Jańa energııa – jańa ekonomıka

Eki kúnge ulasqan Astana ekono­mı­kalyq forýmynyń plenarlyq otyrysy «As­tana EKSPO-2017» kórme keshenindegi Kon­gress-ortalyqta ótti. Oǵan Nobel syılyǵynyń laýreattary, halyqaralyq uıym­dar men bankterdiń basshylary, saıası qaıratkerler, iri bıznes ókilderi, belgili ǵalym­dar men sarapshylar qatysty. Nıý-Iork ýnıversıtetiniń professory, «Qa­ra aqqý» teorııasynyń avtory Nassım Taleb, Birikken Ulttar Uıymynyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńes tóraǵasy Frederık Mýsııva Makamýre Shava, Reseı Federasııasy Úkimeti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Igor Shývalov, Nobel syılyǵynyń laýreaty, BUU Bas hatshylyǵy janyndaǵy sý jáne tabıǵı apattar problemalary boıynsha joǵary deńgeıli sarapshylar men sarapshylar toby tóraǵasynyń keńesshisi Rae Kvon Chýng, «The Boston Consulting Group» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Hans-Pol Bıýrkner sóz sóıledi. Al BUU Bas Assambleıasynyń tóraǵasy Pıter Tomson jıynǵa qatysýshylarǵa Nıý-Iorkten beı­ne-joldaý joldady. Jıyndy «JP Mor­gan­Chaselnt» tóraǵasy Djeıkob Frenkel júrgizip otyrdy. 

Tarıhı betburys tusynda
Plenarlyq otyrysta sóılegen só­zinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev forýmnyń taqyryby «Jańa ener­gııa – jańa ekonomıka» EKSPO-2017 halyq­aralyq mamandandyrylǵan kórme­siniń ashylýymen úndes bolyp otyrǵan­dyǵyn aıryqsha atap ótti. Bul rette EKSPO-2017 kórmesinde bolashaq energııasyna arnalǵan álemniń úzdik ǵylymı jáne ınjenerlik jetistikterin kórýge bolatynyn, oǵan 150-den astam elder men halyqaralyq uıymdar, sondaı-aq iri korporasııalar ózderiniń energetıka sala­syndaǵy eń ozyq tájirıbeleri men bilim­derin alyp kelgenin eske saldy. Sondaı-aq, Astana ekonomıkalyq forýmy 10 jylda ashyq pikirtalasqa arnalǵan mańyzdy halyqaralyq alań retinde tanylǵanyn tilge tıek etti. 
Memleket basshysy H Astana ekono­mı­kalyq forýmy Eýrazııa keńistigi úshin tarıhı betburysty kezeńde ótkizilip otyr­ǵanyna da basa nazar aýdardy. Máselen, osydan bir apta buryn dál osy alańda Shan­haı yntymaqtastyq uıymynyń sam­mıti ótkizilgen bolatyn. 
«Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna Úndistan men Pákistan kirgen soń 3 mıllıard adamdy qamtıtyn naryǵy bar jańa jahandyq oıynshy paıda boldy. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy elderin Uly Jibek jolyn jańǵyrtý baǵdarlamasymen qamtý jańa ekonomıkalyq sýbóńirdi qalyp­tastyrady. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Shanhaı yntymaqtastyq uıymy «búgingi álemdik qurylymnyń mańyzdy tiregi» sanalatynyn, al beıbitshilikti saqtaýdyń eń myqty quraly – ınklıýzıvtik damý ekenin atap ótti. «Búgingi forým osy ınklıýzıvtik jáne ornyqty damý máselesine arnalǵan», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Jahandyq ekonomıkalyq saıasat eskirdi
Elbasy sóz arasynda álemdegi energııa jańǵyrýynyń úlesi búginniń ózinde 24 paıyzǵa jetkenin mysalǵa keltirdi. Al bul 2040 jylǵa qaraı 40 paıyzǵa barady degen boljam bar. Iаǵnı, Nursultan Nazarbaev qazirgi zamannyń teńdessiz jyldamdyqpen ózgerip, ekonomıkalyq ósý men ómir saltymyzdyń tabıǵatyn túbegeıli qaıta túrlendiretin tyń jańalyqtar men ǵylymı-tehnıkalyq sheshimder dáýiriniń kele jatqanyna nazar aýdardy. Al atalǵan jańa kezeńge daıyn bolý úshin ne isteýimiz kerek, qandaı sheshimder qajet? Plenarlyq otyrys talqysy, mine, osy saýaldardyń jaýabyn izdedi. 
Memleket basshysy qazirgi jahandyq ekonomıkalyq saıasat qorshaǵan ortanyń lastanýynyń shekti deńgeıge jetýi jáne jahandyq energııa tutynýdaǵy teńsizdiktiń artýy sııaqty búgingi syn-tegeýrinderge tolyq jaýap bere almaıtynyna toqtaldy. Birinshiden, 9 jyl buryn oryn alǵan eń aýyr qarjy daǵdarysynyń negizgi sebepteri áli kúnge deıin joıylmaǵan. Olarǵa álemniń ishki óniminen 2-3 ese asatyn jahandyq qaryz ósimi qosylýda. 

Ekinshiden, álemdik ekonomıkanyń ósý qarqyny qaıta báseńdedi. Úshinshiden, jahandyq saýdada keri prosess baıqalady. О́tken jyly saýdanyń álemdik ósiminiń qarqyny sońǵy 8 jyl ishindegi eń tómengi deńgeıdi kórsetti. Tórtinshiden, qorshaǵan ortanyń lastanýy shekti kórsetkishterine jetken, BUU derekteri boıynsha eger parnıktik gazdar problemasy sheshilmese, álemdik ekonomıka 12-13 trln dollarǵa deıin nemese álemdik IJО́-niń 16 paıyzyn joǵaltady. Besinshiden, jahandyq energııa tutynýda teńgerimsizdikter ósip keledi, mundaı teńgerimsizdikter jahandyq jáne óńirlik aýqymdaǵy teris prosesterdiń sebebine aınalady. Mysaly, kóshi-qon aǵymdarynyń edáýir ósýi.
«Osy máselelerdiń barlyǵyn búgin biz osy dóńgelek ústel barysynda qonaqtarmen birge talqyladyq, olar osy máseleler boıynsha ózderiniń tereń oılary men usynystaryn bildirdi»,  dedi Nursultan Nazarbaev. 
Álemdik qoǵamdastyqqa jańa ekonomıkalyq modelge kezeń-kezeńmen kóshý qajet. Ol taza energetıkaǵa, kúsh-ji­gerdi jumyldyrýǵa jáne búkil álem­niń múddesin eskeretin ujymdyq jaýap­ker­shilikke negizdelýge tıis. 

IJО́ shynaıy ál-aýqatty kórsetpeıdi
Qazaqstan Prezıdenti osynaý jahandyq máselelerdiń jaıyn tizbekteı kele, odan shyǵýdyń birqatar joldaryn da usyndy. Álemdik ekonomıkany damytýdyń mańyzdy aspektilerine qatysty óz oılaryn  ortaǵa saldy. Elderdiń baılyǵy men olardyń turǵyndarynyń ál-aýqatyn tanytatyn kórsetkishterdi esepteýdiń jańa ádisterin ázirleý qajettigin, álem jańa ekonomıkalyq modelge birtindep kóshýi kerektigine toqtaldy.
Nursultan Nazarbaevtyń málimdeýinshe, birinshiden, búginge deıin kez kelgen memlekettiń ekonomıkalyq ál-aýqatyn, jaǵ­daıyn anyqtaýdyń negizgi quraly bolyp kelgen IJО́-ni esepteýdi qaıta qaras­tyrý kerek.
«Eldiń baılyǵy men onyń azamat­tarynyń ál-aýqatyn ólsheıtin kórset­kish­terdi esepteýdiń jańa ádisin ázirleý máse­lesin halyqaralyq kún tártibine shyǵarý qajet. Barlyǵymyz jıi qoldanatyn IJО́ ındıkatorynyń birqatar kemshiligi bar. Ol tabıǵı resýrstardyń taýsylýyn qosa alǵanda qorshaǵan ortaǵa tıetin zııandy eskermeıdi. Buǵan qosa, ol belgili bir memlekettiń ómir sapasyn kórsetpeıdi. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim azamattardyń shynaıy ál-aýqatyn kórsete almaıdy, halyqtyń kirisi boıynsha jiktelýin eskermeıdi», dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaevtyń aıtýynsha, dástúrli ishki jalpy ónim ekonomıkalyq gúldený týraly jalǵan túsinik qalyptastyrady.
«Jasyl» IJО́ jáne Adamı damý ındeksi, EYDU úzdik ómir ındeksi syndy ındeksterdiń bazasynda álemdik qoǵam­dastyq IJО́-ni esepteýdiń jańartylǵan ádis­temesin qabyldaı alar edi. Ol elderdiń  teńgerimdi damýy qajettiligin naqty kórsetýi tıis»,  dedi Elbasy.
Jahandyq 
jańa valıýta qajet
Ekinshiden, halyqaralyq eseptik tó­lem birligin engizý máselesi. «Álemdik qar­jy arhıtektýrasyn transformasııalaý qa­jettiligi jetildirilip otyr. Halyqaralyq eseptik tólem birligin engizý máselesin baıyp­pen qaraıtyn ýaqyt jetti. Ol álemdi valıýtalyq soǵystardan, alaıaqtyqtan arylýǵa, saýda qarym-qatynastarynda qa­te­likterden jaltarýǵa, naryqtaǵy qubylmalyqty tómendetýge múmkindik beredi», dedi Nursultan Nazarbaev. Elba­sy­nyń aıtýynsha, valıýta qarapaıym, ol paı­dalanýshyǵa baǵynyshty bolýy tıis. «Blok­cheın» syndy tehnologııalardyń damýyn, sıfrlandyrylýdy eskere otyryp, krıptovalıýta túrindegi eseptik birlikti qurýǵa da bolatynyn atap ótti.  Iаǵnı, ol abstraktili senimdi tirek etpeýi tıis. Kerisinshe, naqty aktıvterdi qamtamasyz etýi qajet. Bul valıýta búkil álemdegi qoldanýshylar tarapynan qabyldanýy kerek. Sondyqtan bul iske tek qana G20 emes, odan da kóp memleketter qatysýy úshin Qazaqstan G-Global-dy  usynǵan bolatyn.  
Prezıdenttiń aıtýynsha, jahandyq valıýtany  Ortalyq bankterdiń pýlyn qurý jolymen, máselen, BUU janyna arnaıy komıtet qurý arqyly engizýge bolady. «Barlyq eldiń teńquqyly, ádil ókildigi bolýy tıis. Árıne, másele qarapaıym emes. Biraq bul problema joǵalmaıdy. Bizge ony aıtyp qana qoımaı sheshý de qajet», dedi Elbasy.

Parıj kelisimin 
oryndaý mańyzdy
 Úshinshiden, ekonomıkalyq ósim taza energetıkany damytý men ekologııany saq­taýǵa negizdelýi tıis. «Parıj kelisimin bar­lyǵy birdeı oryndaý mańyzdy. Halyqa­ralyq agenttikterdiń baǵalaýynsha, onyń maqsattaryna qol jetkizý jahandyq jylynýdy baıaýlatyp qana qoımaı, álemdik ekonomıkany 20 trln dollarǵa nemese 27 paıyzǵa ósýine múmkindik beredi», dedi Memleket basshysy.
Elbasy  Qazaqstan Respýblıkasy Shyǵys Eýropa, Kavkaz jáne Ortalyq Azııa elderiniń ishinde eń birinshi bolyp parnıkti gazdar shyǵaryndylaryn kvotamen satý júıesin engizgendigin basa aıtty.
«Biz sáıkesinshe normatıvtik quqyqtyq baza ázirlep qabyldadyq jáne bul saladaǵy tájirıbemen bólisýge daıynbyz. Sonymen qatar osy elderdiń keńistiginde atmosferaǵa emıssııalardy esepteý boıynsha biryńǵaı aqparattyq júıe qurýdy usynamyz. Biz emıssııalar men gazdar boıynsha aqparattar álemniń barlyq elderi men qalalary sheginde qoljetimdi, ári tıisti deńgeıde bolýyna umtylýymyz kerek. Tolyqtaı alǵanda shıkizattyq ekonomıkany memlekettik qoldaýdan bas tartqan Irlandııa úlgisimen dástúrli energetıkany qoldaýdan jáne sýbsıdııalaýdan arylýymyz  qajet», dedi Nursultan Nazarbaev.

Damýshy elderdi 
qoldaý kerek
Tórtinshiden, ósim jańa modeliniń basty elementi – damýshy elderdi jedeldetilgen turaqty damýǵa tartý bolýy tıis. Búgingi kúni jańa tehnologııalardy ázirleýshi elder avtorlyq quqyqtarmen jáne patenttermen qorǵanyp otyr. Bul ǵylymı jáne qarjylyq resýrstary jetkiliksiz elderdi odan ári artta qala  berýine túrtki bolady. Bul máselede jasandy kedergiler bolmaýy tıis. Osy oraıda Memleket basshysy álemde bir jarym mıllıard adam elektr jaryǵynsyz, úsh mıllıardqa jýyq adam sý tapshylyǵy jaǵdaıynda ómir súrip otyrǵandyǵyn mysalǵa keltirdi.
«Mundaı jaǵdaı jer betindegi jappaı kóshi-qondy odan ári órshite túsedi. Sondyqtan elderdiń derbes damýyna jáne olardy jaıly ómir súretin orynǵa aınaldyrý úshin jaǵdaı jasaý mańyzdy bolmaq. Qazaqstan kezeń-kezeńimen turaqty damýǵa baǵyttalǵan reformalar júrgizýdi jaqtaýshy boldy jáne bolyp qala da beredi. Bizdiń negizgi maqsatymyz – sapaly ósim, damyǵan otyz eldiń qataryna kirý»,  dedi Prezıdent.

Úshinshi jańǵyrtý 
iske qosyldy
Nursultan Nazarbaev sondaı-aq, Qa­zaq­stannyń úshinshi jańǵyrýy aıasynda elimizde aýqymdy jumys bastalǵany jáne ener­getıka salasyn jańǵyrtýǵa baılanys­ty atqarylyp jatqan sharalar jóninde aıtty.
Prezıdent atap ótkendeı, aǵymdaǵy jyly IMD álemdik básekege qabilettilik reı­tın­gisinde Qazaqstan 32-orynǵa jaı­ǵas­ty, osylaısha ol 15 satyǵa kóte­rildi. Al, Dú­nıejúzilik banktiń bıznesti júr­gizý je­­ńil­digi Doing business boıynsha Qa­zaq­stan 35-orynnan kórindi,  ósim 16 satyny qurady.
«Syrtqy qolaısyz faktorlarǵa qara­mastan 2017 jyly elimizdiń IJО́ ósimin 
4 paıyz sheginde bolady dep kútýdemiz. 2015 jyldan beri ekonomıka men qoǵam ómiriniń mańyzdy baǵyttary boıynsha ınstıtýsıonaldy reformalardy qarastyratyn  «100 naqty qadam» Ult jospary  júzege asyrylýda. Osy jyldyń basynan bastap biz Qazaqstanda úshinshi jańǵyrtýdy iske qostyq», dedi Prezıdent.
Osy rette Memleket basshysy Qa­­zaq­stannyń odan ári damýynyń basym­dyqtary qatarynda ekonomıkanyń tehno­logııalyq jańǵyrýyn jedeldetý, ony sıfrlandyrý, bıznes ortany túbegeıli jaqsartýdy, adam kapıtalyn damytý bar ekendigin aıtty.
«On jyl buryn biz TMD elderi ishinde eń birinshi bolyp Ekologııalyq kodeks qabyldadyq. 2012 jyly energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligi týraly zań kúshine endi. Sol jyly elimiz EKSPO-2017 halyqaralyq maman­dan­dyrylǵan kórmesin ótkizý quqyǵyn jeńip aldy. Onyń taqyryby «Bolashaq energııasy» dep atalady. 2013 jyly Qa­zaqstan TMD elderi arasynan alǵashqy bolyp «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý tujy­rymdamasyn qabyldady. Búgingi kúni elde energetıkalyq salany jańǵyrtý tolyq qarqynmen júrgizilýde. Qazirdiń ózinde jańartylǵan energııa kózin óndiretin jıyntyq qýaty 300 mVt-ke teń elý kásiporyn bar. Sońǵy on jyldyń ishinde tabıǵatty qor­ǵaý sharalaryn júzege asyrý esebinen aýany lastaıtyn zattar shyǵaryndysy 13 paı­yzǵa, ilespe munaı gazynyń shyǵaryn­dysy 70 paıyzǵa qysqardy»,   dedi Elbasy.
Sondaı-aq, Prezıdent elimizde BUU qol­­daýymen «Astana EKSPO-2017» halyq­­aralyq kórmesiniń negizinde «As­tana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qury­lyp jatqanyn atap ótti. 
Bolashaqta jer sharynyń ekologııalyq turǵydan taza bolýy úshin ıadrolyq qa­rýsyz álem tujyrymdamasynyń da mańy­zy zor ekeni belgili. Osyǵan oraı Nursultan Nazarbaev bizdiń eldiń bastamalaryn tilge tıek etti.
«Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolyndaǵy kúreste kóshbasshy bolyp sanalady. Biz – ıadrolyq synaq polı­gonyn joıǵan jáne qýatty ıadrolyq zymyran arsenalynan erikti túrde bas tartqan eń alǵashqy ári birden-bir elmiz. Biz bul jumysty jalǵastyramyz jáne barshańyzdy osy kúreste bizdi qoldaýǵa shaqyramyz. Sol arqyly biz jahandyq yntymaqtastyq pen beıbitshilik isine adal ekenimizdi taǵy bir márte dáleldeı alamyz», dedi Memleket basshysy.

Kórme qurylysyna 
1,3 mlrd dollar jumsaldy
Plenarlyq otyrystyń suraq-jaýap bóliminde Qazaqstan Prezıdentine moderator tarapynan suraq qoıyldy. Ol «Qazaqstan óz aldyna óte órshil maqsattar qoıýda. Investısııa jáne jasyl ósim úshin ózindik oazıske aınalýda. Qazaqstannyń saıa­saty, kóptegen máselelerde, onyń ishinde taza energetıka máselelerine baılanysty ózindik bir ulttyq múddeler aýqymynan da tys­qary jahandyq múddelerdi qamtýda. Oǵan mysal – EKSPO-2017 kórmesi. Bul óte mańyzdy, aýqymdy joba. Bul Sizdiń memle­ketińiz úshin ǵana emes, búkil álem úshin mańyzdy joba. Prezıdent myrza, osy jo­badan ne kútesiz, onyń Qazaqstan úshin, jahandyq damý úshin mańyzy qan­daı bolmaq?» degen mátindegi suraq. «JP Mor­ganChaselnt» tóraǵasy Djeıkob Fren­kel myrzanyń bul sura­ǵyna jaýabyn­da Qazaqstan Prezıdenti «Asta­na-EKSPO-217» halyqaralyq maman­dan­dy­rylǵan kórmesiniń mańyzdylyǵyn túsindirdi.
Men EKSPO-2017 kórmesiniń Qazaq­stan úshin mańyzdy ımıdjdik joba bol­ǵandyǵyn ashyq aıtqym keledi. Kór­meniń ashylý saltanatyna 17 memleket jáne úkimet basshylary qatysty. Onyń jumysyna kóptegen korporasııalar qa­tysýda. 115 el, 22 halyqaralyq uıym bar­lyǵy osy kórmedegi pavılondarǵa ózderiniń biregeı ınnovasııalyq jobalaryn alyp keldi. Qazaqstandyq kórmede jınaqtalǵan álemdik ınnovasııalyq oılar kúnderdiń kúninde Qazaqstannyń damýyna qyzmet etýi kerek», dedi Prezıdent.
Elbasy EKSPO kórmesiniń  alǵashqy irgetasy 2014 jyly qalanǵandyǵyn eske aldy. Úsh jyl ishinde 200 ga qamtıtyn aýmaqta qurylys jumystary júrgizildi. Júrgizilgen qurylys bolashaqta halyq ıgiligine jumys jasaıtyn bolady. Kórme aıaqtalǵannan keıin ol jerde zańǵa sáıkes qurylǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumysyn jalǵastyrady. Jáne dál osy jerde «jasyl» energetıka, tehnologııa baǵyttaryndaǵy jumystar shoǵyrlandyrylady. Qazaqstandyq pavılon bolashaq mýzeıi retinde saqtalyp qalady. Onda «jasyl» energetıkaǵa qatysty jańa tehnologııalar kórsetiledi»,  dedi Memleket basshysy.
Elbasynyń aıtýynsha, EKSPO kór­mesi qurylysyna bólingen bıýdjettik jáne demeýshilik qarajattar otandyq bız­nesti qoldaýǵa baǵyttalǵan. «Memleket halyqaralyq kórme qurylysyna 1,3 mlrd dollar qarajat jumsady. Olardyń arasynda demeýshiler men jeke ınvestorlardyń qarajattary bar. Bul qarajattardyń barlyǵyn qazaqstandyq kompanııalar ıgerdi»,  dep túıindedi sózin Prezıdent.

Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»

Sýretter Prezıdenttiń baspasóz 
qyzmetinen alyndy