyly aldyńǵy zańnyń zańdy kúshi joıyldy. Konstıtýsııalyq zań memlekettik rámizderdi paıdalaný tártibin naqty belgilep berdi. Osylaı, táýelsiz elimizdiń memlekettik rámizderdiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq negizi qalyptasty.
– Demek, elimizdiń Memlekettik týy, Memlekettik eltańbasy jáne Memlekettik gımniniń sıpattamasy Memlekettik rámizder týraly Konstıtýsııalyq zańmen aıqyndalady, al olardy daıyndaý jáne paıdalaný tártibi ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilermen belgilenedi ǵoı. Olar qandaı oryndarda paıdalanylýy tıis?
– El Úkimetiniń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy №873 qaýlysymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týyn, Memlekettik eltańbasyn jáne olardyń beınelerin, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik gımniniń mátinin paıdalaný (ornatý, ornalastyrý) qaǵıdalary» bekitildi. Memlekettik týymyz mynadaı oryndarda mindetti túrde kóteriledi (tigiledi, ornalastyrylady): Qazaqstan Prezıdenti Rezıdensııasynyń, Parlament Senaty men Májilisiniń, Úkimettiń, mınıstrlikterdiń, Úkimettiń quramyna kirmeıtin ortalyq atqarýshy organdardyń, Prezıdentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardyń, olardyń vedomstvolary men aýmaqtyq bólimsheleriniń, Konstıtýsııalyq Keńestiń, Joǵarǵy Sot pen jergilikti sottardyń, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń, memlekettik uıymdardyń ǵımarattarynda, sondaı-aq Qazaqstan elshilikteriniń, halyqaralyq uıymdardaǵy turaqty ókildikteriniń, saýda ókildikteriniń, shet eldegi basqa da resmı mekemeleriniń ǵımarattarynda jáne sol memlekettiń hattamalyq praktıkasyna sáıkes kólik quraldarynda – udaıy;
Qazaqstan Prezıdentiniń, Parlament palatalary tóraǵalarynyń, Premer-Mınıstrdiń, Memlekettik hatshynyń, Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasynyń, Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń jáne jergilikti sottar tóraǵalarynyń, Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Adam quqyqtary jónindegi ýákiliniń, mınıstrlikterdiń, Úkimet quramyna kirmeıtin ortalyq atqarýshy organdardyń, Prezıdentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardyń, olardyń vedomstvolary men aýmaqtyq bólimsheleri basshylarynyń, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar basshylarynyń, Qazaqstannyń shet eldegi mekemeleri basshylarynyń kabınetterinde – udaıy;
Qazaqstan Parlamenti Senaty men Májilisiniń birlesken jáne bólek otyrystary, Parlament palatalarynyń, Úkimettiń úılestirý jáne jumys organdarynyń otyrystary ótetin zaldarda, Konstıtýsııalyq Keńestiń otyrys zaldarynda, Joǵarǵy Sottyń jáne jergilikti sottardyń sot májilisi zaldarynda, ortalyq jáne jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń, Prezıdentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardyń alqa otyrysy zaldarynda, memlekettik jáne úkimettik nagradalar tapsyrylatyn zaldarda, elimizdiń shet eldegi mekemeleriniń qabyldaý zaldarynda, sondaı-aq bala týýdy jáne nekeni tirkeıtin úı-jaılarda mindetti túrde ornalastyrylýy tıis.
Sol sııaqty, Memlekettik eltańbany ornalastyrý, Memlekettik ánurandy oryndaý da joǵaryda aıtylyp ótkendeı, Úkimettiń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy №873 Qaýlysymen bekitilgen qaǵıdalarǵa sáıkes júzege asyrylady.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sondaı-aq, respýblıka aýmaǵynda turatyn adamdar memlekettik rámizderimizdi qurmetteýge mindetti. Osy jaǵyna toqtalyp ótseńiz.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy zańnamalaryna sáıkes, elimizdiń Memlekettik týyn, Memlekettik eltańbasyn jáne Memlekettik gımnin qorlaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilikti belgileıtin elimizdiń Qylmystyq kodeksiniń 372-baby boıynsha jaýapkershilik engizilgen. О́ıtkeni, elimizdiń memlekettik rámizderin qurmetteý mindeti – memleketimizdiń resmı rámizderine, nyshandaryna qurmet kórsetý, qasterleý respýblıka azamattarynyń konstıtýsııalyq paryzy ekenin bildiredi. Osyǵan oraı Konstıtýsııanyń 40-babynyń 2-tarmaǵynda, 1995 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 2-babynda «Respýblıkanyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili» delingen.
– О́zińiz de jaqsy bilesiz, Prezıdenttiń 1995 jylǵy 29 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baıraǵy jáne onyń aıyrym belgileriniń resmı paıdalanylý tártibi týraly» Jarlyǵy shyqty. Qarapaıym kópshilikke uǵynyqty bolý úshin osy Jarlyqtyń negizin tarqatyp berseńiz.
– Iá, ol Jarlyqqa baılanysty: «1) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti baıraǵynyń etalony ornalasatyn jer Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Rezıdensııasyndaǵy qyzmet kabıneti bolyp tabylady; Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baıraǵy respýblıka astanasyndaǵy Memleket basshysy turatyn Rezıdensııada, olarda respýblıka Prezıdenti bolǵan ýaqytta basqa rezıdensııalar ústinde, respýblıka Prezıdentiniń kólik quraldarynda ornatylady.
Respýblıka Prezıdentiniń omyraý belgisi memlekettik mekemeler qurmetine, áskerı paradtar, shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń resmı adamdaryn qabyldaý, respýblıka Prezıdenti atynan ótkiziletin resmı qabyldaýlar, Parlament sessııasyn ashý, memlekettik nagradalardy tapsyrý kezinde, sondaı-aq, respýblıka Prezıdenti saltanatty keshte nemese konsertte qurmetti qonaq bolǵan ne qatysqan, resmı televızııalyq suhbat bergen kezde, sheteldik saparlar ýaqytynda qabyldaýshy taraptyń hattamasyna sáıkes taǵylýy múmkin dep belgilensin» dep bekitilgen.
Qazaqstan Prezıdentiniń 2012 jylǵy 31 qazandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti baıraǵynyń sıpattamasy anyqtaldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
