Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», degen tujyrymy egemen elimizdiń órkendep damý jolynda aıanbaı eńbek etip, ter tógip júrgen ǵylym darabozdaryna qaratyla aıtylǵandaı kórinedi. Qoǵam jańarýynda zor qubylystardy týdyratyn, tyń jańalyqtarǵa, erekshe serpinderge jol ashatyn biregeı sala ǵylym ekeni belgili. Olaı bolsa, jaqsy isterdiń jarshysy – ǵalymdardyń alda júrýi zańdy. Alaıda, bul baǵyttaǵy irgeli izdenistermen qatar sheshimin tabatyn túıtkildi máselelerdiń de baryn ashyq aıtýymyz kerek. Osydan eki jyl buryn belgili ǵalym, akademık aqsaqalymyz Tóregeldi Sharmanov «Egemen Qazaqstan» gazetinde «ǵylymdaǵy arzan ataqqumarlyq aýrýy» jaıly másele kóterip, «Bolashaqta opyq jegizbes úshin qoǵamda qazirgi qalyptasqan jónsiz-josyqsyz minez-qulyqty, zııandy áreketterdi joıý jolynda qoǵamdyq kúshterdi jumyldyrǵanymyz jón», degen salıqaly oılar aıtqan bolatyn. Jasyratyny joq, buryndary akademık ataǵyn ıelengen tulǵalar ǵylymda aıshyqty iz qaldyryp, óz salasynyń damýyna qomaqty úles qosyp, ilýde bireý ǵana qol jetkizetin qurmet-ataqty ıelense, qazir azyn-aýlaq ǵylymı eńbekpen-aq «akademık» atanyp júrgenderden aıaq alyp júre almaıtynymyz oılandyrmaı qoımaıdy. Mektepte oqyp júrgende ustazdarymyz ǵylym týraly tolǵanǵanda ertegi tyńdap otyrǵandaı elitetinbiz. «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda qazaqtan shyqqan akademıkter týraly izdep júrip oqyp, solarǵa elikteýge tyrysatynbyz. Bizdiń býyn akademık degen ataqty erekshe baǵalap ósti. Alaıda, ómirde bári «anaý aıtqandaı» emes ekenin hakim Abaı «Aramza bolmaı ataq joq, aldamshy bolmaı baq qaıda?» dep kelistire sıpattaǵan keselden qoǵamymyz tolyq aıyqty dep aıtý qıyn. «Eń qudiretti qushtarlyq – ataqqumarlyq. Meni osy qushtarlyqtan qutqarar bolsa, qalǵandarynan men ózim-aq qutylamyn» degen eken aǵylshyn dramatýrgy Rıchard Sherıdan. «Aqymaqtyq pen ataqqumarlyq – aıyrylmas dostar» depti onyń zamandasy Per de Bomarshe. Mine, ǵylym jolyn qýǵandar aldymen osy dertterden ada bolýy kerek. Birde bir áriptesim «meni Ulttyq ǵylym akademııasyna ótkizbedi» dep renjip otyr.
Memlekettik syılyqtyń ıegerisiz, basqa akademııanyń múshesisiz, onyń ne qajeti bar sizge?» dep qaljyńdasam, «kerek qoı» deıdi kúmiljip. Taǵy bir áriptesim jarnasyn tolyq tólep, belgili salanyń akademııasynyń tolyq músheligine ótkenine rıza bolǵany sonshalyq, «akademık atanǵanyn» ulan-asyr toımen atap ótkeni bar.
Ataqqumarlyqtyń taǵy bir derti – jalǵan sóılep, arzan upaı jınaý. Mamandyǵy kelmese de laýazymyn paıdalanyp, árkimge ǵylymı jetekshi bolyp, «men bálenbaı shákirt daıyndadym» nemese bireýdiń eńbegine qosarlana avtor bolyp, «sonshalyqty kitap jazdym» dep kópire sóılep, kúpsine maqtanatyndar, oqýlyq pen monografııa-ny aıyra almaıtyn «jazǵyshtar», basqanyń qoljazbasyn urlap, bolmasa kóz maıyn taýysyp jazǵan eńbegin kóshirip alýǵa bet-aýyzy búlk etpeıtin «jıender» kóbeıdi.
Sensasııa izdep, jalǵan aqparat beretinderdi de keziktirip júrmiz. Bir akademık aǵamyz óz salasy boıynsha kúrdelenip qalǵan máselelerdi sheshýge atsalysýdyń ornyna basqa ǵylymı zertteý ınstıtýty aınalysatyn problemalardy «menshiktep» alǵan. Jáne de óz «jańalyǵyn» jarnamalaýǵa kelgende jıyn, minber bosatpaıdy. Osyndaıda jany taza, nıeti adal, minezi qarapaıym ǵalymdar oıǵa oralady. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn 18 jyl boıy basqaryp, onyń aldynda talaı laýazymdy qyzmetter atqarǵan Haıdar Arystanbekov aǵamyz «qyzmetin paıdalandy» degen sózden qashyp, ǵylym kandıdaty dárejesin qanaǵat tutty. Odan abyroıy kemigen joq, «halyqtyń Hamańy» bolyp qaldy. Qyzyljar óńirine tanymal aqsaqal, kezinde oblys deńgeıinde basshylyq qyzmetter atqarǵan Jaqsylyq Ysqaqov «kandıdatyq dıssertasııa jazyp berip qorǵataıyq» degen «shapqynshylarǵa» tyıym salǵan. «Tikeleı ózim aınalyspaǵan soń ondaı ataq maǵan qandaı abyroı áperedi?» dep bas tartqan.
Mine, osyndaı tulǵalardy maqtan etip, kishipeıil, parasatty qasıetterin jas býynǵa úlgi etýimiz kemshin bolyp turǵan sııaqty.
Áıip YSQAQ,
bıologııa
ǵylymdarynyń
doktory, professor
