QAZAQSTANDYQ ÚLESKE — ÚLKEN NAZAR

Byltyr oblysta ótkiziletin ónim­der, atqarylatyn jumystar men kórsetiletin qyzmetter kóle­min­de qazaqstandyq úles edáýir ósti. Bıyl bul baǵytta múmkin­dik­ter odan ári keńeıgeli otyr. Buǵan keıbir jańa zańnamalyq aktilerge, sonyń ishinde “Memlekettik satyp alý tý­ra­ly” zańǵa otandyq taýar ón­dirý­shi­­lerge jeńildikter belgi­le­nýi jó­nin­de to­lyqtyrýlar men óz­gertýler en­gizilýiniń yqpaly tımek. Osy ma­ńyzdy máseleni talqylaýǵa arnalyp ótken keńeste oblys ákimi Serik Ah­me­tov óńirdiń tól ónimderi ótim­diligin kóterýdiń strate­gııalyq máni baryn atady. Qazirgi ýaqytqa deıin aımaqtyń júıe quraýshy kásiporyndary jergilikti taýar óndirýshilermen 474 nıet-hattama jasady. Bul 146 mlrd. teńgeni quraıdy degen sóz. Muny­men birge  ony damytý úshin 150 mlrd. teńgege jobalanǵan 482 keli­sim-shartqa qol qoıylǵan. О́ner­ká­sip jáne kásipkerlik basqarma­sy­nyń bastyǵy Erbolat Kargın or­taǵa salǵandaı, munyń syrtynda ót­ken jyly “Jol kartasy” baǵdar­lamasyn iske asyrýda qoldanǵandaı kásiporyndarǵa memlekettik tap­syrystar beriledi. Oblysta qazaqstandyq ónim­der­di eń kóp paıdalanatyn óndirister qatarynda “Qazaqmys” korpora­sııa­sy men “Arse­lor Mıttal Te­mir­taý” kompanııasy al­dyńǵylar qatarynan sanalady. Alaıda áli de bolsa júıe quraýshy kásiporyndardyń jergi­likti ónimderge degen  suranymyn zert­teý álsiz, aqparat mardymsyz. “Qazaq­mys” korporasııasy bas­qar­ma­synyń tóraǵasy Edýard Ogaı má­seleniń osy jaǵyna nazar aý­dar­ta kelip, korporasııa boıynsha qa­zaqstandyq úles 44 paıyz quraı­tyn­dyǵyn, bul kórsetkishti kóterý­ge múmkindik az emestigin baıan etti. Al “Arselor Mıttal Temirtaý” kompanııasynyń da qazaqstandyq ónimge yqylasy bólek. Byltyr munda taýar sa­typ alýǵa bólingen 122 mlrd. teńgeniń 90 mlrd.-y, ıaǵnı 73 paıyzy otandyq qural-jab­dyqtardy, materıaldardy, taýardy tutynýǵa arnaldy. Degenmen, ke­ńes­te atalǵandaı, izdestirilse re­zerv kózi jetkilikti, munymen shek­telip qalý­ǵa bolmaıdy. Jıynda sonymen qatar júıe quraý­shy kásiporyndar janynan shaǵyn ón­di­rister uıymdastyrýǵa nazar aýdartyl­dy. Bul Memleket basshysynyń tapsyr­masy bolyp ta­bylady. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy. JYL JUMYSY QORYTYNDYLANDY Keshe Bas Prokýror Qaırat Mámıdiń tóraǵalyq etýimen 2009 jyldyń jumys qorytyndylaryn talqylaǵan jáne aldaǵy kezeńdegi qyzmet basymdyqtaryn aıqyndaǵan Bas prokýratýranyń keńeıtilgen alqa májilisi bolyp ótti. Bul týraly alqa májilisinen keıin jýrnalıstermen brıfıng ótkizgen Bas prokýratýranyń resmı ókili Nurdáýlet Súıindikov habarlap, jańa jylda jańa qonysqa kóshken quzyrly organnyń ótken jylǵy jumys nátıjelerin aıtyp berdi. О́tken jyly prokýratýra or­gan­dary eldegi quqyqtyq tártip pen zańdylyqty nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan birqatar jumystar atqardy. Bul turǵyda Elbasynyń azamat­tar­dyń quqyqtary men bostan­dyq­ta­ryn,  qoǵam men memlekettiń zańdy múddelerin qorǵaý jónindegi tap­syr­malaryna erekshe nazar aýda­ryl­dy, dedi ol. Quqyq tártibin saq­taý organdarynyń kelisimdi ju­mysyn qamtamasyz etý maqsatynda Quqyq qorǵaý organdarynyń úı­lestirý keńesiniń qyzmeti jan­dan­dy­rylyp, onyń májilisteriniń qa­raýyna kúsh qurylymdarynan úı­les­tirilgen is-áreketti jáne biryń­ǵaı ustanymdy talap etetin asa ózekti máseleler shyǵaryldy. Qu­qyq qor­ǵaý organdarynyń qyzme­tinde bu­ryn basym bolǵan jazalaý baǵy­tynan quqyq buzýshylyq­tar­dyń aldyn alý jáne jolyn kesý ja­ǵyna bet buryldy. Prokýratýra organdary qyz­meti­niń negizgi baǵyttary da qaıta qaraldy. Basty basymdyq retinde quqyq qorǵaý quzyretiniń tıimdi ári pármendi júzege asyrylýy aıqyn­daldy. Osyǵan oraı, proký­ror­lardyń negizgi is-qımyldary men qadaǵalaý ókilettikteri jeke tu­l­ǵa­lardyń quqyqtary men bostandyq­taryn jáne qoǵam men memlekettiń múddelerin qorǵaý jónindegi shara­lardy ári qaraı kúsheıtýge baǵyt­taldy. Qarjy daǵdarysy zardap­taryn azaıtýǵa baǵyttalǵan Ulttyq qordan bólingen qarajattyń zańdy jáne maqsatty jumsalý máselesi pro­kýratýra organdarynyń turaqty baqylaýynda tur. О́tken jyly ıpo­tekalyq nesıelerdi qaıta qar­jylandyrý, agroónerkásip sala­syn, shaǵyn jáne orta bıznesti qol­daýǵa bólingen qarajatty jum­saý zańdylyǵyna tekserýler júr­gizildi. Jalpy, quqyq qorǵaý jáne ýákiletti organdarmen qabyldanǵan  aldyn alý sharalary Ulttyq qor qa­rajatynyń Úkimet belgilegen shart­tarǵa sáıkes ıgerilýin qamta­ma­syz etýge múmkindik berdi. Tu­tastaı alǵanda, ótken jyly pro­kýratýra organdary áleýmettik-ekonomıkalyq salada zańdylyqty qadaǵalaý tártibimen 23 myńnan astam tekserýler júrgizip, jarty mıllıonǵa jýyq azamattyń kons­tı­týsııalyq quqyqtaryn qorǵady. Prokýrorlyq yqpal etý shara­lary­nyń negizinde 38 myńnan artyq zań­syz quqyqtyq aktiler kúshin joı­dy nemese ózgertildi. 52 myń­nan astam tulǵa túrli jaýapker­shi­lik­ke tarty­lyp, memleket paıda­sy­na 55 mlrd. teńgeden astam qarjy óndirildi. Prokýratýranyń qylmystyq isterdi tergeý ókilettigi de belsendi túrde júzege asyrylýda. О́tken jyly tergeý toptaryna basshylyq jasaıtyn arnaıy prokýrorlar 121 kúrdeli jáne mańyzdy qylmystyq isti óz óndirisine alǵan bolatyn, onyń 58-i boıynsha tergeý aıaqta­lyp, sotqa jiberildi, 40-y boı­yn­sha aıyptaý úkimi shyǵyp úlgerdi. Sot tóreligin júzege asyrý kezinde zań­dylyqty qamtamasyz etý sala­synda prokýrorlar 48 myń qyl­mystyq, 58 myń azamattyq jáne 112 myńnan astam ákimshilik iske qatysty. Prokýrorlardyń apellıa­sııa­lyq jáne qadaǵalaý narazy­lyq­tary boıynsha qylmystyq ister boıynsha 1,6 myńnan astam sot úkimi, azamattyq ister boıynsha 1,3 myńnan astam sot sheshimderi jáne ákimshilik ister boıynsha 1,2 myńǵa jýyq sot qaýlylary zańǵa sáıkes keltirildi. Prokýrorlyq yqpal etý sharalary boıynsha 8,9 mlrd-tan astam somaǵa 16 myńǵa jýyq sot ak­tisi oryndalsa, olardyń 4,2 mlrd. memleket paıdasyna óndirildi. Atap aıtqanda, uıymdastyrý­shy­lyq-shtattyq qurylymdy oń­taı­landyrý jáne jetildirý maq­satynda 2009 jyly Bas pro­ký­ra­týranyń ortalyq apparatynda, ob­lystyq jáne olarǵa teńestirilgen prokýratýralarda  qurylymdar qaıta qarastyrylyp, jańadan be­kitildi. Prokýratýra organdary men mekemeleri qyzmetkerleriniń jańa Ar-namys kodeksi bekitilip, onda prokýratýra qyzmetkerleriniń mi­nez-qulqyna, onyń ishinde qyz­met­tik mindetterin júzege asyrý, qyz­metten tys jáne kópshilik aldyn­daǵy is-áreketteri kezinde qoıy­la­tyn talaptar aıqyndaldy. Sóıtip, alqa májilisin qorytyndylaı kele, Bas Prokýror aldaǵy kezeńdegi ju­mystyń basym baǵyttaryn aıqyn­dap, Memleket basshysynyń tap­syr­malaryn, onyń ishinde qoǵam­dyq qaýipsizdik pen áleýmettik tu­raqtylyqty qoldaýǵa, azamat­tar­dyń quqyqtary men bostan­dyq­ta­ryn, qoǵam men memlekettiń zańdy múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan tapsyrmalaryn sapaly jáne ýa­qytyly oryndaýdy talap etti, dedi resmı ókil. Aleksandr TASBOLATOV. TARIFTER TALAP TURǴYSYNDA RETTELÝDE Beısenbi kúni Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginde Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń qatysýymen alqa májilisi bolyp ótti. Onda agenttik basshysy Nurlan Aldabergenov ótken jyldyń qorytyndysy týraly baıandama jasap, 2010 jylǵa arnalǵan agenttiktiń negizgi mindetterin aıqyndady. Búgingi tańda agenttik tabıǵı 1016 monopolııalar sýbektisiniń tarıftik jáne tehnıkalyq qyz­me­tin retteıdi. Al olar óz kezeginde sý qubyry júıesi, elektr ener­ge­tı­kasy, munaı jáne gaz tasymaly, kólik salasy boıynsha 1544 retteý qyzmetin atqarady. Sondaı aq 400 sýbekti-domınanttar men 15 mem­lekettik monopolııa sýbektisiniń baǵa qalyptastyrý qyzmeti de agent­tik qaraýynda ekeni belgili. Elbasynyń basymdyq bere otyryp tapsyrǵan mindettemeleri aıasynda salada birqatar jumystar atqa­ry­lýda. Negizgi baıandamashy Nurlan Aldabergenovtiń aıtýynsha, tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń tarıftik saıasaty boıynsha jumystardyń deni energııa jáne resýrsty únemdeý jónindegi stra­te­gııalyq jospardy júzege asyrý ba­rysynda júrgizilgen. Strategııalyq josparda kommýnaldyq júıelerdi jańǵyrtýdy qamtamasyz etetin, ınvestısııalyq (ortasha jáne uzaq merzimdi) tarıfpen jumys isteıtin tabıǵı monopolııalar sýbektilerin arttyrý basym baǵyt bolyp sana­la­dy. 2009 jyly ortasha merzimdi tarıfter boıynsha qyzmet kórsete­tin sýbektiler sany 4 ese ósipti. Nur­lan Aldabergenov bul tarıf­ter­diń turaqtylyǵy men boljam­dylyǵyn qamtamasyz etetindigin qosa aıtyp ótti. Bekitilgen ınves­tı­sııalyq tarıfterdi qarjylan­dy­rýǵa quıylatyn qarjy kólemi 196 mlrd. teńge. Sonymen qatar agent­tik energııa únemdeý jumystary sheńberinde energııa men sýdyń bel­gilengen ysyrabyn tómendetý jáne joǵary normany alyp tastaý, turmystyq tutynýshylar úshin elektr energııasy jáne sýǵa qol­da­ný mólsherin eskere otyryp dıf­ferensıaldy tarıfter engizýdi júr­gizse, resýrstar únemdeý boı­yn­sha jylý jáne energııa materıal­dary men shıkizatyn shyǵyndaýdyń normasy ońtaılandyrylyp, ákim­shilik shyǵyndar qysqartylǵan. О́tken jyly agenttik aldyna qoı­yl­ǵan máselelerdiń biri rettelýshi qyzmetterge tarıfterdiń ózgertilýi 2 paıyzdan joǵary bolmaýy, jı­yn­tyq úlesimen ınflıasııany bel­gilengen dálizden asyrmaý jónin­degi sharalar bolǵan-tyn. Bul má­se­le boıynsha agenttiktiń tarıf­terdi ózgertý týraly sheshimderi 0,97 paıyz deńgeıinde bolǵan. 2008 jyly Elbasynyń tapsyr­ma­symen elektr energııasyna dıf­ferensıaldy tarıfter engizilgen bolatyn. Ol 2008-2009 jyldary is júzine asty. Elimizdiń barlyq aı­maqtaryndaǵy tutynýshylar elektr energııasyn qoldanýdyń túngi jáne kúndizgi tarıfterimen qamtamasyz etildi. Bir ǵana Almatyny alsaq, aı­maqtyq tarıfter qoldaný nátı­je­sinde almatylyqtar ótken jyly 564 mln. teńge únemdegen kórinedi. Aımaqtyq tarıfterdiń qodanylýy elimizdiń Reseı men Ortalyq Azııa elderine energııalyq táýeldilikten arylýyna septesedi. Energııa únem­deý jumystarynyń sheńberinde jáne tehnıkalyq ysyrapty 1,1-den 18,4 paıyzǵa tómendetip beki­tý­ge berilgen 620 ótinimdi qaraý qo­rytyndysy boıynsha 240 sýbekti ótinishi qanaǵattandyrylǵan. Ysy­rapty tómendetý nátıjesinde jı­yn­tyq tıimdilik 2,8 mlrd. teńgege baǵalanypty. Tehnıkalyq retteý qy­z­metin iske asyrý boıynsha tıim­dilik 1338 mln. teńgeni qurap, tu­tynýshylar aqy tóleý kezinde 4,1 mln. teńge únemdegen. Bul jumys­tar agenttiktiń zańnyń jańa nor­ma­laryn qoldanýy esebinen júzege asyp otyr. Jylý eseptegish quraldary joq tutynýshylardyń múddelerin qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy jumys­tardyń biri syrtqy aýa tempe­ra­týrasynyń ózgerýi nátıjesinde jylý energııasy úshin tólemaqyny qaıta esepteý bolyp tabylady. Iаǵnı, 2008-2009 jyldarǵy jylytý kezeńderi úshin 850 mln. teńgeni qu­raıtyn qomaqty qarajat tutyný­shylarǵa qaıtarylǵan. 2009 jyly tabıǵı monopolııa sýbektileri bolyp tabylatyn ká­siporyndar tarıf bekitýge baıla­nys­ty agenttikke 857 ótinim bergen bolatyn. Alaıda olardyń keı­biri­niń ótinimderi tarıfti buzǵandyq­tary úshin qabyldanbaǵan. Jalpy túsken ótinishtiń 32 paıyzyn quraǵan keri qaıtarylǵan ótinimder sany – 272. Al tarıf ósýiniń negizgi se­bep­teri elektr stansalaryndaǵy ta­rıf­terdiń shekteý deńgeıindegi elektr energııasyna baǵanyń ósýi, ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýy sal­darynan gaz, kómir qunynyń ósýi, sondaı-aq, tabıǵı monopolııa sýbektileriniń ınvestısııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrýy bolyp otyr. Búgingi kúni tarıf bel­gileý boıynsha usynylǵan 585 joba qorytyndylary boıynsha 101 tarıf qoldanystaǵy kúıinde qal­dyrylsa, 20 tarıf tómendetilgen. 464 tarıftiń 41-in kóterý jónindegi tabıǵı monopolııalar sýbek­ti­leriniń ótinishteri qanaǵat­tan­dy­rylǵan. 2009 jyly domınant-sýbektiler tarıfterdi kóterýge baı­lanysty 140 habarlama usyn­ǵan. Agenttik habarlamalardyń 67-si boıynsha ǵana baǵa deńgeıin óz­ger­tý jóninde sheshim qabyldaǵan. Al baqylaý is-sharalary nátıje­sin­de zańnamany buzǵan TMS ta­rıf­terin ýaqytsha ótemdik tarıf­ter engizý arqyly tómendetken. Osylaısha tarıfterdi tómendetýdiń jalpy somasy 250 mln. teńgeni quraǵan. Aldaǵy mindetterge toqtalǵan agenttik basshysy Nurlan Alda­bergenov keıbir máselelerdi aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, ınflıasııaǵa tarıfterdiń shekti úlesiniń aıasynda rettelip kórsetiletin qyzmetterge tarıf bekitý, tutyný kólemi boı­yn­sha saralanǵan tarıfter engizý jáne tehnıkalyq ysyraptardy nor­malaý boıynsha jańa tásilder qoldaný, energııa únemdeýdi nası­hat­taýdaǵy is-sharalardy iske asy­rý, sondaı-aq retteletin naryq sýbektilerin memlekettik retteýdiń quqyqtyq bazasyn jetildirý, ınves­tısııalyq (ortasha jáne uzaq merzimdi) tarıfter boıynsha ju­mys isteıtin TMS sanyn arttyrý sekildi máseleler búgingi tańda ózekti bolyp otyr. Alqa májilisiniń sońynda sóz alǵan Úkimet basshysy Kárim Má­si­mov agenttik atqarǵan jumystarǵa jaqsy baǵa bere otyryp, tarıfti joǵarylatý men negizgi resýrstardy jańalaý múmkindigi arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýdy tapsyrdy. Ta­rıfterdi qatań túrde bekitip, ósýine jol bermeýdi atap kórsetken Kárim Másimov, tarıftiń joǵa­ry­laýy salanyń toqtaýyna, damy­maýy­na ákep soǵatynyn eskertti. Barlyq jabdyqtar, tehnıka jaram­syz bolatyndyqtan, másele tek ýshyǵady. Iаǵnı, agenttike qoıylar negizgi mindet — tarıftiń ósýi men re­sýrsty jańartý múmkindigi ara­synda tepe-teńdikti ornatý. Tarıf kórsetkishterine súıene otyryp, biz, tipti, qoǵamdyq saıasatty da jos­parlaıtynymyz shyndyq. Al tutynýshynyń kórsetiletin qyz­met­ter úshin jetkilikti qarjysy bolýy kerek. Olardan joq qarjyny talap etý múmkin emes. Sondyqtan, toq­ete­rin aıtsam, agenttiktiń negizgi “bas aýyrtar máselesi” – osy te­pe-teńdikti tabý. Eger biz mem­le­kettik retteýdi azaıtyp, salalardy básekelestikke beıim ortaǵa bersek, rynok óz-ózinen rettelip, baǵa tó­mendeıdi. Degenmen, qazirgi daǵ­darys jaǵdaıynda eń durys baǵyt memlekettik retteý bolyp otyr. Alaıda biz endi básekelestikke beıim ortany qaıtadan qurýǵa tal­py­nbaqpyz degen Úkimet basshysy Kedendik odaq jóninde, onyń ishki keden shekaralarynyń barlyq perımetrleri jáne jeńildikterdi retteıtindigin atap ótti. “Tarıf baǵasy ósken kúnniń ózinde odan túsken qarjynyń qaı­da baǵyttalyp jatqandyǵyn mu­qııat baqylaý kerek. Qarjyny ne­gizgi qorlardy jańartýǵa jumsaý bólek áńgime, al eger menshik ıesi qaltasyna salyp alsa – bul basqa ná­rse. Sondyqtan bul jerde qatal bolý kerek. Sizder, memlekettiń “judyry­ǵysyzdar”, ıaǵnı sender arqyly Úkimet bul máselelerdi retteıdi”, — dep qorytyndylady óz sózin Kárim Másimov. Venera TÚGELBAI. MÚGEDEKTER MÁSELESI KEŃINEN TALQYLANBAQ Taıaýda  eki aradaǵy ózara árip­tes­tik pen qyzmettestik týraly ke­lisim sheńberinde “Nur Otan” HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlan Nyǵmatýlın men  “Qazaq­stan múgedekteri konfederasııasy” respýblıkalyq qoǵamdyq birles­ti­gi­niń prezıdenti Iran Omar­bekovtiń kezdesýi bolyp ótti. Kezdesýde aǵymdaǵy jyly jú­ze­ge asyrylýǵa tıis birlesken is-sha­ralardyń sheshýshi taqyryptary sóz boldy. Áńgime barysynda “Nur Otan” HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary N.Nyǵmatýlın qo­ǵamdyq birlestiktiń qyzmetine shynaıy múddelestik bildirdi. I.Omarbekov qazirgi kezde toqtap turǵan mını-zaýyttyń prob­lemasy týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, múgedekter uıym­dary shyǵarǵan otandyq taýarlar  satylý barysynda basym quqyq­tar­ǵa ıe bolady dep atap kórsetil­gen Úkimet qaýlysyna qaramastan, mú­gedekterge arnalǵan kreslo-arba­lar tenderlerde kedergilerge ushy­rap júr. N.Nyǵmaýtlın qozǵalys qural­da­ryna asa zárý múgedekter sanyn suraı kelip, kúzde — Múgedekter kúni qarsańynda qoldaýǵa zárý adam­darǵa kreslo-arbalar tapsyra oty­ryp, respýblıkalyq aksııa ótkizý jóninde usynys bildirdi. Sonymen birge, respýblıkalyq qo­ǵamdyq birlestiktiń problemaly má­seleleri “Nur Otan” partııasy Tór­aǵa­synyń birinshi orynba­sary­nyń, Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qor­ǵaý mınıstriniń jáne mú­ge­dekter kon­federasııasy basshyly­ǵynyń qaty­sýy­men talqylanatyn bolyp sheshildi. “Egemen-aqparat”. SAI BOLÝ TALAPTARDY BURMALAÝ EMES Ulttyq zańnamanyń jetil­di­ril­megendigi teńizde saýda-sat­tyq­pen erkin júzýge kedergiler kel­ti­rip otyr. “QR teńiz kóliginiń qyz­metindegi problemalardy tal­qylaý máseleleri” atty dóńgelek ústelde mamandar osyndaı málim­de­me jasady. Atalǵan sharaǵa Má­jilis depýtattary, memlekettik or­gandar qyzmetkerleri, dıploma­tııa­lyq korpýs ókilderi jáne ha­lyqaralyq sarapshylar qatysty. Atalǵan dóńgelek ústel teńizde júzýdiń aspektilerin, qazirgi za­manǵy teńiz kóligi men zańnamany jetildirý jáne ony halyqaralyq talaptarǵa saı etý máselelerin qamtydy. Qazirgi kezde teńiz ta­symaly salasynda “Kazmortrans­flot” NMSK” AQ qyzmet kórse­tip kele jatsa, onyń jalǵyz qu­ryltaıshysy “QazMunaıGaz” UK” AQ bolyp tabylatyndyǵyn aıta ketý kerek. Onyń qaramaǵynda 6 tanker bar. Al Ázirbaıjanda 45 tanker bolsa, Reseıde ol 27-ge jet­ken. Alǵashqysy taǵy 10 tan­ker salýda, Reseı jaǵy taǵy 3-ýin qatarǵa qosýdy kózdep otyrǵan kórinedi. Al Qazaqstan ázirge eki tasymal kemesin salyp jatqany belgili boldy. “Kazmortransflot” NMSK” AQ bas dırektory Marat Or­ma­nov­tyń aıtýynsha, Ázirbaıjan úkimeti ózderiniń Kaspıı teńizde júzý kompanııasyna 2 mıllıard dollar bólýdi kózdep otyr. Al Iran qazaqstandyq qara altyndy tasymaldaý úshin syıymdylyǵy 63 myń tonnany quraıtyn munaı quıý kemelerin salýda. Reseı óz tarapynan kemelerdiń halyq­ara­lyq reseılik tizimi týraly zań qa­byl­dap, osynda tirkelgen keme­ler­ge salyqtyq jáne ózge de je­ńil­dikter qarastyrǵan. Mamandar­dyń paıymynsha, birtutas ekono­mıkalyq keńistik qurylǵan kezde elimiz utylysta qalýy da ǵajap emes. Odan basqa qazaqstandyq ke­meler Baký portyna kirgeni  úshin 14594 AQSh dollaryn tólese, bul tólem ázirbaıjandyqtar úshin 6000 AQSh dollary ǵana. Sondaı-aq kadr jetispeýshiligi de baıqala bastaǵan. Máselen, keme kapıtanyn qalyptastyrý úshin 12-15 jyl eńbek ótili qajet bolsa, elektromehanıkti daıarlaýǵa 5-6 jyl ketedi eken. 2008 jyly álemdik flotta joǵary deńgeıli kadr jetimsizdigi 80 myń adamǵa jetse, tek byltyrdyń ózinde 30 myń teńizshiniń jetispegeni anyq­talǵan. Fılıppınniń 300 myń aza­maty 2009 jyly  ár túrli elderdiń jalaýlarymen júzetin kemelerde eńbek etip, óz elderine tabys alyp kelipti. Mysaly, norvegııalyq kemelerde solardyń 30 myńy eki qolǵa bir jumys tapqan. Osy rette nıderlandyqtar Qazaqstan tara­py­na mamandar oqytýǵa jáne oǵan qarjy bólýge de usynys jasapty. Alaıda jergilikti memlekettik or­gan­dar tarapynan ol qajetti deń­geıde túsinistik tappaǵan. Sonyń saldarynan elimiz qajetti maman­dar­dy daıarlaýǵa qol jetkize al­maý­da, qazirgi kezde kýrsanttar tek reseılik joǵary oqý oryndarynda bilim alýda. Sonymen qatar, “Saý­damen teńizde júzý” týraly Zań­nyń 25-babyna sáıkes keme ekı­pajy quramynda sheteldik azamat­tar bolǵanymen, olardyń keme kapıtany, onyń aǵa kómekshisi, aǵa mehanık jáne radıomaman qyzme­tin­de bolýlaryna tyıym salyn­ǵan. Bul norma reseılik zańna­malardan kóshirip alynǵandyqtan, qazaqstandyq jaǵdaıǵa saı kel­megen. Sonyń saldarynan teńiz jobalaryndaǵy jumystar toqtap qalǵan   “Novıkov end Edvaızerz” zań­dyq kompanııasynyń bas dı­rek­tory  Igor Novıkov qazaq­stan­dyq zańnamalarda halyqara­lyq teńiz quqyǵynda qoldany­la­tyn “ishki sýlar”, “aýmaqtyq te­ńiz”, “ashyq teńiz” jáne “kontı­nent­aldyq shelf” termınderiniń  Kaspııdiń ereksheligine qaraı qalaı bolsa solaı qoldanylyp júrgendigine nazar aýdardy. BUU 1982 jylǵy konvensııasynyń talaptary Kaspıı teńizine júr­meı­di, óıtkeni, munda aýmaqtyq te­ńiz, ashyq teńiz jáne kontı­nent­aldyq shelf degen uǵym atymen joq. Sondyqtan Kaspııdiń már­te­besin birjaqty aıqyndaý durys qadam bolyp tabylmaıdy. Qazaqstan teńizdegi áleýetin ózi damytýy qajet, dep sanaıdy “Shev­ron” BK aımaqtyq teńiz menedjeri, kapıtan Kjell Lan­dın. Onyń sózine qaraǵanda, 2020 jyly elimizdegi teńizshilerdiń je­tispeýshiligi 4-5 myń adamdy qu­ra­sa, kemeler sany 500-600 danaǵa je­tedi. Kaspıı flotyndaǵy tan­ker­ler sany 20-40 danaǵa jetýi tıis. Olaı bolsa, bilikti de bilimdi kadr­lardy daıarlaýdy, qaýipsiz ke­me­lerdi qurastyrý men iske qosý­dy, sondaı-aq port ákimshiliginiń jumysyn qazirden saılaý qajet. Álemdik teńiz zańnamalarynyń ta­laptaryna sáıkes óz mindet­te­me­lerin oryndaýdy, qyzmet kórse­týdi, salany jáne kadrlar másele­sin sheshýdi muqııat qadaǵalaý qajet. Kapıtan óz sózinde el teńiz sharýashylyǵynyń eń negizgi ele­menti bolyp tabylatyn teńiz kadr­laryn oqytý jáne bilim berý deńgeıin baǵalaý men qadaǵalaýdy júzege asyrý ákimshiliktiń jaýap­ty qyzmeti bolyp tabylatynyn erek­­she atap ótti. Qazir qazaq­stan­dyq jalaýmen júzip júrgen keme­lerdegi 900 teńizshiniń tek 19 paıy­zy ǵana Qazaqstan azamaty bolsa, aǵa ofıserler joqtyń qasy eken. Dóńgelek ústelge qatysýshy­lar­dyń barlyǵy da elimizdiń ózin­dik teńizde júzý áleýetin art­ty­rý­da belsendilik tanytýy qajettigin basa atady. Sondyqtan bul salany damytý strategııalyq mańyzdy mindet sanalady. Olaı bolsa, teńiz kóligi jumysyn damytýda zańna­ma­ny jetildirý, halyqaralyq talap­tarǵa saı bolý jáne teńizdik bilim júıesin qurý sııaqty ózekti máselelerdi túbegeıli sheshý mindet. Asqar TURAPBAIULY. QOLDANYSTAǴY ZAŃǴA О́ZGERISTER úkimettik emes uıymdardyń tynysyn keńeıtýi tıis Osyǵan deıin birneshe ret ótken Azamattyq forým minberinen úki­met­tik emes uıymdardyń memleket­tik áleýmettik tapsyrystar oryn­daýy máselesinde  qoldanystaǵy zańǵa ózgerister engizý qajettigi jıi aıtylyp júrdi. ÚEU-lar Úkimetke: Biz shyn mánindegi áriptes bolaıyq, sizder bar jumysty óz mindette­ri­ńizge ala bermeńizder, bizge senińiz­der, qoǵam ıgiligine qyzmet jasaý bizdiń de qolymyzdan keledi,– dep jatady. Árıne, órkenıetke umtyl­ǵan qoǵamda qaı sharýanyń  da tetigi ornyna  kelý úshin soǵan sáıkes zań qajet. Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrligi ÚEU-lar taǵat tappaı kú­tip otyrǵan “Memlekettik áleýmet­tik tapsyrys máseleleri boıynsha keıbir zań aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasyn daıyndaý jónindegi jumys tobynyń ekinshi otyrysyn ótkizdi. Oǵan Parlament Májilisiniń depý­tattary, múddeli memlekettik organ­dardyń ókilderi, úkimettik emes uıymdardyń kóshbasshylary qatysty. Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Ǵazez Telebaev jınal­ǵan­dar aldynda zań jobasynyń qa­jettiligine toqtalyp, árbir ózgeris pen usynysqa qatysty jumys toby músheleriniń pikirlerin ashyq aıtyp otyrýyn surady. Otyrysqa qaty­sýshylar osyǵan deıingi qolda­nys­taǵy zańda memlekettik áleýmettik tapsyrystar tizimin anyqtaý men olardy  ornalastyrýdyń tetikteri anyq kórsetilmeýine baılanysty ony aıqyndaı túsetin usynystaryn jetkizdi. Sonymen birge, áleýmettik tap­syrysty iske asyrý reglamentin resimdeý, jańa úlgide memlekettik áleýmettik tapsyrysty baqylaý  jáne onyń oryndalýyn baǵalaý, zań­men rettelgen qoǵamdyq qaty­nastardyń aıasyn keńeıtý boıynsha ózgerister qaraldy. Zań jobasyna ózgeristerdiń keıbir tujyrymdyq mánine qatysty Parlament Májilisiniń depýtaty Murat Ábenov óz paıymymen bólis­se, onyń áriptesi Shavhat О́temisov ÚEU-lardyń ishine túrli kommer­sııa­lyq emes uıymdarmen qatar, mem­lekettik mekemelerdiń, qorlardyń kirýine baılanysty tapsyrys alýda ÚEU-lar kezigetin qıyndyqtardy boldyrmaıtyn ózgerister týrasyn­daǵy oıyn jetkizdi. Sondaı-aq, jumys tobynyń ke­zek­ti otyrysynda Asylbek Qojah­me­tov, Marat Báshimov syndy úki­met­tik emes sektordyń tynysyn ke­ńeıtýge peıildi ÚEU-lar ókilderi de óz usynys-pikirlerin ortaǵa saldy. Anar TО́LEÝHANQYZY. NATO JÁNE QAZAQSTAN Burnaǵy kúni Brıýsselde ju­mys saparymen júrgen Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Qorǵanys mınıstri­niń orynbasary general-leıtenant Bo­lat Sembınov bastaǵan áskerı dele­gasııa “NATO jáne Qazaqstan” oty­rysyna qatysty. Onda áriptes­tik qımyl­dardyń jeke jospa­rynyń ekin­shi sıkly qabyldanyp, maquldandy. Atalǵan qujatta Qazaqstan men Soltústik Atlantıka sharty uıymy arasyndaǵy ózara is-qımyldardyń keńeıýi, budan arǵy dıalogty te­reńdetý týraly aspektiler qaras­ty­rylǵan. Jospar aımaqtyq jáne ha­lyqaralyq qaýipsizdikti kúsheıtýge, Qarýly Kúshterdi modernızasııalaý úderisin damytýǵa, sondaı-aq ǵy­lym salasyndaǵy yntymaqtastyq, eko­lo­gııa, terrorızmmen kúres sı­ıaq­­ty mańyzdy baǵyttardy qamtyǵan. Osy sapar aıasynda general-leıtenant Bolat Sembınov NATO Bas hatshysynyń orynbasary K. Bısoneromen, Bas hatshynyń Or­talyq Azııa jáne Kavkaz jónindegi arnaýly ókili R. Sımmonspen, NATO Áskerı komıtetiniń tóra­ǵa­sy admıral J. Dı Paolomen kezdesti. Alıans ókilderi Qazaqstannyń aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdegi rólin, sondaı-aq bizdiń eldiń NATO-men yntymaqtastyqqa aıryqsha mańyz bólip otyrǵanyn atap ótti. Al bizdiń áskerı delegasııa kezdesýshi tarapty bıylǵy jyly elimizde ótkizilýi josparlanyp otyrǵan “KADEX-2010” áskerı jabdyqtar kórmesi týraly habardar etti, dep habarlady Qorǵanys mınıstr­li­giniń baspasóz qyzmeti.