Olaı bolsa, mádenıetti adam dep kimdi aıtamyz? Mádenıettilik degenimizdiń ózi ne? Ol neden, qandaı qasıetterden, is-áreketterden kórinis tabady? Bylaı qaraǵanda, bári túsinikti sııaqty. Mádenıetti adam degenimiz sypaıy, syrbaz, ádepti kisi. Eshkim de ózin mádenıetsizbin dep ekibastan aıtpasa kerek. Biraq solardyń bári aınala toly mádenıetsizdikti, dókirlikti, trotýarlardaǵy aıaq basqan saıyn qaptap jatqan túkirikti, kóshelerde máshınelerinen júgirip sala boqtasyp, tóbelesip jatqan esirikti, qoǵamdyq kólik pen qyzmet kórsetý mekemelerindegi jan aýyrtar shaıpaý sózderdi jyrdaı qylyp aıtady.
Jan-jaqty mádenıettilik – rýhanı tolymdy, kemel adamnyń kórkem beınesi, kelisti belgisi. Sol kemeldik pen kelistilikke búgingi qoǵamnyń, zamandastarymyzdyń jetpeı jatqandyǵy da málim. Belgili jazýshy aǵamyzdyń baz-bazynda mátel qylyp aıtyp otyratyn: «Keıbireýler meni jýas dep oılaıtyn kórinedi. Men jýas emespin, men – mádenıettimin» deıtin támsil sózi eske túsedi. Oılap qarasaq, osyndaı túsinbestik jaıt jalǵyz sol kisiniń ǵana basynda ma eken? «Jýas túıe júndeýge jaqsy» dep ishki mádenıeti joǵary, bir qaraǵanda, momyndaý kórinetin aǵaıynnyń basyna sekirýge daıyn turatyn ádet-minezder de aınalamyzda jetip artylmaı ma? Onyń esesine, taǵy da joǵarydaǵy aǵamyzdyń sózimen aıtqanda, «qyryq qatynǵa bet baqtyrmastaı ursysyp, betbaqtyqpen jeńip shyǵatyn», qýys keýde bolsa da qorazdanyp júretin keıbir er-symaqtardy er, ójet, batyl sanap, kókke batpyraýyqtaı kóterip jiberetinimiz de ras qoı. Munyń ózi bizdiń áli de bolsa keı retterde adam boıyndaǵy shynaıy mádenıettilikti, qaltqysyz kisilikti taný mádenıetimizdiń tómendigin kórsetse kerek.
Kóbine-kóp ishki mádenıetten jurdaı adamnyń paryqsyzdyǵyn – parasattylyq, óreskeldigin – batyldyq, saıqymazaǵyn – qaljyń, jaramsaqtyǵyn – meıirimdilik, pedanttyǵyn – bilimpazdyq, qyl aıaǵynda, óziniń ústi-basyn kútpeıtin salǵyrt-salaqtyǵyn – qarapaıymdylyq dep qabyldaýǵa beıim turatynymyz ótirik pe? Al bul atalǵandardyń jaı ǵana tárbıesizdik, bizdiń qazaq kóp aıtatyn kádimgi kórgensizdik ekenin eskere bermeıtin sııaqtymyz. Sondaı shekten shyqqandardy maqtamen baýyzdap toıtaryp, ornyna qoıyp otyratyn qazaqy tárbıedegi aqsaqaldar men aǵalar, apalar men jeńgeler ınstıtýttaryn saǵynarymyz, olardyń asa qajettiligi osyndaıda.
Ana bir jyly. Bir rektordyń qabyldaý bólmesinde turǵanbyz. Belgili azamat áı-sháı joq, edenge bylsh etkizip túkirip saldy da, túk bolmaǵandaı áńgimesin ári qaraı jalǵastyra berdi. Oqysta yńǵaısyzdanyp qaldyq. Hatshy qyz qatty renjip: «Aǵa, sizdiń munyńyz ne?» dep kele jatyr edi, «aǵasy» tas-talqan ashýlanyp: «Áı sen qyz neǵylǵan kórgensiz neme ediń, ákeńdeı úlken adamnyń betinen alyp?!» dep hatshynyń ózin sútke tıgen kúshikteı qyldy. Ne isteımiz? «Betti bastyq, qatty sastyq, tura qashtyq jalma-jan...» Osyndaı ıt minezder ishki mádenıettiń eń tómen satysyn kórsete tursa da, kópshilikten, qoǵamnan tıisti baǵasyn almaı jatqany anyq. Sol bir keleńsiz jaı esime túsip ketkende áli kúnge deıin únsiz jaǵamdy ustaýmen júremin.
«Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas» degendeı, dókir-dórelik, turpaıylyq, shaıpaý minez, kelýshilerge til tıgizýdiń neshe túri ásirese adamdardyń isi túsetin mekemelerde oryn alyp jatqanyn ańǵaramyz. Mundaı jerlerdegi keýdemsoq qyzmetkerler mádenıettilik degen mánsiz sózge, juqalap aıtqanda, pysqyrmaıdy eken. «Bastyǵyńa baıandaıyq osy qylyǵyńdy» dese, ondaı doqtan da yqpaıdy, aıylyn jımaıdy: «Qaıda barsań onda bar!» dep betteri búlk etpeı bezeredi de otyrady. Álde, aılyqtarynyń tómendiginiń óshin halyqtan ala ma eken? Qalaı bolǵanda da, qaı jerdegi de mádenıeti joǵary, azdy-kópti kisiligi bar, parasatty adam bulaı etpes edi dep oılaımyz.
Jaqynda bir áriptesimiz densaýlyǵyn teksertip qaralýǵa astanalyq bir emhanaǵa bardy. Tekserilgeni qurysyn, saý basyna saqına tilep, aýrýyna aýrý jamap qaıtty. Áýeli dáriger ózi bos otyrsa da árneni syltaýratyp, kirgizbeıdi. Álden ýaqytta shyǵyp, bizdiń jigitti kórip: «Aa, sen áli otyrsyń ba? Jaraıdy, kirshi!» deıdi buldanyp. Odan meıirbıkesi: «Qaıda isteısiz?» dep surasa, dáriger áıel taǵy tuldanyp baj ete qalady: «Da gde on mojet rabotat? On je ınvalıd!» Qabyldaýda otyrǵan sap-saý adamnyń sol arada qysymy kóterilip, qınalyp qalady. Árıne, qudaıym mundaı ospadar dárigerden saqtasyn!
Mádenıettilik – adamgershilik aınasy, adamnyń tulǵalyq asyl qasıetteriniń kórinisi. Bul etıketten, ádep, ıbadan, kórgendilikten, tolyp jatqan basqa da izgilikti qasıetterden baıqalmaq. Olaı bolsa, Elbasy aıtqandaı, «...kejegesi keri tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoımaı», Rýhanı jańǵyrýymyzdyń álippesin mádenıet máıegi – mádenıettilik pen kisilikti asqaqtatýdan bastaıyq.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
