Áne-mine degenshe Qarnaqta da óttik. Qarnaqtan keıin sál júrseń tas jol Sertke keledi. Sodan taýdy betke alyp ońǵa buryldyq. О́zen tabanyn jıekteı qonǵan aýyldyń syrtymen kóne kindik Qarataýǵa qaraı zymyradyq.
Bizdiń úıdegi qara shal aıtatyn ańyz bylaı tarmaqtalady:
«Úkasha degen kisi sahaba eken. Serttiń joǵarǵy jaǵynda turypty. Jaýlary ábden ańdıdy. О́zi de úlken, alǵyr, batyr bolypty. Betpe-bet kelýge qaımyqqan kápirler oq atsa ótpeıtinin, sýǵa salsa batpaıtynyn biledi. О́ltirýdiń amalyn izdeıdi, tappaıdy. Cóıtip ábden silesi qatyp jol taba almaı júrgende bir jansyz kóp dúnıe usynyp toqalynan syr tartady. Altyn-kúmisti kórgen toqal sahabany satyp ketedi. Jaýǵa onyń kıeli kisi ekenin, tek tańǵy namaz kezinde ǵana moınyna qylysh salsa ǵana oryp túserin aıtyp, bar syrdy jaıyp salady. Sóıtip qupııanyń kiltin bilgen jaý eshkimge kórinbeı taıyp turady. Toqaldyń aıtqany ras eken, qulqyn sáriden qylyshyn súıretip jetken jaý sahabany namazǵa turǵan jerinde kóredi. Barlyq qımyl-qozǵalysqa aldyn ala daıyndalǵan qalpy baıqatpaı keledi de qylyshty moıyn tusynan siltep kep qalady. Sahaba eńkeıe bergeni sol etpettegen kúıi qulaıdy. Qylysh qıyp túsken bas qubylaǵa qaraı domalaı jóneledi…»
Alystaǵy qojyr-qojyr qoınaýdan jap-jasyl baý menmundalaıdy. Shaǵyn úıdiń janyndaǵy sákide bir top qarııa quran oqyp jatty. Shet jaǵyna kelip biz de jaıǵastyq. Jaqyndaý otyrǵan qarııa tańyrqaı qarap ótti. Sosyn:
– Áı, Sharafadın, – dedi domalanǵan appaq shalǵa daýystap. – Áı, qaıda, júrsiń, sen ózi quryp kettiń ǵoı, qaıda júrsiń, – dedi.
Sodan keıin bizge taǵy buryldy.
– Qaı balasyńdar.
Jónimizdi aıttyq. Qarııanyń eki kózi bizde, bas ızep otyrdy.
Kúnge shaǵylysqan uzyn shatyrly tamǵa bettedik. Taspen qalanǵan qabyrǵalary qas sheberdiń qolynan shyqqany belgili bolyp tur. Shatyrdy qos qaptaldap japqan da bergi basynan úshkirlep munara sekildendirip kótergen. Onyń basyna ásemdep aı qoıǵan. Aldymen aýyzǵy bólmege kiresiz, qarsy aldyńyzda órnektele jasalǵan esikter aıqara ashylǵan. Ishke endik. Jalǵyz bólme, uzynnan uzaq sozylǵan beıit jatyr. Kirgen jerde ońǵa burylyp beıitti aınalyp shyqtyq. Beıittiń uzyndyǵyn adymdap ishteı sanap otyrdym. Qyryq qadam eken. Eni eki metr.
Úlken tas betinde túp-túzý syzyq jatyr. Mádihan aqsaqal jaýdyń qylyshynyń izi ekenin túsindirdi. Sahabanyń basyn shapqan qylysh izi qara tastyń betinde saırap tur. Beıittiń osynshama uzyndyǵynyń syryn bilgimiz kelgen. Qyryq kezdik beıittiń esh qupııasy joq bolyp shyqty. Onyń bar sebebi sahabanyń basy shabylǵanda osynsha jerge qany shashyraǵan desedi. Sondyqtan uzyn ǵyp kómgen. Aqsaqalǵa alǵysymyzdy jaýdyryp, qudyq basyna baratynymyzdy aıtqanbyz. Mádihan aqsaqal «qazir qastaryńa bir kisi qosyp bereıin», dep qaldy.
– Osynda eshkimi joq, kelgen-ketkenniń nesibesinen kún kórip júrgen ózbek shal bar, senderge jol kórsetsin, – degen. Sóıtkenshe bolǵan joq, mana ázirde bizben birge kelgen domalanǵan appaq shal elpildep aldymyzda turdy. Aq sáldeden basqanyń bárin aýystyrypty. Ústine jadaǵaı kók shapan kıgen. Sharafadın aqsaqal bastap saıdyń tabanymen júrip otyryp, jota basyna shyǵatyn baspaldaqqa keldik. Sementten ádemilep quıǵan baspaldaqpen joǵary kóterildik. Sońynan kele jatyrmyn, jota basyna deıin 129 basqysh eken. Qudyqtyń basy tegistelgen. Bir jerine uzynsha oryndyq qoıypty. Aq shúberek baılanǵan jalǵyz túp aǵash tur. Aınalasynda ábden maıysqan 16 shelek jatyr. Shubatylǵan arqan qudyq ishine túsken. Bir shelek qudyqta jatyr-aý dep oıladym.
Aqsaqal sóılep júr. Buryn osy qudyq basynda jalpaq tas bar eken. Sol tas betinde Úkasha áýlıeniń basynyń izi qalǵany anyq baıqalatyn deıdi. Jergilikti basshylardyń ateıstigi ustap qudyqtyń aýzyn bir mashına sement ákelip bitep tastaǵan kezde ol tasty da joǵaltyp alypty.
Qudyqqa shelek salǵan Altynbek arqandy keri tartqan, bos qaıtty. Kúnge qańsyp jatqan shelektiń esh jeri sý bolmaǵan. Bárimiz ańtaryla qarap qalyppyz. Sosyn О́teýli aldy da, qudyqtyń aýzyna shelekti ońtaılap jaımen tómen jiberdi.
Bos shelekti kórgen aqsaqal únsiz qaldy. Men ol kisige áńgime bolsyn dep saýal qoıdym.
– Siz osy qudyqqa túsip kórdińiz be, – dedim. Múdiretin shyǵar dep em, qaıta saýaldy kútkendeı eken.
– Tústim, – dedi julyp alǵandaı. – Qaı bir jyly tústim. Mynadaı shelek kóp ishinde, bir tazalap shyqqanmyn. Bıyl da túsip tazalap shyǵaıyn dep em, qarııalar ruqsat bermeı qoıdy.
– Jetpiske kelgen shaldyń áńgimesine senerińdi de, senbesińdi de bilmeısiń.
– Qudyq qandaı eken sonda?!
Aqsaqal únsiz qaldy. Anadaı jerdegi oryndyqqa baryp otyrdy. Sosyn maǵan bir qarap aldy da áńgimesin bastady:
– Bul qudyqty eshkim qazbaǵan, sebebi, tastyń arasyndaǵy sańylaýdyń ózi qudyq sııaqty. Qııalaı baryp tabanyna jetedi. Al tabanynda sý joq, sý úsh metrdeı jerde jatyr. Osyǵan jaqyn Sert degen aýyldyń áskerden kelgen balasy túsip sol sýǵa aǵyp óldi. Mas eken, janyndaǵylar túspe degenine qoımaı túsken ǵoı. Sodan shyqpaǵan. Eki kún izdedik. Tabylmady. Kentaýdan kenshi mamandardy kómekke shaqyrdyq. Olar da tústi. Sóıtip jer astyndaǵy alyp ózenge alty metrlik arnaıy jasatqan tyrma sekildi sym-temir ózenniń túbine jetpepti. Sosyn olar taǵy da bir jarym metrdeı sym-temirdi jalǵady. Sonda baryp balanyń denesine ilingen. Qutqarýshy kenshi mamandar balanyń denesin alyp shyqty. Qaıtyp qudyqqa eshkim túsken joq. Astyna túskende baıqaǵanym, ózi úlken úńgir sııaqty, sý jatyr dedim ǵoı, sol sýdy jaǵalap júre berýge bolady. Tóbeńiz qujyr-qujyr tas, keı jerinde muz súńgilerdi qyrly úshkir tas eken dep ustasań mort synyp túsedi…
Sharafadın aqsaqal lyp etip ornynan turdy da qudyq aýzyna jaqyndady. Men de qudyq basyna bardym. Aq shelek taǵy bos qaıtty. Bunysy nesi, oılanyp úlgergen joqpyn, Sharafadın aqsaqal shelekti ózi aldy da qalaı bolsa solaı qudyqqa tastaı saldy. Qolyndaǵy arqandy erkine jiberdi.
Aqsaqal salǵan shelek ortadan tómen sý alyp shyqty. Tańdanyp qaldyq. Aldynda eki ret salǵanda sý shyqqan joq. Endi qarańyz, arada bes mınýt ótpeı shelektiń bos qaıtpaǵanyn aıtyńyz. Kúnniń aptap ystyǵynyń áseri me, bárimiz shóldep qalyppyz. Shelektegi sýdy bólip ishtik. Men júreksindim, degenmen kúndik jerden kelip, ózgelerdiń arqan tartqanyna tańdanyp qaıtamyn ba, shelekti qolǵa aldym. Búıiri ábden tasqa tıip maıysqan aq shelekti aınaldyra qarap turdym da qudyq aýzyna ońtaılap tastap kep jiberdim. Qolymdaǵy arqan sýsyp júre berdi. Shelektiń dańǵyrlaǵany basynda estildi de, keıinnen qudyqtyń shyńyraýy jutyp qoıǵandaı áser qaldyrdy. Dańǵyrlaǵan dybys ózinen-ózi ǵaıyp boldy. Tek qolymdaǵy arqan ǵana tómen sýsydy. Shelektiń bar-joǵy belgisiz, túpsiz shyńyraý jutyp qoıǵandaı edi. Ańtarylyp turmyn. Bir oram ǵana arqan qaldy. "Táýekel", – dedim, sol sát júregim dúrsildeı soqty, – «táýekel», – dep kúbirleı qaıtaladym. Sosyn, arqandy qos qoldap tarta bastadym. Ne de bolsa nartáýekelge bel býdym. Kóz aldymda shelek toly sý, tamaǵym kebirsidi, kóterip isher me edi. Kóz aldymda dańǵyrlaǵan bos shelek, sý da joq, dańǵyrlap ózi keldi. Jo-ǵa, bári ánsheıin eles eken, qolymdaǵy arqannyń oramy qalyńdaı berdi. Shelek áli joq, eshqandaı dybys ta estilmeıdi. Al, dańǵyrlaǵany qudyq basyndaǵy bos shelek bolyp shyqty. Ár shelektiń túbin, maıysqan qalpyn kórip Sharafadın aqsaqal bárin bir jerge jınap júr. Qudyqqa salǵan shelegimniń biliner-bilinbes habary – arqannyń aýyrlaı bastaǵany shyǵar. Shelek jaqyndaǵan saıyn arqan tartý da qıyndaı tústi. Qudyqtyń sup-sur tas alqymdaǵan qap-qara aýzyna tóngen qalpy arqandy kúshtep tartamyn. Kózime ashy ter quıyldy. Shelek áli joq. Qolymnyń epeteısiz qımylynan ba, arqan oramy sýsyp shyqqany sol, shelektiń erneýi tasqa tıdi, anyq baıqadym, áıtse de dańǵyrlap dybys estilmegenine tańmyn. Tańdanyp, tańyrqaıtyn nárse kóp, degenmen shelektiń erneýge jaqyndaıtyn kezi boldy. Qudyq ishinen áldene jalt etti. Ne eken dep úlgermedim, shúpildegen sýǵa toly shelekke qol sozdym. Manadan qudyq aýzyna úńilgen serikterim qýanyp jatyr: «O, tola sý, tola sý!», – deıdi ekeýi daýystap. Maıysqan shelekterdi jınap júrgen Sharafadın aqsaqal qalbalaqtap ol da jetti.
Sóıtip, shelek toly sýdan meıirimimizdi qandyra ishtik.
– Bul jaryqtyq qasıetti sý, áıtpese qudyqqa salǵan shelektiń bári nege tolyp shyqpaıdy, – aqsaqal sambyrlaı áńgime bastaıdy. – Ishseńiz bar ǵoı búkil keselden qulan-taza aıyǵasyz. Bu degenińiz shárbat sý.
Qyr basynda Úkasha áýlıeniń qyryq qulash qudyǵyna tańdanǵan úsheý turmyz. Onyń qupııasyn baıandaǵan kúıi áńgimesin taýysa almastaı qolyn sermep-sermep sóılegen jalǵyz shal tizerlep otyr. Qudyq aınalasynda bar syrǵa kýá bolǵan, biraq eshkimge eshteńe aıtpaıtyn, júzin ájim torlaǵandaı maıysqan on alty shelek jatyr.
Qanshama jyldan beri kelgen jurttyń tańdaıyn qaqtyra ózine tabyndyrǵan, birde tolyp, birde tolmaı, birde bos qaıtatyn shelekterdi sanamalap eti úırengendeı sýyq qana úńireıgen qudyq aýzy yntyqtyra túsedi.
Kóp estigennen bir kórgen jaqsy. Qudyqqa kelip, shelekti toltyra sý alyp qýanyp qaıtady; qudyqqa kelip, shelekti qaıta-qaıta tastap sýǵa toltyra almaǵan kúıi tańdanyp qaıtady; qudyqqa kelip, qansha yqtııattap tastaǵanymen dańǵyrap bos shyqqan shelekke qapalanǵan qalpy renjip qaıtady – adamdar ártúrli, nege ekenin qaıdam, shyńyraýǵa túsip-qaıtqan shelektegi sýdyń mólsheri de ártúrli.
Qarataýdyń qoınaýynda birde sý shyǵyp, birde sý shyqpaıtyn tosyndaý minezimen qupııa syr búkken qudyq jaıly áńgime tarmaqtala beredi.
Úkasha áýlıe… qyr basyndaǵy qylyqty qudyq…
Úkasha áýlıeniń qyryq qulash qudyǵy…
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Túrkistan aýdany
