Altyn arqaý

О́z ultyn súıgen, elin-jerin aıa­laıtyn jan osylaı etse kerek! Olaı deıtinimiz, Elbasy eń al­dy­men HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sa­nanyń qyrlary turǵysyndaǵy fı­losofııalyq tujyrymdaryn usy­na otyryp, jańa turpatty jań­ǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bi­lý ekenin aıtady. Sonymen bir­­ge, rýhanı jańǵyrý ulttyq sa­­na­nyń túrli polıýsterin q­ı­­yn­­nan qıystyryp, jarys­tyra alatyn qudireti men ma­ńyz­dy­ly­ǵyna toqtalady. Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz bú­gin­gi kún men jarqyn bola­shaq­tyń kókjıekterin úılesimdi sa­baq­t­astyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy ekenin shegelep turyp tu­jy­rymdaıdy. Bul degenińiz ulan-baıtaq jerdiń ıesi – ár qa­zaqtyń jan-dúnıesindegi «Máń­gi­lik el» uǵym-túsiniginiń de ir­ge­tasy, tuǵyry bolsa kerek!

Memleket basshysy eńbeginiń eń basty ıdeıasy − Máńgilik Qazaq eliniń rýhanı tuǵyryn ne­giz­dep, altyn arqaýyn shıra­ta túsý. Mine, bul jóninde ma­­qa­lanyń birinshi bó­liminde bá­se­kege qabilet, pragma­tızm, ult­­tyq biregeılikti saqtaý, bi­limniń saltanat qurýy, Qazaq­stan­nyń revolıýsııalyq emes, evo­lıý­sııa­­lyq damýy já­ne sa­nanyń ashyq­­tyǵy taqy­ryp­sha­larymen be­ril­g­en Prezıdent jazbalary tereń tolǵamdarymen qalyń oqyr­mandy tánti etedi. Eńbektiń ekinshi bóliminde Qazaq eliniń aldynda turǵan taıaý jyldardaǵy mindetter naqty saralanady. 

Prezıdent maqalasyndaǵy bi­li­miniń saltanat qurýy jó­nin­degi tujyrymdary ustaz­dyq jolda júrgen bizdiń erik-jige­rimizdi qaırap, qulshyndyra tús­ti. «Tabysty bolýdyń eń ir­ge­li, basty faktory bilim eke­nin árkim tereń túsinýi kerek, − deı­di Elbasy.

– Jastarymyz ba­s­ymdyq beretin máselelerdiń qa­tarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi». Qaı zamanda da oqý-bilimniń mártebesi bıik bolǵan. Muny qazaq ulylary zer­deleı bilgen. On toǵyzynshy ǵa­syrdyń ekinshi jartysynda Ybyraı Altynsarın «Kel, balalar, oqylyq ...» dep Uly dalany qońyraýlatty. Qazaqtyń uly oıshyl aqyny Abaı halqyn bilimdi bolýǵa úndep ketti. Osynaý uly­lar­dyń arman-amanaty oryndaldy desek te bolady. 

Prezıdent maqalasynda sana­nyń ashyqtyǵy turǵysynda sóz qoz­ǵaı otyryp, jer júzindegi mıl­lıardtan astam adam óziniń tý­ǵan tilimen qatar, kásibı baıla­nys quraly retinde japa-tar­ma­ǵaı oqyp jatqan aǵylshyn ti­lin biz­diń de jappaı jáne je­del úı­renýimiz kerektigi esh dá­lel­deý­di qajet etpeıtinine basa nazar aýdarady. 

Qazaq tilin birtindep latyn álip­bıine kóshirý taıaý jyl­dar­­daǵy mindetter aıasyndaǵy bas­ty jobalardyń birine aınalyp otyr. Elbasy maqalasynda la­tyn­shaǵa kóshýdiń logıkasyn al­ǵa tarta otyryp, bul qazirgi za­man­ǵy tehnologııalyq ortanyń, kom­mýnıkasııanyń, sondaı-aq, HHI ǵasyrdaǵy ǵylym men bilim berý prosesiniń erekshelikterine baı­lanysty bolyp otyrǵanyna kó­ńil aýdarady. 

Elbasynyń baǵdarlamalyq eńbeginde qoǵamdyq jáne gýma­nı­tarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bi­lim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqý­lyq» jobasyna aıryqsha mán be­ril­gen. Bul jas urpaqqa jańa sa­palyq deńgeıde bilim berýge batyl betburys jasap, bilim salasyndaǵy jahandyq básekege neǵurlym beıimdelgen mamandardy daıarlaý degen sóz. 

Memleket basshysy maqa­la­synda «Týǵan jer» baǵ­dar­la­masy men «Qazaqstannyń qasıetti rý­ha­nı qundylyqtary» nemese «Qa­zaqstannyń kıeli jerleriniń geo­grafııasy» jobasyn jasaýdy tap­syrdy. 

Elbasy «Týǵan jer» baǵ­dar­la­masy jalpyulttyq patrıo­tı­zmniń naǵyz ózegine aınalatynyna kámil sene otyryp, Qazaq elin mekendeıtin árbir jannyń boıyndaǵy týǵan jerge degen súıispenshiliktiń Týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezimge ulasatynyn qadap turyp aıtty. Árbir qazaqstandyq óz eliniń patrıoty bolýǵa mindetti. Patrıotızm óz tarıhy men tamyryn bilýmen tikeleı baılanysty bolsa kerek. 

Uly Dala kóshpendileriniń asa baı rýhanı tarıhy bar. Árbir halyqtyń barshaǵa ortaq qa­sıetti jerleri bolady. Osy tur­­ǵydan kelgende Elbasy «Ideıa­nyń túpki tórkini Ulytaý tó­rin­­degi jádigerler keshenin, Qo­ja Ahmet Iаsaýı mavzoleıin, Ta­raz­dyń ejelgi eskertkishterin, Be­ket ata kesenesin, Altaıdaǵy kó­ne qorymdar men Jetisýdyń kıeli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy meńzeıdi», dep ejelgi tarıhı jádigerlerimizdi tilge tıek ete kele, munyń bári tutasa kelgende halqymyzdyń ulttyq biregeıliginiń myzǵymas negi­zin quraıtynyn aıtady. Pre­zı­­dent «Qazaqstannyń kıeli jer­­leriniń geografııasy» joba­syn ázirleý barysynda ishki jáne syrtqy mádenı týrızmdi ór­kendetý maqsatymen osy qas­terli muralarǵa súıene otyryp, mádenı mańyzdylyǵy tur­ǵy­synan kelgende Túrkistan men Al­taıdyń ulttyq nemese qur­lyq­tyq qana emes, jahandyq a­ý­q­ymdaǵy qundylyqtar ekenine aı­ryqsha mán berýdi tapsyrdy. 

Adamzat balasy tarıhyndaǵy túrki álemi degen qasterli uǵym­nyń túpqazyǵy, rýhanı sha­ńy­ra­ǵy uly babamyz Qoja Ah­met Iаsaýıdiń otany – qa­sı­et­ti Túr­kistanda babalar rý­hy jań­ǵy­ryp jatyr. Qazaq han­dy­ǵy­nyń astana­sy bolǵan ejelgi Túr­kis­tan – te­gi bir, dili bir, dini bir kúlli túr­ki halyqtarynyń Ata­jur­­tyn­da basyn qosyp, rýhyn as­qaq­tatatyn rýhanııat ortalyǵy, rýh astanasy. Sońǵy derekterge súıe­ner bolsaq, qazaq halqynyń Túr­kistanda jerlengen handa­ry men bıleriniń, dańqty ba­tyr­larynyń jalpy sany 130-dan asyp otyr. Olardyń 21-i han­dar, qıly kezeńderde taqqa otyr­ǵan ult asyldary. О́ziniń «Da­nalyq kitabymen» álemge ta­nylǵan áýlıe baba Qoja Ahmet Iаsaýıdiń esimin Túrkistannan nemese Túrkistandy Iаsaýıden ajyratyp qaraý múmkin emes. 

Qazaq eli táýelsizdiginiń shı­rek ǵasyrdan astam merzimi ishin­de Prezıdent Nursultan Nazar­ba­evtyń kótergen ıdeıasy kıeli Túr­kistannyń uly qasıetiniń jan­dana túsýine, búgingideı izgi­likti isterdiń beleń alýyna bas­ty negiz boldy. Qasıetti meke­nniń jasaryp-jańǵyrýynda, ósip-órkendeýinde Qazaq eli táý­­e­lsizdigi qarsańynda dúnıege kel­­gen Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­versıteti erekshe ról atqaryp otyr desek, artyq aıtqandyq emes. Bilim ordasy Qazaq eli táý­el­sizdiginiń sımvolyna, kúlli túr­ki halyqtarynyń bilimi men ǵy­lymynyń, mádenıetiniń altyn be­sigine aınalyp keledi. 

San ultty stýdentter ara­syn­daǵy dostyq bilim orda­sy­nyń qabyrǵasynda júrgende máń­gilik nyǵaıa túsedi. Búkil túr­ki halyqtary yntymaǵynyń ne­gizi bolyp tabylatyn da solar. Olar ózara qarym-qatynasta jú­rip, týystas halyqtardyń ta­rı­hyn, mádenıetin jáne tilin te­reń uǵynady. Bilim ordasynyń stý­de­ntteri ózge stýdentterden bi­lim sapasymen ǵana emes, sonymen qatar patrıottyq rýhymen de erekshelenedi. Ýnıversıtet eli­mizdiń naǵyz patrıottaryn daıa­rlaýda. О́z dáýirindegi bilim men adamgershiliktiń jaryq jul­dyzy, baısaldylyq pen salaý­at­tylyqtyń, adamdardyń ar-uıa­tynyń sımvoly bolǵan Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz atyndaǵy Halyqaralyq ýnıversıtettiń rýhanı astanamyz – qasıetti Túr­kistanda shańyraq kóterýi jas­tar júregine árdaıym qasıet nu­ryn quıady. Elbasynyń ıdeıa­sy­men shańyraq kótergen bi­lim ordasynyń stýdentterin Máń­gi­lik el ıdeıasy nurlandyryp, pat­rıottyq sezimderin alaýlata túsýde. 

Memleket basshysy baǵ­dar­lamalyq maqalasynyń qory­tyndysynda eki dáýir túıisken óli­ara shaqta Qazaqstanǵa túbe­geı­li jańǵyrý jáne jańa ıdeıa­lar arqyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teńdessiz tarı­hı múm­kindigi berilip otyr­ǵa­ny­na halyqtyń nazaryn aý­da­ra oty­ryp, «Men barsha qazaq­stan­­dyqtar, ásirese, jas urpaq jań­­ǵyrý jónindegi osynaý usy­nys­tardyń mańyzyn tereń tú­s­i­nedi dep senemin» deıdi. Qa­sı­etti Túrkistan halqy men bi­lim ordasynyń stýdentteri El­ba­synyń rýhanı jańǵyrýǵa ba­ǵyttalǵan tebirenisti oı-tol­ǵamdary men tujyrymdaryna den qoıǵan. Elbasynyń Máńgilik el­diń altyn arqaýyna aınalǵan baǵ­darlamalyq eńbegi ýaqyt ót­ken saıyn jańa qyrlarymen jar­qyraı túsip, jasampaz beles­terge bastaıdy. 

Seıdýlla SADYQOV,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq
qazaq-túrik ýnıversıtetiniń 
professory, fılologııa 
ǵylymdarynyń doktory