Bankterde, qarjy nemese IT salasynda qyzmet etetin adamdarǵa blokcheın, krıptovalıýta uǵymdary jaqsy tanys bolýy múmkin. Alaıda, qarapaıym halyq ókilderiniń bul sózderdi ara-tura estip qalǵandary bolmasa, olardyń mán-maǵynasy, mańyzy jóninde beıhabar ekeni belgili. Osy oraıda blokcheın tehnologııasynyń qyzmeti, onyń basym tustary men kemshilikterin zerttep kórýge tyrystyq.
Blokcheın degenimiz ne?
Blokcheın – jelide aqparattardy saqtaıtyn belgili bir tártip boıynsha qurylǵan bloktar tizbegi (block-blok, chain-tizbek). Qazirgi ýaqytta ol túrli krıptovalıýtalarda tranzaksııalar júrgizýge qoldanylyp júr. Krıptovalıýta – ortalyqtan basqarylmaıtyn sıfrlik eseptik kórsetkishter. Qarapaıym tilmen aıtqanda – elektrondy valıýta.
Alaıda, «blokcheın» júıesinde ózge de aqparattardy saqtaýǵa bolady. Mamandar bul tehnologııany bank júıesinde, ekonomıkalyq salalarda jáne ózge de ındýstrııalarda qoldanýǵa bolatynyn aıtady.
Dástúrli bank tranzaksııalarymen salystyrǵanda blokcheınniń negizgi basymdyǵy – arada deldaldardyń bolmaýy.
Qazirgi tańda aqshalarmen, qujattarmen nemese ózge de málimettermen júrgiziletin barlyq operasııalar mindetti túrde deldaldar arqyly júzege asyrylady. Bankter, memlekettik organdar nemese notarıýstar árdaıym júrgizilgen operasııalardyń shynaıylyǵyn rastap otyrady. Al blokcheınniń ortalyqtandyrylǵan organy joq. Ol – basshylyqsyz qyzmet etetin jalpyǵa ortaq aýqymdy málimetter bazasy. Onda júrgizip jatqan tranzaksııalardy júıeniń barlyq qatysýshylary kóre alady. Olar atqarylǵan áreketterdiń shynaıylyǵyn rastap, júrgizilgen tranzaksııalarǵa baılanysty aqparattardan joǵaryda atalǵan bloktardy tizedi. Al júıe qoldanýshylarynyń jeke basyna qatysty málimetter qupııa saqtalady.
Álemdik qaýymdastyqta jańa tehnologııaǵa baılanysty túrli kereǵar pikirler aıtylýda. Biri ony kóptegen salalarda «ındýstrıaldy tóńkeris» jasaýǵa qaýqarly dep baǵalasa, endi bireýler júıeniń «anonımdigi» ulttyq qaýipsizdikke qaýip tóndiredi, deıdi.
Tehnologııalyq tóńkeris
Máselen, Reseıdegi «Sberbank» basshysy German Gref Finnopolis ınnovasııalyq tehnologııalar forýmynda blokcheınniń aýyl sharýashylyǵynan bastap, bankterge deıingi barlyq ındýstrııalarda «tóńkeris» jasaıtynyna senimdi. Sol úshin «Sberbank» basshysy banktiń kóptegen mıllıardtyq IT-júıesi eskirip qalǵanyn, jáne de Reseıdiń jańa revolıýsııalyq tehnologııadan qur qalmaýy kerek ekenin basa aıtty.
Blokcheın tehnologııasyn Reseıdiń baılanys jáne buqaralyq kommýnıkasııa mınıstrligi de baqylap otyr. Vedomstvo basshysy Nıkolaı Nıkıforov mınıstrliktiń bul salada túrli zertteýler júrgizip jatqanyn jetkizdi.
«Aldyńǵy 5-10 jyldy boljap, bul tehnologııanyń bolashaqta halyq sharýashylyǵyna, memleket pen adam arasyndaǵy qarym-qatynasqa qandaı paıda ákele alatynyn túsiný qajet», – dedi mınıstr.
Vıdeo-áńgimelesý arqyly klıentterdi sáıkestendirý júıesin qurǵan Block Notary startapynyń negizin qalaýshy Igor Barınovtyń pikirinshe, blokcheınniń basty basymdyǵy – ondaǵy málimetterdiń syrttan ózgertilýinen qorǵalýynda.
«Blokcheın júıesine kóp jyldar boıy túrli shabýyldar jasalyp keledi, biraq olardyń eshqaısysy ázirge nátıjeli bolǵan joq», – deıdi ol.
Qazirgi kezeńde Reseıdegi birneshe kompanııa blokcheın-sheshimderge negizdelgen baǵdarlamalyq jasaqtama ázirleýmen aınalysyp jatyr.
Mamandar eger tehnologııa kúndelikti ómirge ense, bankterdiń, memlekettik organdardyń, aýdıtorlardyń, baqylaýshylardyń, saqtandyrý kompanııalary men tirkeýshilerdiń qyzmetteri qajetsiz bolyp qalýy ábden múmkin ekenin aıtýda.
Jańa tehnologııanyń qaýip-qateri
Degenmen, krıptovalıýtanyń qaýip týdyratyn tustary da bar. Osy oraıda, AQSh úkimeti men jeke demeýshiler tarapynan qarjylandyrylatyn RAND Corporation zertteý ortalyǵy «Ulttyq qaýipsizdik úshin vırtýaldy valıýtanyń máni» taqyrybynda baıandama jarııalady.
Baıandama sıfrlyq valıýtalarǵa jáne solardyń negizinde qyzmet etetin tehnologııalarǵa qarsy turýǵa shaqyrady.
Zertteýshiler krıptovalıýtany terrorıster áleýetti qural retinde paıdalanatynyna senimdi. Sondaı-aq olar halyqtyń mundaı tehnologııalarǵa degen qyzyǵýshylyǵy AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdigine qaýip tóndiredi, dep esepteıdi.
AQSh-pen qosa, ózge de elderdiń jańa tehnologııadan qaýiptenýine «bıtkoındardyń», sáıkesinshe, blokcheınderdiń birneshe ret zańsyz áreketter júrgizý kezinde paıdalanylýy negiz bolyp otyr. Sonyń bir jarqyn dáleli retinde Silk Road anonımdi elektrondyq saýda-sattyq alańyn keltirýge bolady. Onda esirtki, qarý-jaraq, urlanǵan jeke bastyń málimetteri, tipti, adamnyń dene músheleri saýdalanǵan. Mundaǵy tólemder «bıtkoın» arqyly júrgizilgen. AQSh úkimeti baǵdarlamanyń negizin qalaýshylardy izdep-taýyp, elektrondy saýda-sattyq alańynyń qyzmetin toqtatý úshin biraz kúsh jumsaǵan bolatyn.
Osyǵan baılanysty keıbir mamandar memlekettiń mindetti túrde kez-kelgen krıptovalıýta aınalymyn shektep, rettep otyrýǵa tıis ekenin alǵa tartady. Mundaǵy basty maqsat – qylmystyq jolmen tabylǵan qarajattyń zańdastyrylýyn, terrorshylardyń saýda-sattyǵy men esirtki saýdasynyń aldyn alý.
Blokcheın tehnologııasyn tyńǵylyqty zertteý qajet
Goldman Sachs, JP Morgan, Credit Suisse jáne Barclays sııaqty álemdik aýqymdaǵy bankter blokcheın jumysyn tyńǵylyqty zertteý úshin R3 konsorsıýmyna birikken bolatyn. 2015 jyldyń sońyna qaraı bul konsorsıým quramynda álemdegi iri 20 bank boldy.
Konsorsıým jańa tehnologııany tyńǵylyqty zerttep, ony zamanaýı bank júıesinde qoldaný joldaryn izdep kórmek. Boljam boıynsha, blokcheın negizinde qurylǵan málimetter bazasynda tólemder týraly aqparattardy ǵana emes, sonymen qatar, nesıe jónindegi derekterdi saqtaýǵa, tipti, kóshi-qon esebin júrgizýge bolady. Naqtyraq aıtqanda, jańa úlgidegi júıeni qurýǵa múmkindik týady.
Mamandardyń aıtýynsha, bankter jańa tehnologııanyń arqasynda kóptegen shyǵyndardy eleýli túrde qysqartýǵa, tipti, olardan múldem arylýǵa múmkindik alady.
Reseı banki aldymen blokcheındi zertteýdi jón kórdi. Bul úshin Reseı Ortalyq bankinde arnaıy komıssııa quryldy. Banktiń basshysy Elvıra Nabıýllına eń aldymen krıptovalıýta men blokcheın tehnologııasy uǵymdaryn ajyratyp alýdy usyndy. Sebebi bolashaqta bul jańalyqty kez-kelgen salada qoldanýǵa bolady. Bankırdiń aıtýynsha, dál osy sebeppen álemniń iri bankteri júıede qyzmet etetin valıýtany emes, naqty sol júıeniń ózin zertteýge basymdyq beredi.
Consumers' Research kompanııasynyń mamandary da osy pikirdi quptap otyr. Olar blokcheın júıelerin úsh topqa bólip qarastyrǵan. Birinshi topqa olar sıfrlyq valıýtany kirgizgen. Qalǵan eki toptaǵy mehanızmderdiń biri «aqyldy» kelisimdermen jumys isteýge múmkindik berse, ekinshisi blokcheındi ekonomıkalyq maqsatta qoldanýǵa negizdelgen. Máselen, keleshekte júıeni «Elektrondyq úkimet» sheńberinde paıdalanýǵa bolady.
Sıfrlyq valıýtany qoldaný ıdeıasyn Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın da ishinara qoldap otyr. Reseıdegi forýmdardyń birinde ol krıptovalıýtalardy qoldanýǵa bolatynyn aıtty. Alaıda, bul tólem túriniń búgingi tańdaǵy basty problemasy onyń eshteńege bekitilmeýi bolyp tabylatynyn tilge tıek etti.
«Krıptovalıýtalar naqty eshteńege bekitilmegen, alaıda, olardy jalpy esep aıyrysý birligi retinde paıdalaný múmkindigin qarastyryp kórýge bolady. Olar bara-bara keńinen taralyp jatyr», – dedi Reseı prezıdenti.
Keıbir reseılik mamandar eger tehnologııa tolyq zerttelip, álemdik bedeli bar bankter tarapynan maquldansa, Reseı úshin sanksııa sekildi halyqaralyq arenadaǵy birqatar shekteýlerden arylýǵa múmkindik týatynyn alǵa tartady. Máselen, «Sberbank» basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Lev Hasıstiń aıtýynsha, bankterdiń blokcheındi qoldaný arqyly sanksııa jaǵdaıynda ǵana emes, sondaı-aq Halyqaralyq bankaralyq aqparat aýdarý jáne tólemder júrgizý júıesinen ajyratylǵan jaǵdaıda da jumys isteýine múmkindigi bolady.
Kez-kelgen jańa qubylys sekildi, blokcheın tehnologııasy da álemdik qaýymdastyqta pikirtalas týdyrýda. Degenmen, bul tek qarjy ındýstrııasyn ǵana emes, kıberqaýipsizdik nemese ózge de salalarda progress jasaýǵa qaýqarly sońǵy onjyldyqtaǵy eń mańyzdy ónertabystardyń biri ekendigi anyq bolyp otyr.
Daıyndaǵan Aıdar О́RISBAI,
«Egemen Qazaqstan»
