Shetel ǵalymdary er adamdardyń bıologııalyq turǵyda sapasy tómendep ketkenin aıtyp, dabyl qaǵa bastady. Bıologtardyń aıtýynsha, qazirgi adamzat qoǵamyndaǵy azǵyndyq genetıkalyq sıpatqa ıe bolýda. Naqtyraq aıtsaq, dúnıe júzi boıynsha erkekterdiń Y-hromosomasy sapa turǵysynan nasharlap, nátıjesinde áıeldik qasıetter basymdyqqa ıe bolýda. Erkek boıyndaǵy áıelge tán H-hromosomasy qalpynda qalyp, erkekke tán Y-hromosomasy jutańdanyp ketken. Bul ózgeris jekelegen halyqtarǵa emes, jalpy adamzatqa ortaq kórinedi. Burynǵy zamanda H-hromosoma 3000-4000, al Y-hromosoma 1500 gendi qamtyǵan. Qazir H-hromosomada 1098 gen bolsa, Ý-hromosomada bar bolǵany 78 gen bar.
Qazir álem boıynsha erkekterdiń 40 paıyzy belsizdikke ushyraǵandar. Erlerdiń bıologııalyq turǵydan quldyraýy adamzat qoǵamynda qyzdardyń kóptep dúnıege kelip, qyz qylyqty uldar sanynyń artýyna ákep soǵýda. Qoǵamda úılenýge dármensiz er adamdardyń kóbeıýine de osyndaı bıologııalyq úrdis sebep bolsa kerek. Ǵalymdar álemdegi 3000 erkektiń 1-eýi ózin jigit dep sezinbeıtin, áıel tárizdi ekenin anyqtaǵan. Jalpy, dúnıe júzi boıynsha erlerdiń Y-hromosomasy buzylyp, qasıeti kemigen soń uldardan góri qyzdar kóbirek týýda. Ǵalymdar er balalardyń dúnıege kelý kórsetkishi tómendeı berse, jer betinde erkek jynystylar qalmaýy múmkin dep dabyl qaǵýda. Bolashaqta jer betinde tek áıelder mekendeıtin matrıarhat qoǵamy ornaıdy degen qaýiptiń bary da ras.
Qazirgi tańda keıbir azǵyndaǵan erkekterdiń jas qyzdardy bylaı qoıyp, kishkentaı búldirshinderge zorlyq-zombylyq jasaýy da olardyń azamattyq qadir-qasıetin joǵaltyp, kúıeý bolý, áke ataný tárizdi mindetterdi atqara almaıtyndyǵyn dáleldeıdi. Árıne, áıelderdiń de bıologııalyq turǵydan sapa tómendigi baıqalady. Biraq áıeldiń H-hromosomasynyń kemýi erekekterge qaraǵanda 6-7 ese baıaý júzege asýda.
Álemniń erler bóligi azǵyndasa, adamzat damýy qalaı bolady degen suraq týyndaıdy. Bul suraqtyń jaýabyn ǵalymdar áli tapqan joq. Jer betinde kóp balaly otbasylardyń azaıýy (buryn ortasha otbasynda 7-10 bala bolsa, qazir 2-3-ten aspaıdy), úılenýdi jón kórmeıtin erkekterdiń kóbeıýi adamzat úshin asa qaýipti jaǵdaı. Búginde boıdaqtardyń sany damýshy elderde ǵana emes, AQSh pen Eýropada da burynǵydan eselep kóbeıgen. Sondaı-aq, áıel sııaqty dene kútimine kóp kóńil bóletin, sylanyp-sıpanýdy unatatyn jigitter sany artyp barady.
Erler nelikten quldyrady degen suraqtyń bir jaýaby retinde zertteýshiler mynandaı tujyrym keltiredi. Naǵyz erge tán qasıet – Otan qorǵaý, elin, jerin saqtaý maqsatynda aıanbaı kúresý, kóbirek kúsh jumsaýdy qajet etetin ispen shuǵyldaný. Al qazirgi zamanda áskerı ónerde basymdyq tehnıkaǵa berilip, er azamattardyń jumysy jeńildegen. Olardyń «náziktenýiniń» bir sebebi de osynda bolsa kerek.
Reseı ǵalymy Oleg Loran qazirgi zamanda kóptegen erkekterdiń áıeldik qasıetterge ıe bolǵany sonsha, syrtta tirshilik isteýden góri úıde as iship, teledıdar kórip degendeı, kóbirek demalǵandy jaqsy kóretinin jáne olardyń qımyly ǵana emes, bet álpetinde áıelge tán náziktik paıda bolǵanyn aıtady. Al álemdegi eń ataqty ǵalymdardyń biri sanalatyn Oksford ýnıversıtetiniń genetıka professory Braıan Saıks óziniń kitabynda endi 125 myń jyl ótkende jer betinde erkek ataýly qalmaıdy dep boljapty. Ǵalym erkekterdi «saqtap qalýdyń» birneshe jolyn usynady.
Saıks gendik ınjenerııa kómegimen Y-hromosomasyn ulǵaıtý kerek dep esepteıdi. Álemdegi erkekterdiń 7 paıyzy ǵana urpaq qaldyrýǵa qabiletti ekenin aıtqan brıtanııalyq ǵalym ýaqyt óte kele bul kórsetkish tek 1 paıyz ǵana bolady deıdi. Djennı Greıvs degen Avstralııa ǵalymy da erkekterdiń jer betinen túr retinde joıylý qaýip baryn aıtady. Erkektik hromosomanyń birtindep joıylýy tek adamdarda ǵana emes, haıýandar men ósimdikterdiń atalyǵynan da baıqalýda. Osynyń saldarynan sońǵy ǵasyrda jer betinde talaı ań joıylyp, kóptegen sırek ósimdikter túp-tamyrymen quryp ketti.
Búginde jer sharynda erkekter tapshy sanalatyn elderdiń qatary da kóbeıip barady. Mysaly, Brazılııada aýyl sharýashylyǵymen kileń áıelder aınalysatyn kommýnalar bar. Afrıkada erkekter múldem jetpeıtin taıpalar tirshilik etedi. Tynyq muhıtynyń Soltústik Marıan araldaryn jalǵyzbasty áıelder mekendeıdi eken. TMD elderinde de erler sanynyń azaıý úrdisi baıqalady. BUU-nyń málimetine súıensek, álem boıynsha 184 memlekettiń 108-de áıelderdiń sany erlerge qaraǵanda anaǵurlym kóp.
Qazaq halqy er balany el men jer qorǵany, otbasyna, jaryna adal, qamqor áke bolýǵa tárbıeledi ǵoı. Al qazir jalpy adamzatqa ortaq degradasııalyq qubylystar qazaq qoǵamyna da zııanyn tıgizýde. Zertteýshiler azǵyndaǵan erkekterdiń boıynda ultjandylyq, rýhanı qasıetter qalmaıtynyn aıtady. Al nekesiz birge turý úrdisi (azamattyq neke) barlyq dinderde tyıym salynǵan azǵyndyq ekeni belgili. Azǵyndyq qaı halyqta bolsyn, ejelgi zamannan qoǵamnyń, ulttyń jaýy sanalǵan. Burynǵy zamanda zańdy áıel alǵanǵa deıin qyz-qyrqyn ańdyǵan jigitterdi slavıandar ıtke teńegen desedi. Erlerdiń bıologııalyq sapasynyń quldyraýyna adamdyq qasıetten aırylyp, azǵyndyq jolǵa túsý faktileri de sebep bolsa kerek.
Sharafat JYLQYBAEVA
