Tekti Ámir

Esimin alǵash estigende, arapsha «tekti» degen maǵyna beretin tegine qarap, Kavkazdan ıakı Edil boıynan shyqqan ǵalym shyǵar dep oılaǵanmyn. Sóıtsem, áıgili ǵalym – jerlesimiz eken. Túrki tilderiniń asa bilgiri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, túrkologtardyń keńestik komıtetiniń múshesi bolǵan kórnekti ǵalym 1899 jyly qazirgi Semeı oblysy, Maqanshy aýdany, Baqty aýylynda dúnıege kelgen. Tamyrlas halyqtardyń tirshiligi túıisken, tarlan tarıhtyń talaıyna kýá bolǵan Tarbaǵataı baýraıynda ómirge kelgen bolashaq túrkolog qarshadaı kezinen qazaq, tatar, uıǵyr, ózbek sııaqty baýyrlas elderdiń tilderin erkin meńgeredi. Áýeli aýyl moldasynan, keıin Sháýeshekte Reseı konsýlynyń janynan ashylǵan gımnazııada, sosyn Semeıde muǵalimder semınarııasynda oqyǵanda álem tilderiniń syryn tanýǵa sátti qadam jasap, orys, arab parsy tilderin úırenedi. Ámir Nájip Semeı muǵalimder semınarııasynda ózimen qurdas Muhtar Áýezovpen birge oqıdy, namys jyrtyp alǵashqy «Iаrysh» fýtbol komandasynda birge oınaıdy. Túrk áleminiń jaryq juldyzdary osylaısha rýhanı saparǵa bir uıadan túlep ushady: biri álemge áıgili sóz zergeri retinde moıyndalsa, ekinshisi ataqty shyǵystanýshy ǵalym bolyp tanylady.

Oqymystynyń til úırený mashyǵy ýnıversıtette óz jalǵasyn taýyp, aǵylshyn, nemis tilderin de meńgeredi. Polıglot ǵalym 20-dan astam túrki halyqtarynyń tilinde erkin sóılep, jaza da biledi. Iri ǵulama kóptegen tilderdiń teorııasyn, tarıhyn bilýmen ǵana shektelip qalmaı, sol tilderde erkin sóılep, sol halyqtardyń ókilderimen emen-jarqyn aralasyp, olardyń Máskeýdegi rýhanı elshisine aınalady. Bul adamǵa ana sútimen, besik áldıimen daryǵan sırek bitetin qabilet ári uly baqyt edi.

Alashtyń astanasynda bilim alyp, Alash qaıratkerleriniń suh­ba­tyn tyńdap ósken ǵalym tamyrlas jurt­tyń murasyna qamqor bolyp, týys halyqtardyń rýhanı qanatynyń ush­talyp jetilýine de negiz salady. Ol 1924-1933 jyldary ózbek, qara­qal­paq­tardyń termınologııasynyń, jańa álip­b­ıiniń qalyptasýyna, baspasóz ben baspa isiniń damýyna ter tógedi. Alash oqymystylary sekildi ózbek or­ta mektepterine arnalǵan matematıka, fızıka, hımııa, sondaı-aq joǵary mektepterine hımııa, fızıka, teorııalyq mehanıka oqýlyqtaryn aýdarady. Qaraqalpaq tiline qajetti oqýlyqtardy tárjimalaıdy. Árıne, bul oqý aǵartý isine túbegeıli betburys jasalǵan, eski patshalyq bılik qulap, jańa qoǵamdyq-áleýmettik júıe qalyptasa bastaǵan tóń­keristik zamannyń suranysynan týǵan tapsyrys edi. Sol kezeńdegi oıaný dáýirin bastan keshken Ortalyq Azııa elderiniń oqymystylary sııaqty jas zııaly Ámir Nájip te qalam qýatyn kezeńdik talaptarǵa úılestire arnaıdy.

Ǵalymnyń sanaly ómiri túrki halyq­tarynyń tilin salystyrmaly turǵydan keshendi zertteý, ortaq túrki jazba eskertkishterin zerdeleý, sózdikter jasaý, aýdarma isimen aınalysý, arhıv qorlaryn aqtaryp, qoljazbalardy júıeleý, eski murany aýdarý, tekstologııamen shuǵyldaný, túrkologııanyń teorııalyq-metodologııalyq arnalaryn jetildirý, joǵary oqý oryndaryna arnap oqýlyqtar jazý, túrki ha­lyqtarynyń ejelgi tarıhynyń de­rek­tanýlyq negizin baıytý, ortaq túrki klassıkalyq jazba ádebıetiniń jaý­harlaryn saralaý, ǵylym isin uıym­d­as­tyrý, aǵartý-pedagogıkalyq baǵyt se­kildi jan-jaqty salada ónimdi tabys­tarmen ótedi.

Ámir Nájip 1923 jyly Shyǵys tilderi ınstıtýtyn túrik jáne parsy tili mamandyǵy boıynsha bitirgen soń Buhar halyq respýblıkasyna attanyp, onda baspagerlik-oqý aǵartý isimen shuǵyldanady, «Azat Buhara» gazetiniń jaýapty hatshysy qyzmetin atqarady.

Shyn máninde ǵalymnyń kóne mura qoımalaryn aqtarýmen ǵana shektelmeı, túrki halyqtary betpe-bet kelgen syndarly máselelerge táýekel dep bel býyp kirisken, nardyń júgin kótere bilgen qaıratker tulǵa bolǵanyn anyq baıqaýǵa bolady. Ol KSRO Ǵylym akademııasynyń О́zbek fılıaly ashylǵan tusta ǵylymı-uıymdastyrýshylyq istermen tııanaqty shuǵyldanady: 1940 jyldan О́zbek til, ádebıet, tarıh ıns­tıtýtynyń ǵalym-hatshysy, 1942 jyly qań­tardan bastap sol ınstıtýttyń dırektory, al 1944 jyly sáýir aıynan О́zbek SSR Ǵylym akademııasy bas­pa­synyń dırektory sekildi jaýapty laýazymdardy abyroımen atqarady. Osyndaı qarbalas qyzmette júrip oryssha-ózbekshe, ózbekshe-oryssha alǵashqy sózdikti daıyndaý isine aralasady.

Odan keıingi ómiriniń kóp jyldary turaqty ǵylym isin basqarý-uıymdastyrý men ǵylymı-pedagogtik qyz­metterge arnalady. Máskeý mem­le­kettik ýnıversıtetiniń fılologııa, tarıh fakýltetterinde túrik, uıǵyr jáne qazaq tilderinen sabaq beredi. 

Ǵalymnyń túrki halyqtarynyń aldyndaǵy zor boryshyn adal atqarýynyń bir kórinisi – 1960 jyly  jarııalaǵan «Qazirgi uıǵyr tili» monografııasy. Bul qundy eńbek 1968 jyly aǵylshyn tiline aýdarylady. Máskeýde 1966 jyly 33 myń sózdi qamtıtyn «Uıǵyrsha-oryssha sózdigi»  osy saladaǵy eń úzdik sózdikterdiń biri retinde tanylyp, túrkologtar tarapynan joǵary baǵa alady. 
Birtýar ǵalym bahadúr babalar ornatqan aıbyndy Altyn orda memleketi men baıyrǵy órkenıet oshaǵy Mysyr arasynda ekonomıkalyq-saýda qatynastary ǵana emes, tereń mádenı almasýlar bolǵanyn dáıekti  tujyrymdaıdy. Edil jaǵasynda jaıqalǵan ejelgi ádebıettiń altyn dáni   Nil alqabyna jetip, sheshek atyp, gúldengenin tııanaqty dáleldeıdi. Osylaısha jaýynger qypshaqtardyń qaıqy qylyshtyń ıesi ǵana emes,  qaý­yr­syn qalam arqyly sulýlyq  jyrshysy bolǵanyn sony derektermen aıǵaqtady.

Osy baǵytta Á.Nájip kóp ýaqyty men mol kúsh-qýatyn XI-XV ǵasyrlar aralyǵynda arab álipbıimen jazylǵan ádebı eskertkishterdiń tilin zertteýge jumsaıdy. Ǵalymnyń, ásirese, den qoıa zerttegeni – XIV ǵasyrda Altyn Orda men onyń odaqtasy bolǵan qypshaq mámlúkter bıligindegi Mysyr terrıtorııasynda jazylǵan ádebı kórkem týyndylar. XIV ǵasyrda Syr bo­ıynda jazylǵan «Muhabbat-nameniń» mátinin 1961 jyly Máskeýde jarııalap, eskertkishtiń túpnusqasy, transkrıpsııa­sy, oryssha aýdarmasy jáne sózdigin jasaıdy.

Kórnekti ǵalym doktorlyq dıssertasııasynda Sáıf Saraıdiń «Gúlstanyn» tarıhı salystyrmaly turǵydan zerttep shyǵyp, bul muranyń  qypshaq-oǵyz ádebı tilinde jazylǵanyn anyqtaıdy. Ol eńbek «Tıýrkoıazychnyı pamıatnık XIV veka Gýlıstan Seıfa Saraı ı ego ıazyk» degen atpen 1975 jyly Almatyda jaryq kóredi. Bul basylym eki kitaptan turady. Birinshi kitapta tarıhı-mádenı sholý jáne grammatıkalyq ocherk berilgen. Ekinshi kitapta «Gúlstannyń» leksıkasy sóz bolady. Atalǵan eskertkishte kezdesetin túrki sózderiniń bári alfavıt tártibimen berilip, orys tiline aýdarylady. Ol sózder kóne jáne qazirgi túrki tilderiniń materıaldarymen salystyryla taldanǵan. Bul – sala mamandary úshin qundy eńbek ekeni sózsiz.

Qazaqstan aýmaǵynda tirshilik etken baıyrǵy kógentúp ulystardyń búgingi urpaqtary  túrki jazba ádebıetine muragerlik salmaǵy basym ekenin túıin­de­gen otansúıgish ǵalym, osy ta­qyrypqa endi jerles túrkitanýshy ǵa­lymdardyń nazar aýdarýy asa qajet­tigin aıtyp, 1972 jyly «Jalyn» al­manaǵynyń 4-sanynda «Tereń tamyr­lar» atty tu­jy­rymdamalyq maqala jarııa­laıdy. «Túrki tilinde jazylǵan eń alǵashqy áde­bı muralardyń otany  Jetisý  jeri boldy... Al sol kóne muralardyń qazaq tili men ádebıetine tikeleı qatynasy qanshalyq degen máselege kelsek, qazirgi qazaqtardyń ata-babalary Altyn orda halqynyń eń qomaqty, eń negizgi bóligin quraǵany bel­gili. Keıinirek qazaq halqynyń qu­ra­myna kirgen rýlar óz kezinde Edil boıyn­da, Soltústik Horezmde, mámlúktik Mysyrda eleýli tarıhı ról atqardy. Sol ólkelerde týǵan mádenı eskertkishterdi jasaýǵa tikeleı atsalysty. Munyń bárin zerttemesek, bilmesek – qazaq halqynyń mádenıeti men ádebıetiniń, tiliniń tarıhy jaıly túsinigimiz birjaqty, olqy bolǵan bolar edi» dep baǵdarlamalyq tujyrym jasaıdy.

Altyn orda terrıtorııasynda jazyl­ǵan asa qundy ádebı kórkem shyǵarmalardyń biri – Qutbtyń «Husraý men Shyryny». Ámir Nájip osy eskertkishtegi 2500 sózdi qamtıtyn «Istorıko-sravnıtelnyı slovar tıýrkskıh ıazykov XIV veka» dep atalatyn 4 tomdyq eńbegin bitirip, kózi tirisinde  baspaǵa tapsyrǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, bul eńbektiń birinshi tomy ǵana 1979 jyly Máskeýde jaryqqa shyqty da, qalǵan tomdary ǵalymnyń kózi tirisinde basylmaı, toqtap qalady.

Ǵulama Qazaqstan táýelsizdigin ja­rııalaǵan tusta syrlas baýyry, aka­demık Ábdýálı Qaıdarımen óz shańyraǵynda dıdarlasyp, qoljazba muralaryn amanattap: «Men sanaly ǵumyrymdy túrkologııaǵa arnadym. Denem Máskeýde qalady, biraq júregim sendermen birge... Ortaǵasyrlyq jazba eskertkishterdiń kóbisi búgingi qazaq jerinde dúnıege kelgen, demek olardyń muragerleri de – sendersińder. Men olardyń birazyn jarııaladym. Biraq jarııalanbaǵandary bar. Eki-úsh tom etip qoljazbasyn da­ıyndap qoı­dym. Jarııalap, shyǵarýdy amanat etem», degen eken.
Amanatqa adal akademık Á.Qaıdarı  kitaphana qorymen birge aǵa-dosynyń asa baǵaly qoljazbalaryn Halyqaralyq Túrki akademııasyna tapsyrǵan edi. Sabaqty ıne sátimen, akademııa ǵulama ǵalymnyń «Istorıko-sravnıtelnyı slovar tıýrkskıh ıazykov XIV veka» degen eńbegin tolyq daıyndap basý isine kirisip ketti. Mine, álemdik túrko­lo­gııa ǵylymynyń baǵdaryna jol sil­tep, sapalyq deńgeıin jańa beleske kó­teretin ǵulamanyń kózi tirisinde ja­ryq kórmegen 4 tomdyq biregeı eńbegi muqııat júıelenip, «Qazirgi túrko­logııa» serııasymen oqyrmanǵa jol tar­typ otyr. Qazynaly eńbek ja­zyl­ǵa­nynan keıin 40 jyldan soń, avto­ry­nyń týǵanyna alda bolatyn 120 jyl taıa­ǵan mezgilde, ǵulamanyń otany Qazaq­s­tan­da, Halyqaralyq Túrki akademııasy sha­ńyraǵynda jaryq kórýiniń rámizdik maǵynasy da, tarıhı taǵylymy da asa tereń.

Bul irgeli eńbekte eski eskertkishtegi 2500 sóz túrki tilderiniń tarıhı sóz­dik­terimen jáne XI-XV ǵasyrlar ar­a­ly­ǵynda jazylǵan 20-dan astam kóne ádebı jádigerlermen, sondaı-aq 20-dan astam qazirgi túrki tilderiniń baı materıalymen salystyryla berilgen. Arab-parsy, sonymen birge mońǵol, býrıat, qalmaq tilderimen de qajetinshe salystyrýlar jasalǵan. Teginde orta ǵasyrdaǵy kóne eskertkishterdiń tilin qazirgi tiri túrki tilderimen tutasqa derlik  salystyrý, sonymen birge bir ǵana naqtyly ádebı jádigerdi uzaq ýaqyt boıy indete keshendi zertteý, tildik qordyń ózgeris dınamıkasyn kórsetý, sózderdiń shyǵý tegi men tarıhyna úńilý, eski qoljazbalardy aqtaryp júıeleý, kóz maıyn sarqyp tekstologııamen shuǵyldaný, mátinderdi jarııalaý – ıntellektýaldyq óresi asa  joǵary bilikti de kásibı  mamannyń ǵana qolynan keletin  is. Osyndaı irgeli de kúrdeli  eńbekterdi artyna qaldyrǵan ǵulama jerlesimiz Ámir Nájip túrkologııa áleminde jaryq juldyz bolyp qalary sózsiz. О́ıtkeni, sózdik jasaý – ken qazýmen birdeı mıhnatty jumys, kópirme sózden irgesi alys, dáldik pen dáıekti ǵana talap etetin, qum sanaǵanmen teń azapty sharýa, izgilikti is.

Sózdik tórt tom bolyp, alǵash ret tolyq jarııalanyp otyr. Bul basylymda ataý sózder arab alfavıti boıynsha ázirlenip, ár tomnyń sońynda ındeks berilgen. Eńbektiń ǵylymı qundylyǵy týraly aıtar bolsaq, avtor eskertkish tilinde qoldanylǵan árbir sózdi aldymen, Orhon  eskertkishteri men orta ǵasyrlyq «Qutadǵý bilik», Mahmud Qashqarı sózdigindegi materıaldarmen, qazirgi túrki tilderimen júıeli túrde salystyryp otyrǵan. Nátıjesinde ol sózderdiń damý, ózgerý jolyn  aıqyndap kórsetip, túbirin anyqtaǵan. Sózdiń etımologııasy, túbir máselesi til biliminde óte kúrdeli jáne ony anyqtaý qıyn da qyzyqty másele. Atalǵan sózdikte salystyrýdyń nátı­je­sinde kóptegen sózderdiń túbir tulǵasy anyqtalǵan. Til tarıhyn zert­tegen zerdeli ǵalym Orhon esker­tkish­terinde, Mahmud Qashqarı sóz­di­ginde qoldanylatyn sózder men sóz tir­kes­teri qazirgi túrki tilderinde kezdese me, álde qoldanystan múldem shy­ǵyp qal­dy ma, tipti basqa maǵynada qol­da­nyla ma degen kúrdeli máselege bi­limpazdyqpen nazar aýdarǵan. Ná­tıje­sin­de tilimizdiń uzaq jylǵy ta­rıhy, damýy, ózgeriske ushyraý, órken­deý tabıǵaty aıqyndalyp, «Hus­raý men Shyryn» eskertkishi tııa­naqty da tyń­ǵylyqty zerttelgen.

Barshamyz úshin Á.Nájiptiń ómiri men shyǵarmashylyq ǵumyrbaıany shynaıy patrıotızmniń, baýyrmaldyq pen dostyqtyń, ǵylymǵa sheksiz adaldyq pen tolaǵaı eńbekqumarlyqtyń, qara­pa­ı­ymdylyq pen qaısar kúres­kerliktiń jar­qyn ónegesi men úlgisi. Kórnekti tulǵa tý­raly zertteýler jazǵan ǵalymdar I.Keńesbaev, Á.Quryshjanov, Á.Qaıdarı, G.F.Blagova, Á.Kerimulynyń eńbekteri bir tóbe.

Birtýar ǵalymnyń biregeı eńbekteri túrki halyqtarynyń rýhyn asqaqtatatyn  altyn zerge aınalyp otyr. Uly Muhtar Áýezovpen qulyn-taıdaı tebisip birge ósken, aqpan tóńkerisi kezinde Semeıde Ǵ.Mýsınmen birge «Halyq sózi» gazetin shyǵarǵan, Máskeýde Álıhan Bókeıhanov bastaǵan alash zııalylarynan taǵylym túıgen, túrki halyqtarynyń tili men tarıhy úshin qara nardaı qazyna arqalaǵan, orta ǵasyrdaǵy ádebı tilimizdiń qalyp­ta­sýynyń kórkemdik zańdylyǵyn taldap, rýhanı kókjıegimizdi keńeıtken ǵulamanyń, elim dep ótken eren tulǵa­nyń esimin máńgi este qaldyrý jóninde laıyqty sharalar jasaý – rýhanı jań­ǵy­rý isinde jas urpaqqa tálim beretin sar­qylmas qaınarkóz bolary anyq. Osy oraıda kemeńger ǵalymnyń esimi onyń týǵan jeri Shyǵys Qazaqstan oblysy Maqanshy aýdanynda bir mektepke usynylsa, kezinde ózi oqyǵan, qazirgi M.Áýezov atyndaǵy Semeı pedag­o­gı­ka­lyq kolledjinde ǵalym atynda kabınet ashylsa, túrkologııa salasynda stıpen­dııa­lar men Á.Nájip atyndaǵy jas ǵa­lymdar júldesi taǵaıyndalsa degen tile­gimiz bar.

Jaryqqa shyqqan kóp tomdyq tolymdy eńbekteri arqyly áıgili ǵalymnyń Otanyndaǵy ekinshi ǵumyry bastaldy. Uzaǵynan bolsyn. 

Darhan Qydyráli