Damýdyń jańa dańǵyly
Rasynda da Elbasynyń osy boljamy kóregendik bolǵandyǵyn búgingi ýaqyttyń ózi dáleldeı bastady. Qazaqstanǵa – Batys pen Shyǵystyń ortasynda ornalasqan osynaý baıtaq óńirge táýelsizdiktiń kelýi san ǵasyr buryn úzilip ketken halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystyń úlken arnasyna qaıta jan bitirgendigi óz aldyna, sonymen qatar halyqaralyq tranzıt salasyndaǵy elimizdiń aıshyqty ornyn belgileýge de úlken yqpal etýde. Biz shynymen de qazirdiń ózinde Batys pen Shyǵysty tıimdi jalǵaıtyn altyn kópir elge aınala bastadyq.
Árıne, bul sózge bireý sener, bireý senbes. Biraq muny búgingi kúnniń faktileri dáleldeýde. Sózimiz jalǵan shyqpas úshin solardyń keıbirine júgine keteıik. Áńgimeni temir jol salasynan bastaıyq.
Qazaqstannyń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin arttyrý, óńirler arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý úshin elimizdiń aýmaǵynda uzyndyǵy 2550 shaqyrymnan astam jańa temir joldar iske qosyldy. Bul degenińiz táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde Qazaqstan búkil TMD memleketterin qosqandaǵydan artyq temir jol qurylysyn júrgizdi degen sóz.
Al endi bul joldardyń elimizdiń damýyna, jerimizdiń gúldenýine tıgizetin paıdasy qandaı? Endi osy máselege keleıik.
2001 jyly 187 shaqyrymdyq «Aqsý – Degeleń» temir joly salyndy. Bul jol Pavlodar men Semeıdiń arasyn jalǵasa, 2004 jyly salynǵan «Hromtaý – Altynsarın» temir jol jelisi Qostanaı men Aqtóbeni jalǵap, óńiraralyq baılanystardyń nyǵaıýyna senimdi yqpal etti.
2008 jyly uzyndyǵy 150 shaqyrym bolatyn «Shar – О́skemen» temir joly salyndy. Bul jol jelisi shyǵys óńirdiń biryńǵaı temir jol ınfraqurylymyn qalyptastyrdy.
2012 jyly uzyndyǵy 293 shaqyrymdyq «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi iske qosyldy. Bul jol Qytaı men Qazaqstannyń ońtústik óńiri jáne Ortalyq Azııa elderi jol qatynasyn 550 shaqyrymǵa qysqartyp, elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyra tústi.
2014 jyly «Arqalyq – Shubarkól» jelisi salyndy. Uzyndyǵy 214 shaqyrymdyq bul jańa temir jol jelisi Qazaqstannyń ortalyq bóligi men soltústik óńirleriniń arasyn 540 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.
Al 2014 jyly salynǵan uzyndyǵy 1036 shaqyrymdyq «Jezqazǵan – Beıneý» jańa temir jol jelisi bizdiń elimizdegi óńiraralyq qarym-qatynasty ǵana nyǵaıtyp qoımaı, sonymen qatar Qytaı men Eýropa arasyndaǵy joldy bútindeı 1200 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.
2015 jyly «Borjaqty – Ersaı» temir jol jelisi salyndy. Bar bolǵany 14 shaqyrym bolatyn bul joldyń da mańyzy zor edi. О́ıtkeni ol elimiz úlken úmit kútip otyrǵan Quryq portyn temir jol magıstralimen jalǵady.
Tynyq muhıttan Parsy shyǵanaǵyna deıin
Onyń ber jaǵynda 2014 jyldyń 3 jeltoqsany kúni О́zen-Qyzylqııa-Bereket-Etrek-Gorgan (Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran) temir jol jelisi resmı túrde ashyldy. Sóıtip, Qazaqstannan astyq tıep shyqqan poıyz bizdiń el tarıhynda tuńǵysh ret Túrikmenstan shekarasyn basyp ótip Iran eliniń aýmaǵyna, ıaǵnı ekonomıkamyz úshin asa mańyzdy óńir bolyp tabylatyn Parsy shyǵanaǵyna kirdi. Bul jol bizdi Eýropaǵa 600 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.
«Qazirgi istiń tarıhı máni bar, – dep edi sol halyqaralyq jańa temir jol jelisiniń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde Elbasy: «Biz Qazaqstan, Túrikmenstan, Iran elderi 900 shaqyrymdyq osy joldy salyp, Ortalyq Azııa men Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń basyn qostyq dep aıtýǵa bolady. Jalpy, jol, kópir salý degenimiz óte rahymdy is. Bul jaıynda Quranda aıtylǵan. Birinshiden, úsh eldiń halqy úshin joldyń boıynda neshe túrli eldi mekender paıda bolyp, halyq jumyspen qamtylady, qarym-qatynas jandanady. Ekinshiden, úsh memlekettiń arasyndaǵy saýda-sattyq ulǵaıady. Bıylǵy jyldyń basynda biz Túrikmenstan men Qazaqstan arasyndaǵy joldy iske qosqanbyz. Osy az ýaqyttyń ishinde saýda-sattyq 40 paıyzǵa ósti», dedi.
Sonymen qatar, Elbasy Qazaqstannyń Qytaıdan Kaspıı teńizine deıin tikeleı temir jol salǵanyn atap ótti.
«Myna jol sol jolǵa qosylady. Demek endi bizde Qytaıǵa ǵana emes, Qytaı arqyly Tynyq muhıt elderine shyǵý múmkindigi bar», deı kele bul joldyń uzyndyǵy burynǵy joldyń uzyndyǵynan úsh ese kemı túskendigin, osy arqyly júk tasymalyn jedeldetýge bolatyndyǵyn atap kórsetti.
Sóıtip Qazaqstan elimizdi Batys pen Shyǵystyń basyn qosatyn altyn kópir elge aınaldyrý maqsatyndaǵy óziniń kókeıkesti murattarynyń birine qol jetkizdi. Biz asa mańyzdy strategııalyq óńir Parsy shyǵanaǵyna shyqtyq. Elimizdiń temir jol ınfraqurylymyn jetildirý baǵytynda mine, osyndaı iri-iri jumystar júzege asyryldy. Bular – bir ǵana temir jol salasyndaǵy jetistikter. Munyń syrtynda qanshama avtokólik joldary salynýda.
Bul – shynymen de nurly jol
«Nurly jol» ınfraqurylymdyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2015-2019 jyldar ishinde jalpy kólemi 7 myń shaqyrymnan asatyn 11 avtokólik jolynyń jobalary júzege asyrylmaq. Sonyń ishinde elimizdiń aýmaǵyndaǵy ǵasyr jobasy atalyp otyrǵan eń iri halyqaralyq avtokólik dálizi «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń qurylysy da bar.
Eger bul joldyń jaǵdaıyna sál keńirek toqtalar bolsaq, joldyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jalpy uzaqtyǵy 2 787 shaqyrymdy quraıdy. Jobanyń quny – 825 mıllıard teńge. Oǵan Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankiniń, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń, Azııa damý bankiniń, Islam damý bankiniń, Japonııa halyqaralyq áriptestik agenttiginiń zaımdary men elimizdiń óz qarajaty jumsalýda. О́tken jyldyń sońynda joldyń 2028 shaqyrymynda qurylys jáne jóndeý jumystary aıaqtalyp, Shymkent qalasynan bastap Reseı shekarasyna deıingi aralyqta jáne Almaty men Taraz aralyǵynda jol qozǵalysy ashylǵan bolatyn. Sondaı-aq, Almaty men Qorǵas aralyǵyndaǵy 304 shaqyrym jol, Shymkent pen Tashkent aralyǵyndaǵy 100 shaqyrym jol jáne Shymkent pen Taraz aralyǵyndaǵy 81 shaqyrym joldyń qurylys jumystary qorytyndy kezeńinde.
Qazirdiń ózinde halyqaralyq avtokólik dálizi boıynda kólik nópiri kóbeıip, tirshilik qaınaı bastady. Endi úlken joldyń boıynan halyqaralyq talaptarǵa saı keletin qonaq úıler men avtokólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyqtaryn, tamaqtanatyn oryndar jáne taǵy basqa da kóptegen nysandar salý jumystary da bastalyp ketti.
Bul joldyń bolashaqta Qazaqstanǵa qandaı paıda berýi múmkin ekendigin boljamdaý úshin myna bir tarıhı derekterge júgine ketsek, artyq bolmas. Bizdiń myń jyldyq tarıhymyzdyń ár kezeńinde keń-baıtaq dalamyzǵa kelip-ketken tarıhshylar qaldyrǵan derekter boıynsha Kóne Qytaıdan bastalyp, elimizdiń ońtústik óńirlerin kókteı ótetin Jibek jolynyń jandanýy Jetisý men Syrdarııa boıynda qala qurylystarynyń damýyna úlken serpin bergen. О́ıtkeni kerýen jolynyń boıynda shaǵyn beketter paıda bolyp, olar birte-birte saýda-sattyq júrgizip, taýarlar almastyratyn qalalar deńgeıine kóterilip otyrǵan. Otyrar, Syǵanaq, Saýran, Jent, Anket, Taraz, Sozaq, Qumkent, Tórtkól, Aqtóbe, Qulan qalalary mine, osylaısha salynyp, órkendedi. Al H ǵasyrda ómir súrgen ǵalym-geograf ál-Maqdısı óziniń «Ál-bád va-tarıh» («Dúnıeniń bastalýy men tarıhy jónindegi kitap») atty eńbeginde sol kezdegi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan 50-ge tarta qalany ataǵan.
Demek jańadan salynyp otyrǵan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dáliziniń boıynda bolashaqta jańa qalalardyń paıda bolmasyna kim kepil. Elimiz táýelsiz memleket retinde es jınap, damyǵan saıyn biz baıtaq dalamyzdyń ústindegi talaı keremetterdiń kýási bolarmyz degen úmitimdi jasyrmaımyn.
Búgingi kúni Qazaqstan halyqaralyq avtokólik tasymaly salasynda óz áriptesterimen 40-tan astam ekijaqty úkimetaralyq kelisimder jasaǵan. Osynyń nátıjesinde 16 myńnan astam avtokólik quraldary bar 3 800 kompanııa respýblıkamyzda halyqaralyq júk tasymalyn júzege asyrady. Al kólik qyzmetiniń halyqaralyq naryǵyndaǵy otandyq tasymaldaýshylardyń úlesi 2015 jyldyń ózinde 39 paıyzǵa deıin óse tústi.
Qozǵalys aǵyny ortasyndaǵy el
Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalymen jýyqta bolyp ótken Úkimet otyrysynda elimizde tranzıtti, logıstıkany jáne jol boıynda kórsetiletin qyzmetterdi damytý máselesi qaralǵan edi. Osy másele jóninde baıandama jasaǵan Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbektiń aıtýynsha, kóliktik uıymdardyń tranzıttik tasymaldan túsetin kiristeri 2016 jyly 267 mlrd teńgeni qurasa, bul kórsetkish 2020 jylǵa qaraı 1,3 trln teńgege jetpek. Sonda taıaýdaǵy úsh-tórt jyldyń ózinde ǵana 5 ese óse túspek.
Munyń syrtynda, Boston Consulting Group sarapshylary 2020 jyly tranzıttik tasymaldyń ósiminen elimizdiń IJО́-sine 5,2 mlrd AQSh dollary mólsherinde tabys kiretindigin aıtyp otyr. Al mundaı qarjyǵa «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dálizi men EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ǵımarattaryn qosa alǵanda, olardy qaıtadan taǵy bir ret salyp tastaýǵa bolady. Keremet kórsetkish emes pe?!
Elimizdiń tranzıttik jol-kólik salasynda nelikten mundaı ǵajaıyp qubylys etek alyp otyr? Búgingi kúnniń ózinde Eýropaǵa júkter Qytaıdan Qazaqstan arqyly shamamen 12-15 kúnde jetkiziledi. Al osy júkterdiń Ońtústik teńiz jolymen 45-60 kúnde, Soltústik teńiz jolymen 33-35 kúnde jáne Transsibir magıstrali boıynsha 18-20 kúnde jetkiziletindigin eskersek, Qazaqstannyń tranzıttik júkterdi tartýda qatań halyqaralyq básekege túse otyryp, dástúrli halyqaralyq marshrýttarǵa (Ońtústik jáne Soltústik teńiz joldary, Transsibir magıstrali) qarsy básekege qabiletti qurylyqtyq marshrýtty qura bilgendigin qazirdiń ózinde anyq ańǵarýǵa bolady.
Sonyń nátıjesinde 2016 jyly Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵytynda konteınerlik tasymaldardyń kólemi 2015 jylmen salystyrǵanda 2 ese ósse, 2017 jyldyń 5 aıynda osy baǵyttaǵy tasymaldar 2016 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda taǵy da 2,2 esege ósti.
2017 jylǵy 5 aıda bizdiń elimizdiń aýmaǵynan Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵytynda 681 konteınerlik júk poıyzdary ótti. Bul – 2016 jyldyń osy kezeńindegi kórsetkishten 2 ese kóp.
Bul faktiler men sıfrlardyń barlyǵy bizdiń Qazaqstanymyzdyń Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy altyn kópir elge aınala bastaǵanyn dáleldeıdi.
Túıin
Bizdiń ekonomıkamyzdyń damýy osy ýaqytqa deıin munaı faktoryna tikeleı táýeldi edi. Áli de solaı bolyp keledi. Endi Qazaqstannyń tranzıttik el retindegi damýy osy qarqynyn saqtaı beretin bolsa, jýyq ýaqyttyń ózinde ol táýeldilikten qutylatyn bolamyz. Qazirgi kúni Qazaqstannyń jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy osy maqsatta jumys isteýde.
Bul saıasattaǵy bizdiń basty artyqshylyǵymyz – Qazaqstannyń damyǵan Batys pen kúrt damyp kele jatqan Shyǵystyń arasynda qolaıly geografııalyq ornalasýy. Árıne, biz saýda qatynasynda úlken ról oınaıtyn ashyq teńizderden kóp alys-
ta jatqan elimiz. Kersinshe, bizdiń bir jaǵymyzda – Qytaı, bir jaǵymyzda – Reseı, sál árirek Úndistan tur. Biz – qozǵalystar aǵyny ortasyndaǵy elmiz. Qazirgi salynyp jatqan joldar bizdi osy elderge jáne Reseı men Parsy shyǵanaǵy arqyly Eýropaǵa, arab álemine qaraı bastaıdy.
Adamzattyń qazirgi damý kezeńinde ınfraqurylymdary damymaǵan elder aıaǵyna tusaý salynǵan at sekildi kibirtiktep alysqa bara almaıdy. Infraqurylymy damyǵan elder ondaı eldiń qasynan jele júıtkip óte shyǵady. Osy jaǵdaıdy erte boljaǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev elimizdiń ınfraqurylymdyq damýyn alǵa qoıyp, sol úshin temir joldar men avtojoldardy saldyrýǵa, halyqaralyq ushaq baılanysyn nyǵaıtýǵa basa mán berdi. Endi biz kóp ótpeı-aq osy saıasattyń jemisin kóretin bolamyz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
