Ustazdar uıasy

Taılaq kezińizden keleli ómirdiń kerýenine qo­sy­lyp, ustazdyq etýden jalyqpaǵan Qa­zymbet kókeńizdeı kele-kele kerýen basy boldyńyz. Jıdeli Baısyn jerinde týyp, Qyzyldyń qumyn keshtińiz. Qazaq dalasyn áýenmen terbetip, áldılegen uly kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń «Otyrardaǵy toı», «Teriskeı», «Saǵy­ny­shym meniń», «Dúngen qyzy» sekildi áýezdi ánderine mátin jazǵan máıekti aqyn Sabyrhan Asanov qalamdas dosy Muqaǵalı Maqataevty ózińiz ósken shaǵalaly Shardaraǵa shaqyrǵan. Shaǵyl qumdaryn aralaǵan. Hantáńiriniń baýraıynda qabyrǵasy bekigen Muqaǵalı aǵa Qyzylqumnyń tabıǵatyna tamsana qarap, shat kóńilmen shabyttana óleń jazǵan. «Sabyrhanǵa» arnaǵan sol jyrdyń birer shýmaǵyn bıpazdaıyn. 

Qyzylqumda izimiz qalar ma eken, 
Izdegen jan bizderdi tabar ma eken? 
Adasarmyz adassaq, qaramaı-aq 
Kel ekeýmiz kezeıik jalańaıaq.

Qasıettep, qadirli jerimizdi, 
Qaldyraıyq, basaıyq mórimizdi. 
Áýestemeı áldekim salǵan izdi, 
О́zimizshe syzaıyq tańbamyzdy... 

Qasıetti ólkeńizge qara tabanmen mór ba­­syp, áldekimniń salǵan izi­men júr­­meı, sony soqpaq izdedińiz. Sha­ǵyl qum­­nyń etegindegi Shardara orta mek­tebin altyn medalmen bitirgesin dári­ger bolýdy armandadyńyz. Kóptegen shá­kirt­terdiń kókeıine qııal qusyn uıa­la­typ, shartarapqa sharyqtatatyn eń áýe­li ustazdardyń ulaǵatty tálim-tár­bıe­si ǵoı. Hımııa-bıologııa pániniń mu­ǵa­­limi Sattarova apaıdyń sabaǵy asa qyzyqty ári tartymdy ótetinin ár­da­ıym áńgimeleıtinsiz. «Ásirese, adam aǵzasyndaǵy hımııalyq jáne bıologııalyq prosesterdiń kúrdeliligin qarapaıym tilmen qııal-ǵajaıyp ertegi­degideı eljiretip túsindiretin», deısiz. Bálkim mektep bitirgen túlek­terdiń kóp­shiligi hımııa-bıologııa salasyna mo­ıyn burǵany tegin emes shyǵar. Siz dáriger mamandyǵyn tańdadyńyz. Nege? Sol jyldary sozylmaly demikpe der­tine ushyraǵan Sálı anańyzdy qaıtken kúnde aýrýynan aıyqtyram de­gen balalyq qushtarlyqpen Almaty mem­lekettik medısına ınstıtýtynyń em­deý isi fakýltetine tústińiz. Sol dá­ýirdegi Bilim mınıstrliginiń bátýasy bo­ıynsha mektepti medalmen bitirgen túlek joǵary oqý ornynyń alǵashqy pánin «5»-ke tapsyrsa bitti, birden stýdent atanatyn. Alǵashqy emtıhannan qamshy saldyrmaı ótip, aıdaryńyzdan jel esken kúnder esten kete qoıa ma? Rasynda da aspandaǵy arman qusyńyz qolyńyzǵa qonyp, aq halatty abzal jan­dardyń qataryn tolyqtyrdyńyz. Aý­zy dýaly ata-babamyzdyń «Eń qun­dy mýmın – hıkmetti sózdi úırenip, basqalarǵa úıretetin adam» degen uıytqy sózin ustanyp, ustaz boldyńyz. Dá­ris oqyp, stýdentterdi tárbıeledińiz. Siz­di «Keleli ómirdiń kerýen basy bol­dyńyz» deýimizdiń de máni osynda. Qa­zaq memlekettik medısına ınstıtýtyn úzdik bitirgennen keıingi basqan izińizdiń baıandy jyldary kerýennen kem be?

Polat Qazymbetuly – «Astana medısına ýnıversıteti» AQ Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ınstıtýtynyń dırek­tory, medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor, Nıý-Iork ǵy­lym akademııasynyń tolyq múshesi, Qa­zaq­stan pedagogıkalyq ǵylymdar aka­demııasynyń akademıgi. Qysqasha laýa­zymyńyz solaı. 
Ustazdyqtyń ushar shyńyna shyq­qan­ǵa deıingi burylysy kóp buralań jolda­ryńyzǵa bir sát kóz salaıyqshy, aǵa. 

«...Rentgenologııa jáne radıologııa bo­ıynsha aspırantýranyń kúndizgi bóliminde oqyǵan. Radıoızotoptar tobynda ǵylymı qyzmetker, keıinnen aǵa ǵylymı qyzmetker qyzmetin atqar­ǵan. 1975 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. N.N.Blohın atyn­daǵy Reseı onkologııalyq ǵylymı orta­lyǵynda doktorantýrada oqyǵan (Más­keý qalasy). «Obyr aýrýyna qarsy sáý­lemen emdeýdiń ádisteri» degen ta­qy­rypta doktorlyq dıssertasııany Sankt-Peterbýrg qalasynda qorǵaǵan. Aǵa oqytýshy, bıologııa jáne radıobıologııa kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti emdeý isi fakýltetiniń dekany boldy. Qazaq memlekettik medısına akademııasynyń oqý-tárbıe isi jónindegi prorektor, ýnıversıtet rektory qyzmetin atqardy. Astanalyq mem­lekettik medısına akademııasyn basqarǵan jyldary 5 jańa fakýltet, «radıobıologııa», «sot medı­sı­nasy», «allergologııa jáne ımmýno­logııa» ma­man­dyqtary boıynsha kan­­dıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý boıynsha dıssertasııalyq keńes tóraǵasy boldy. Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ınstıtýtynyń alǵashqy dırektory bolyp taǵaıyn­daldy. Azııalyq radıasııalyq zertteýler assosıasııasynyń vıse-prezıdenti, BUU Atom energııasy boıynsha halyq­ara­lyq agenttik sarapshysy bolyp saı­landy. Polat Qazymbetuly basqar­ǵan ujymnyń ǵylymı jumystary eli­miz­de jáne shetelderde tanymal. Onyń jetekshiligimen 27 dıssertasııa qor­ǵaldy, onyń 10-y doktorlyq dıssertasııalar. 200-den asa ǵylymı jumystary jarııalanǵan, sonyń ishinde JOO-ǵa arnalǵan 4 oqýlyq, 1 monografııa...» 

...Kól-kósir eńbek. Shákirt – bu­laq bolsa, bulaqtyń kózin ashyp kól­ge aınal­dyratyn ustaz emes pe? Árı­ne, ustaz. Ásirese, akademık Sa­ıyn Balmuhanovtyń sizge bergen tá­li­mi men sharapatyn, Máskeýdegi Bú­kilodaqtyq onkologııalyq ǵylymı or­talyqtyń jetekshisi, álemge áıgili ǵa­lym, ustazyńyz Samýıl Petrovıch Iаr­monenkonyń kóp nársege kózińizdi ash­qanyn maqtanysh tutasyz.
Radıasııanyń qol­danbaıtyn salasy joqtyń qasy eke­nin eskersek, ony durys, utymdy jáne qa­ýipsiz paıdalana bilý óte mańyzdy, árıne. Chernobyl, Fýkýsımadaǵy ra­dıasııalyq apattardyń bolǵandyǵyn bi­le otyryp, ıadrolyq energetıkanyń ári qaraı damıtyndyǵy daýsyz. Adamzat jer betinde de, ǵaryshta da radıasııalyq ke­ńistikte ómir súredi. Halyqtyń shamadan tys radıasııalyq sáýlelenýin boldyrmaý, aldyn alý jáne ony tıimdi ári zalalsyz paıdalaný joldaryn medısınalyq turǵyda zertteıtin respýblıkadaǵy birden-bir ınstıtýt eken.

Ustazdyń orny bir bólek, sizdiń al­ǵash­qy muǵalimderińiz kim? Ákeńiz Qa­zymbet Dárimbaıuly men segiz sábı­diń besigin terbetken altyn qursaq asyl anańyz Sálı apaı edi. Jalpy, siz­derdiń áýletti ustazdar uıasy dese de bolady. Júzge taıap baqılyq bolǵan Qa­zymbet qarııa 1935 jyldan 1995 jylǵa deıin qanshama balalardyń basy­nan sıpap ustazdyq etti. Eńbek ki­tap­shasyndaǵy ótili – 60 jyl. Sálı ana­ńyz da soǵystan soń 10 jyl muǵalıma bol­dy. Matematıkadan sabaq bergen Jaqsygúl ápkeńizdiń eńbek ótili – 25 jyl. Hımııa-bıologııanyń muǵalımasy bolǵan qaryndastaryńyz Jaýhar men Gaýhardyń eńbek ótilin qosqanda – 55 jyl. Sizdiń stýdentterge bergen dáristik óti­lińiz 45 jyl. Mine, keremet! «Maǵan jaq­sy muǵalim bárinen de qymbat. О́ıt­keni, muǵalim – mekteptiń júregi» degen Ybyraı Altynsarınniń ósıeti sózin óne­ge etip ustaǵan Qazymbet atamyzdyń shańyraǵy shyn máninde ustazdar uıasy! Otbasynyń jalpy eńbek ótili – 195 jyl eken. Eki ǵasyr! Eren eńbek!

Ertede bir dangóıden: «Dúnıede kim baqyt­ty?» dep surasa, ol: «Dúnıede kóp adamdy baqytty etken adam baqytty!» dep jaýap berse kerek. Eki ǵasyrdaı shákirt tárbıelegen ustazdar uıasynan qanshama balapandar qanat qaǵyp ushty. Ustaz – erteńgi kúni baqytqa aparatyn bas­paldaq! 

Qaısybir jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Oń­tústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaaral aýdanyna qarasty Jambyl aýyldyq okrý­giniń «Araı» orta mektebine Qa­zymbet Dárimbaıulynyń aty berildi. Ashylý saltanatyna ataqty ǵalym Ámir Musaqulov pen akademık О́mirzaq Aıtbaıulyn, aqıyq aqyn Qaırat Ju­ma­ǵalıev pen sarbaz synshy Qulbek Ergóbekovterdi aldymyzǵa salyp arnaıy bardyq. Esimi elge máshhúr qoǵam qaı­ratkerlerin, san alýan saladaǵy ǵa­lymdardy, az-kem atap aıtqanda, Sa­byrhan Asanov, Erkinbaı Ákimqulov, Muh­tar Quralov sekildi qazaq ádebıe­tiniń qabyrǵaly qalamgerleri men túrli mamandyq ıelerin túletip, ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken ulaǵatty ustaz atamyzdyń rýhyna baǵyshtap óleń oqydym.
Qazymbetteı atamyz,
Atamyzdyń aty ańyz.
О́negeli ómirden
Biz úlgi alyp jatamyz.

Qazymbetteı qarııa,
Qarııamyz darııa.
Sýsyndaryn qandyryp
Sýsyp ushty ár uıa.
Qazymbetteı Báıterek, 
О́sirgen joq jáı terek.
Tamyr jaıyp ormanǵa
Aınalmasa qaıter ek?!

Qazymbetteı taýly shyń,
Tasta ósirgen taý qusyn.
Qyrandaryn baýlysa
Qazymbetteı baýlysyn.

Ustaz kózi qııada, 
Qııaǵa qııal sııa ma? 
Deıtin edi-aý: 
– Ilesiń
Neni kórseń uıada! 

Deıtin edi-aý: 
– Bárin uq, 
Qadam jasa ári nyq. 
Shyńnan shyrqap ushyrǵan
Sabyrhany – Samuryq! 

Deıtin edi-aý: 
– Ylǵı da
Qaramańdar yldıǵa. 
Shákirt Muhtar shúıilip, 
Uqsap ushty qyrǵıǵa. 

Kóktem minez bul kisi, 
Kópke málim úlgisi. 
Erkinbaıdaı qalamger
Elge málim jyl qusy. 

Deıtin:
– Aıdy ap berem!
Ustaz edi-aý aqberen. 
Bar baılyqtyń atasy
Bilimde ǵoı Baq degen.

Baqty tyǵyp saqtaı ma, 
Aý, aǵaıyn, Baq qaıda?
Baq degeniń ustazdyń
Júreginde jatpaı ma! 
Keshegi Keńes ókimetiniń ashtyq pen ashar­shylyq, qýǵyn-súrgin zamanynda Túrkistandaǵy muǵalimdik kýrsty bi­tirgen Qazymbet atamyz bar ǵumyryn bala tárbıeleıtin ustazdyqqa arnaǵan. Jappaı saýatsyzdyqty joıý naýqany bastalǵanymen bala oqytatyn mektep qaıda? Joq! Japan dala, jabyrqaýly el. Áýelgide úsh kıizdi biriktirip so­nyń ishin­de bala oqytty. Kelesi jy­ly qabyrǵasyn qam kesekten qalap «qor­jyn tam» tárizdi mektep saldy. Syr bo­ıyndaǵy toǵaıdan aǵash tasyp, tóbesin japty. El ishinde «Qazymbet mektebi» atalyp, abyroıǵa bólendi. Atamyzdyń sol mektebin kúrdeli jóndeýden ótkizip, jan-jaǵyn jasyl jelekpen kómkerý ár kásipkerdiń qolynan keler-aý. Biraq siz, Polat aǵa, mekteptiń irgesinen eki qabatty mektep pen shyǵys úlgisiniń jobasymen kóz tartatyn kórkem kitaphana salyp berdińiz. Ádette, mektepke kompıýter syılaýshy edi, siz mektepke mektep syıladyńyz. Kitaphanaǵa kitap syılaýshy edi, siz kitaphanaǵa kitaphana tartý ettińiz. Mektep mańdaıshasyndaǵy «Ilim izdeseń – injý tabarsyń» degen ula­ǵat­ty oqyp, qýanyp qaıtqanbyz. 

Siz janashyrlyǵyńyzdy jarnama­laǵandy unatpaısyz. Sonda da bolsa aı­taıyn. El bilsin. Eljiresin. «Týǵan jer­ge – taǵzym» aksııasy boıynsha óz ólkeńizge jasaǵan qamqorlyǵyńyz qan­shama. Tize berse tipti kóp. Umyt­pasam, 2000 jyly Halyq ártisi Qaı­rat Baıbosynov ekeýmizdi Báıdibek aýdanyndaǵy Alǵabas orta mektebine Tańatar Qazaqbaevtyń esimi berilgen saltanatqa shaqyrdyńyz. Bardyq. El qýandy. Izgilik isińizge iltıpat bildirdi. Sol mektep qazir samal soqqan saıabaqtyń ortasynda menmundalap tur. Byltyr Sozaqtaǵy Qarabýra áýlıeniń kesenesin kúmbezdep, beıitte jatqan Haqnazar han men Qurban Ata sekildi birsypyra babamyzǵa qara mármárden eskertkish taqta qoıýǵa muryndyq boldyńyz. Odan keıin Altyn Ordanyń ataqty ulysbegi (Horezmde 1357 jyl irge kótergen Qońyrat ulysyn qurýshy), keıin Hıýa handarynyń babasy atanǵan Naǵanaı bıdiń jerlengen jerine ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrdyńyz. Mundaı oı sanańyzdy saralap, júregińizdi qalaı terbedi? Akademık V.Bartoldtiń 1929 jyly jazǵan «Horezm tarıhy boıynsha jańa derekkóz» atty maqalasynda dál osy sheıh Abbas Ýálı saǵanasy  janynda Naǵanaı bıdiń jerlengeni týraly naqty málimet bar ekenin bilgesin jata almadyńyz. Onda akademık: «Hıýanyń Qońyrat handarynyń babasy, О́zbek hannyń zamandasy Naǵanaı han kóne Qııat qalasynda dúnıeden ozyp, sheıh Abbas Ýálıdiń mazary janyndaǵy ózi saldyrǵan kesenede jerlengen» dep jazǵan. Sol dáıekti tujyrymyna kóz jetkizgesin Jarylqap Beısenbaıuly, Jambyl Artyqbaev, Kerim Pirimqulov, Zikirııa Jandarbek, Hazyretáli Tursyn, Kenje Abdýllaev sekildi tarıhshy ǵa­lym­dar men qoǵam qaıratkerlerin ja­saqtap bárimizdi bastap bardyńyz. Sol ekspedısııa bıylǵy naýryz meıra­mynyń qarsańynda kóne Qııat qalasynyń (qazirgi Berýnı) sheıh Abbas Ýálı mazaryndaǵy Naǵanaı hannyń jatqan jerin taýyp qaıtty. Sodan alynǵan topyraq arnaıy ydysqa salynyp Túrkistanda turǵyzylǵan Naǵanaı han­nyń stellasyna súıek qosý salty boıynsha qoıyldy. Mine, Polat aǵa, sizdiń uıytqy bolýyńyzben uıymdastyrylǵan memlekettik deńgeıdegi sharalardyń bir parasy ǵana bul. Búgingi zamannyń ǵaqlııasyna qulaq túrsek: 
Azamat úsh nárseden qatelespeý kerek:
1. Mamandyq tańdaǵanda. 
2. Jar tańdaǵanda. 
3. Úı tańdaǵanda. 

Osy tujyrymdy oqyǵanda Polat aǵa, kóz al­dymyzǵa kórkem minezdi Shy­­­ryn jeńgemiz keledi. Jeńgemizben emen-jarqyn áńgimeleskende rýhymyz oıanyp, baıyp qaıtamyz. Abaı men Pýsh­kınniń, Sáken men Lermontovtyń óleń­derin, álemge áıgili darabozdar men danyshpandardyń ónegeli sózderin jatqa aıtyp, talaılardy tań qaldyrǵan jeńgemiz ǵoı. Tákapparlyqqa jany qas. Ondaı sátterde Omar Haııamnyń «Adam sanasy qansha tómen bolsa, murnyn sonsha aspanǵa shúıiredi» degen támsilin qaıtalaıtyn. Ásirese, Maǵjan jyrlaryn mahabbatpen oqyǵanda she? Tálimi qandaı, tárbıesi qandaı?! Kúmbirletip tartqan kúılerińizdi eń áýeli uıyp tyń­daıtyn da jeńgem ǵoı.   

...Shyryn jeńgeıdiń mamandyǵy dá­riger. Eń basty ereksheligi – ustazdar uıa­synyń alǵashqy kelini. 
Saıdyń tasyndaı jeti uldyń áke­­si aqyn jan­dy azamat Quttybek jez­deńiz altyn alqa taqqan aıaýly jary Jaq­sygúlge: «Pul tap!» dediń, pul taptym. Menen qandaı min taptyń?» dep ázildese, ápkeńiz de qaljyńnan qara jaıaý emes. «Ul tap!» dediń, ul taptym. Menen qandaı min tap­tyń?» deıdi. Sol jıenderińiz ben kelinderińizdiń birsypyrasy ulaǵatty us­taz. Min joq! 

Álemdegi ártúrli qaqtyǵystarǵa qar­­ny ashty  ma  qaıdam, ataqty Ber­nard Shoýdyń myna dúnıege min ta­ǵyp sóılegen sózi bar «Biz ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń arqasynda aspanda qus­sha ushýdy úırendik. Sýda balyqsha jú­zýdi úırendik. Biraq adamsha ómir sú­rýdi úırenbedik», deıdi. 
Balalardyń basynan sıpap, aıaq bas­qan­nan adamsha ómir súrýdi úıretetin kim? Ustaz!
 
Kópen ÁMIRBEK, 
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

ASTANA

Sýretterde: «Qazymbet muǵa­lim» atanǵan ardager ustaz Qazymbet Dárim­baı­uly; Polat Qazymbet, anasy jáne baýyrlary