Maqalanyń «Kirispe» bóliminde Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy bastalǵany, onyń basym baǵyttary: saıası reforma men ekonomıkalyq damýy keń óris alǵany, el birligi, adam faktory, eńbek máni, ómir aǵyny, damý úrdisteri keń óris alady. Osynyń negizinde álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý basty maqsat etiledi. Munyń mánisi, negizgi ózegi, atap aıtqanda, «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis». Demek, ómir muraty aıqyn, eńbegimiz mándi bolýmen birge, bastysy sananyń ashyqtyǵy, zeıindi zerdeniń basym baǵyt alýy qajet-aq. Bul tusta, sóz joq, ózindik ustanymymyz berik, básekege qabilettilik joǵary, bolashaqqa senimmen qadam basý – jeńiske jetýdiń joly, nátıjege qol jetkizýdiń basty kórsetkishteriniń biri ekeni anyq.
El damýy men tarıhyndaǵy jańa kezeń bolyp tabylatyn bul tusta, sóz joq, qoǵamdyq qubylystarǵa mán berip, zamana shyndyǵy men ýaqyt tynysyn tereń sezingen jón. Dúnıe dıdarynda, jer-jıhan men planeta tynysynda mazasyzdyq, tynyshsyzdyq bary baıqalady. Álemdegi halyqaralyq terrorızm jahandyq zulmatqa, qaharly sıpatqa ıe bolýda. Buǵan mıllıondaǵan bosqyndar shoǵyryn, terrorlyq agressııa saldarynan jazyqsyz adamdardyń qyrylýyn, qalalardyń qıraýyn, mádenı-tarıhı eskertkishterdiń joıylýyn qossaq, toleranttylyqqa barý, kelisim men dıalog alańyn qurý qajet-aq. Asyly, aqyl-parasatqa júgingen, sóz ben is birligin saqtap, sana men sapany teń ustap, talap pen talǵamdy tarazy etý jeńiske bastap, naqty nátıjege qol jetkizýge mol múmkindikter beredi. Kesheden búginge jetken tájirıbe tálimi, ómir taǵylymdary men ýaqyt bederiniń basym máni, taǵylymdy nári de osy.
Elbasynyń maqalasynda atap ótilgendeı: «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady». Demek, birtutas ult bolý – buqaralyq sanany ózgertip, rýhanı jańǵyrýǵa batyl qadam jasaýǵa jol ashady. Mańyzdysy, árıne bolashaqqa batyl baǵdarlar jasalady.
El damýynyń jasampaz joly, asyl arqaýy – qoǵamnyń, onyń árbir múshesiniń sanasyn jańǵyrtý bolsa, bul maqsattaǵy basym baǵyttar qataryna: básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jolmen damýy, sananyń ashyqtyǵy jatady. Atap aıtqanda, básekege qabilettilik árbir adamnyń unamdy da utymdy qyry; ári sanaly eńbek resýrstaryn ınnovasııalyq faktorlaryn aıqyndaıdy. Bul rette, sóz joq, «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı konfessııalyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar ult damýyna, ashyqtyq faktorlaryn ustanyp, jasampazdyq jolǵa qadam basýyna, ulttyq bolmys pen rýhty asqaqtatýǵa, sana-sezimdi kemeldendirýge mol múmkindikter beredi. Bastysy, árıne ulttyq kod pen mádenıetti saqtap, jańǵyrtý negizinde damý úrdisine keń óris ashý murat etiledi. Anyǵynda «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady».
Bul tusta ulttyń tabıǵı baılyǵy emes, adamdardyń básekege qabilettiligi, qazirgi kezeńdegi ýaqyt usynǵan talap-talǵamǵa, mańyzdy qasıetterge ıe bolýy mańyzdy faktor retinde alǵa qoıylady. Damýdyń alǵysharttary – kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq syndy unamdy sıpattar tóńireginde keń óris alady. Budan baıqalatyny, ult muratynyń asyl arqaýy – rýhanııat ózegi bolsa, ol aqyl-parasat, bilim-ǵylym, tálim-tárbıe negizinde júzege asatyny anyq. О́ıtkeni: «Aqyl – Allanyń syılyǵy, myń oqýdyń basy» (J.Balasaǵun), «Aqyl-oı men bilim – ár adamnyń sáýleti» (Á.Naýaı). Mine, básekege qabilettilik, pragmatızm máni, evolıýsııalyq damý, sananyń jańǵyrýy osydan kórinis beredi. Bul baǵyttar júıeli damyp, maqsatqa negizdelse, nátıjege jetýge ábden bolady.
Bilim nury, ǵylym qundylyqtary haqynda aıtylǵanda, «Bolashaq» baǵdarlamasy, aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter men zııatkerlik mektepter júıesine basymdyq beriledi. El damýy men jetistikke jetýdiń joly – bilim júıesinde ekeni anyq-qanyq aıtylady. Bilim máni, ǵylym nári, bolashaq bastaýy, jas urpaqtyń ómirlik negizin quraıdy. Nátıjesinde Elbasy maqalasynda «Tabysty bolýdyń eń irgeli,basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi», degen baılam jasalady.
Osy retten kelgende, ómir aǵyny, damý úrdisi bilimı-ǵylymı arnalarǵa basymdyq berýde. Oqý men oqytý isi – ulttyq murattyń asyl ózegi desek, jańashyl baǵyttar, irgeli izdenister, ınnovasııa men tehnologııanyń qajettiligi aıqyn ańǵarylady. Baıypty baǵdarlama, tálimdi tájirıbeler, ortaq murat jolyndaǵy jańashyldyq pen jaýapkershilik te qajet-aq. Buǵan akademııalyq erkindikti, jańartylǵan baǵdarlamany, bazalyq oqýlyqtardy, jańa ádistemelikti qossaq, irgeli izdenis, izgilikti qadamdar keń óris alady. Bul adamı kapıtal sapasyn arttyryp, básekege qabilettilikti kúsheıtedi. Álemdik úderis sıpatyn sezinip, rýhanı jańǵyrýdy qajet etedi.
Álemniń qarqyndy damýy, jahandyq ózgeristerge saı áreket-qımyl etý – sananyń ashyqtyǵyna, zerdeniń ereksheligine baılanysty. Ol, negizinen jańa tehnologııalar nátıjesinde ózgeristerge saı bolý, ózge eldiń jetistik-tájirıbesin, tıimdiligin paıdalaný bolyp tabylady. Ashyq zerde, damý úrdisi tabys kóziniń asyl arqaýy jahandyq álemge erkin ený, qoǵamdaǵy ornyqty aıqyndaýǵa kelip saıady. Asyly, el birligi men damýynyń qaınar kózi – básekege qabilettilikti arttyryp, rýhanııat arnalaryn (ádebıet, mádenıet, tarıh, til, din, dil, dástúr t.b) júıeli damytyp, jańǵyrtý ekeni keńinen qozǵalady. Bul rette Jazýshylar odaǵy, Ǵylym akademııasy, barsha zııaly qaýym ókilderi birigip, birlesip el damýyna, táýelsizdik ıdeıasyna qyzmet etý jaıy sóz etiledi. Jańa ýaqyt, tarıhı kezeń, álemdik keńistik máni – bolashaq baǵdary, rýhanı jańǵyrý aıasynda baıypty baıandalyp, taldaý jasalady.
El damýynyń jarqyn kórinisi – rýhanı jańǵyrýdan tanylsa, aldaǵy jyldardaǵy naqty jobalar qatarynda latyn álipbıine kóshirý isi tur. Álipbı máselesiniń mańyzy, arǵy-bergi kezeńderdegi tarıhy, naqty kestesi, tereń logıkasy, standarttyq nusqasy, oqyp-úırený jaıy búgingi qajettilik turǵysynan jan-jaqty baıandalady. Teginde, qazaq jazýy, álipbı máni arǵy arnalardan-aq ult rýhanııatynyń altyn arqaýyna aınalǵany anyq. Qysqa qaıyrsaq, Qazaq bilimpazdarynyń alǵashqy quryltaıy (Orynbor,1924), Birinshi Dúnıejúzilik túrkologııa sezi (Baký,1926), budan basqa Qazaqstan deńgeıindegi – «Jańa alfavıt qoǵamy», alǵashqy ólkelik konferensııalar, Alash arystarynyń jazý tártibi, emle jónindegi qyzý aıtys, alýan kózqaras, pikirtalastary, sóz joq, jazý – adamzattyq qundylyq, jańarý men jańǵyrý kórinisi, órkenıet belgisi ekenin tereń tanytady. Demek, álipbı – ult jany, rýhanııat ózegi ekeni aqıqat.
Bul baǵyttardy júzege asyrý úshin qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha – «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq jobasy» qolǵa alynady. Bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi – 100 tańdaýly oqýlyqtyń zamanaýı úlgileri shet tilderden aýdarylady. Osynyń negizinde Ulttyq aýdarma bıýrosy qurylady. Bul bilim salasyndaǵy jahandyq básekege qabilettilikti arttyryp, sanany jańǵyrtýdyń negizgi qaǵıdattaryn aıqyndaıdy. Aýdarmashy mamandaryn daıarlaýǵa, oqý-ádistemelik quraldar shyǵarýǵa, avtorlyq quqyqty naqtylaýǵa mol múmkindikter beredi. Bastysy, bul baǵyttar jańa sapalyq deńgeıde bilim berýge, osy salada jahandyq básekege qabilettilikti arttyryp, jańashyl mamandar daıyndaý isine keń jol ashady. Bolashaq baǵdary, sanany jańǵyrtýdyń tıimdi joly men negizgi qaǵıdalarynyń biri osy.
«Týǵan jer» baǵdarlamasy el-jerge, Otanǵa súıispenshilik, patrıotızm rýhy turǵysynan sóz etiledi. Onyń máni – «Týǵan jerge týyńdy tik» degen halyqtyq qaǵıdalarmen, ósken ólke, máńgilik mekenmen tyǵyz baılanysta óris alady. Ulttyń mádenı-genetıkalyq kody, patrıotızm ózegi, rýhanı dástúr men mádenı týrızm negizi, zamanaýı mádenıet máıegi álemdik keńistikte keń oryn alady. Arǵy-bergi tarıhtaǵy eńseli eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirý, el ádebıetiniń nusqalary, ańyz-áńgimeler jelisi, ataqty adamdardyń esimi men eńbegi, búgingi tańdaǵy kásipkerler, sheneýnikter, zııaly qaýym ókilderin qoldaý arqyly jas urpaqqa patrıotızm rýhyn oıatýǵa áser-yqpal etedi.
«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy aıasynda álemge tanylýdyń alǵysharttary bar. El damýynyń jasampazdyq shejiresi, ulttyq mádenıettiń ozyq úlgi-nusqalary, táýelsizdik jylnamasy keń kólemde kórinis tabady. Ulttyq bolmys, salt-dástúrdi berik saqtap, básekege qabilettilikti arttyryp, eldik tutastyqty saqtaýǵa, damýǵa negiz ekeni júıeli sóz bolady. Bul aqıqat, realızm ári pragmatızm mánin tanytady.
«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy – táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterin, belgili adamdardyń ómiri men ónegesin, eńbegimen elge tanymal zamandastarymyzdyń júrip ótken jolyn qoǵamǵa tanytý isi keń kólemde qozǵalady. Negizinen, el birligi men muratyna, ult táýelsizdigine bilimi men eńbegin arnaǵan tanymal tulǵalardy qurmetteý – bul, jańashyl bastama ári el damýyna rýhanı jańǵyrý isine mol múmkindikter beredi. Bul tusta, keshe men keleshek haqynda baıypty baǵalaý, saralaýlar jasalady. Jahandyq damý úderisteri nazarǵa alynyp, ulttyq biregeılikti berik qolǵa alyp, bar men joqty túgendep, el birligi men rýhty asqaqtatý jaıy qozǵalady. Qazirgi kezeńniń damý úrdisteri, onyń realızmi men pragmatızm qundylyǵy osy.
Aqıqatynda, Elbasy maqalasynyń sońǵy bóliginde aıtylǵanyndaı, «Memleket pen ult quryshtan quıylyp, qatyp qalǵan dúnıe emes, únemi damyp otyratyn tiri aǵza ispetti. Ol ómir súrý úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beıimdelýge qabiletti bolýy kerek... Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kútip turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess... Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy». О́mir muraty, damý úrdisiniń máni men mańyzy da osynda.
Endeshe, el birligi men qýatyn arttyryp, básekege qabilettilikti kúsheıtip, ult rýhanııatynyń negizi – gýmanıtarlyq baǵytqa basymdyq berý damý úderisine sony serpin, ózgeshe sıpat, naqty nátıjege qol jetkizýge mol múmkindikter bereri haq. О́ıtkeni, ult rýhanııaty – el damýynyń qaınar kózi, qundylyqtar jıyntyǵy, bolashaq baǵdarynyń basty negizi. Rýhanı jańǵyrýdyń basty baǵyty, túpki máni, shynaıy syry osy. Al aıryqsha atap óter jaıt, Elbasy maqalasy – ult damýynyń jańa deńgeıin, básekege qabilettiliktiń ishki-syrtqy múmkindikterin ashty. El muratyn, mádenı-rýhanı arnalaryn aıqyndady. Álemdegi damyǵan elderdiń qatarynan kórinetin basym baǵyttardyń baryn batyl da ashyq aıtty. Bastysy, Eldiń sózi aıtyldy. Kóptiń oıyna qozǵaý saldy. Ult muraty aıqyndaldy. El ómirinde, mádenı-rýhanı arnalarda, sanada silkinis bary baıqaldy. Qoǵam durys qabyldady. Alys-jaqynnyń tilegi toǵysty. Kóńildegi qýanysh ta osy.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalanyń eldik máni, qoǵamdyq-áleýmettik sıpaty, tarıhı-mádenı hám rýhanı arnalary, shynaıy shyndyǵy da osynda bolyp tabylady.
Raqymjan TURYSBEK,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
