Kıeli jerler tereń zerttelýde

Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy ejelgi, tarıhı, kıeli oryndarymen tanysý eldik beınemizdiń káýsar bulaǵy ekenin, onyń paıda bolý tarıhy arqyly biz ótken tarıhymyzdy, mádenıetimizdi biletinimiz­di sheteldik týrısterge, stýdentterge dáripteýdiń de bereri mol. Bul oraıda arnaıy saıahat uıym­dastyrýdyń ulttyq salt-dás­túrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy qur­metteýge tárbıeleýde alar orny erekshe. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlama­lyq maqalasynda  elimiz ben jerimiz­di, tarıhı mol muralarymyzdy saqtap qana qoımaı, keleshek urpaq kádesine jaratý, sonymen birge búkil álemge tanytý maqsatynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alý qajettigin usynǵany málim. Osy tarapta atqarylyp jatqan «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń, geografııasy» jobasy elimizdi tanytýǵa tyń serpilis bereri daý­syz. Osy arada aıta ketelik, baǵ­dar­lamalyq maqala sheńberinde jer­gilikti atqarýshy organdarǵa tap­syrylǵan mindetterdi júzege asyrý boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi J.Túımebaevtyń ókimimen qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda óńirlik komıssııa qurylyp, olardyń janynan jumys toptary jasaqtalǵan bolatyn. Atalǵan joba aıasynda oblystaǵy qasıetti, kıeli jerlerdiń tizimi anyqtalyp, olardyń óńirlik kartasy daıyndaldy. Qazirgi tańda oblysymyzda tarıhı-mádenı mańyzy bar 1281 eskertkish esepke alynǵan. IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mura tizimine 2003 jyly Túrkistan qalasyndaǵy «Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi» sáýlettik eskertkishi engizilgen. Búgingi kúnde Qazaqstan Respýblıkasy tarapynan atal­ǵan tizimge engizýge usynylǵan 23 eskertkishtiń ishinen Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha 8 eskertkish bar. Olar: Jýantóbe, Qaraspantóbe, Kúltóbe, Sıdaq, Saýran ejelgi eldi mekenderi, Bórijar qorymy, Otyrar oazısiniń eskertkishteri, Túrkistan qalashyǵy. 

Iá joǵaryda aıtyp ótkeni­mizdeı, Ońtústik Qazaqstanda kıeli jerler kóp. Qasıetti Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ibragım ata, Qarashash ana kesenesi osy aımaqta ornalasqan. Arystan bab kesenesi janynda emdik qasıetteri bar óte tuzdy sýly qudyq bar. Musylmandar Túrkistan qalasyn ekinshi Mekke retinde sanaıdy. Al Saıram aýylyndaǵy Qarashash ana kesenesi – HIH ǵasyr sáýletiniń tarıhı eskertkishi. Kesene Qoja Ahmet Iаsaýı­diń anasyna arnap salynǵan. Tarıhı derekterge júginsek, Iаsaýıdiń anasy Qarashashtyń shyn esimi – Aısha bıbi. О́te bilimdi áıel bolǵan. Medrese ashyp, qyz-kelinshekterdi jınaǵan, olarǵa ilim-bilim bergen, Qurandy arab tilinen túrki tiline aýdarǵan. Jalpy, HI ǵasyrda bul óńirde ǵylym, mádenıet jáne óner qarqyndy damydy. Qarashash barlyq naýqastar men muqtaj adamdarǵa qol ushyn berýge tyrys­ty. Bala tárbıesine kóp kóńil bóldi, adamdar sanasynda ol analyqtyń bıik armanyna aınaldy. Qarashash ana kesenesi – portaldy-kúmbezdi qurylys. Qurylystyń mundaı tıpi keıingi  orta ǵasyr dáýirinde Ońtústik Qazaqstan aýmaǵynda keń taralǵan. Bastapqyda HIII ǵasyrda salynyp, keıinnen ýaqyt jáne tabıǵı jaǵdaılardyń yq­palymen áldeneshe ret qırap, qaıtadan turǵyzyldy. Qazirgi kesene HIH ǵasyrdyń ortasynda salyndy. Sondaı-aq, Saıramda Ibrahım ata kesenesi bar. Saıram aýylynyń shetinde bıik tóbede ornalasqan. Ibrahım ata – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ákesi, dinı kósem ári osy óńirlerge tanymal ýaǵyzshy bolǵan. XI ǵasyrda Saıram ıslam dinin taratý oshaǵy boldy. Munda kóptegen dinı ustazdar men ǵalymdar turdy. Al Túrkistan qalasyndaǵy  1396-1399 jyldary Ámir Temirdiń buıryǵymen salynǵan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi XIX ǵasyrdyń sońyna qaraı tarıhı-mádenı mura retinde ǵylymı turǵydan zerttele bastaǵany málim. 1978 jyly qyrkúıekte Qoja Ahmet Iаsaýı respýblıkalyq murajaıy ashyldy. 1989 jyly tamyzdyń 28-inde Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen «Áziret Sultan qoryq-murajaıy» uıymdastyryldy. Túrkııa elimen aradaǵy kelisim boıynsha júrgizilgen ǵımaratty qalpyna keltirý jumystary 2000 jyly aıaqtaldy. 

Iá, tize bersek tereńirek tanystyrar kıeli oryndar kóp. Degenmen, búginde mamandar Ońtústikte qansha kıeli, qasıetti oryn bar degen saýalǵa naqty jaýap izdeýde. Sebebi, óńirdiń ár aýdanynda ańyz bolyp taraǵan áýlıe-ámbıeler jatqan jerler men eskertkish, keseneler kóp. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» jobasyn jasaý úshin sarapshylar toby iske kirisken. Bizdiń óńirden osy jobanyń negizine 20 kıeli orynnyń tizimin naqtylap, usyný qajet. Osy oraıda, jýyrda oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda jınalǵan azamattar óz oılaryn ortaǵa salyp, pikir almasty. Arnaıy qurylǵan jumys toby buǵan deıin oblysta «Qasıetti Qazaqstan» respýblıkalyq ortalyǵyna 100 orynnyń tizimin bergen eken. Jergilikti ólketanýshylar men jazýshy, ǵalymdar muny azsynyp otyr. Sondaı-aq, jergilikti ólketanýshylar óńirdiń qasıetti oryndaryn naqtylap, tizimdi irikteýge 1-1,5 aı ýaqyt azdyq etedi deıdi. Onyń ústine arheologııalyq, keshendi tarıhı eskertkishterden bólek kıeli oryndardy anyqtaýda aldymen ekspedısııa jumys istegeni paıdaly dep esepteıdi.