Shekarashylardyń shırek ǵasyrlyq mereıtoıynyń qarsańynda biz Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-maıor Darhan DILMANOVQA jolyǵyp, birneshe suraq qoıǵan edik.
– Darhan Aıtqalıuly, sizdi jáne barlyq qazaqstandyq shekarashylardy 25 jyldyq mereıtoılaryńyzben quttyqtaımyz. Bizdiń oqyrmandarymyzǵa shekara qyzmetiniń qalyptasý joldary týraly qysqasha aıtyp berseńiz?
– Shekara qyzmetiniń qurylýy táýelsizdiktiń basqa da atrıbýttaryn qalyptastyrý sııaqty kúrdeli jaǵdaıda ótti. KSRO-dan qalǵan Shyǵys shekaralyq okrýgin qazaqstandyq shekarashylarǵa berý belgili sebeptermen kóptegen kedergilerge uryndy, soǵan qaramaı Prezıdenttiń qoldaýymen, qazaqstandyq áskerı qolbasshylardyń iskerliginiń arqasynda shekara qyzmeti qalyptasty. Onyń alǵashqy basshysy qazir qurmetti demalysta júrgen general-leıtenant Bolat Zákıev. 1995 jyly shekara áskerleri Shekarany kúzetý jónindegi memlekettik komıtet, al 1997 jyldyń naýryzynan bastap Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qataryndaǵy Memlekettik shekara kúzetiniń kúshteri bolyp ózgertildi. Shekara kúzetiniń kúshteri mıgrasııalyq aǵynnyń kúsheıýimen memlekettiń ekonomıkalyq múddelerin qorǵaý maqsatynda esirtki trafıgine, ekstremızm men terrorızmge qarsy kúresterge mamandandy. Qazir elimizdiń memlekettik shekarasy tolyq perımetrinde kúzetke alynǵan. Kúzetiletin shekaranyń uzyndyǵy alǵashqy 1783 shaqyrymnan qazir 8,5 ese artyp, 15132 shaqyrymǵa deıin sozyldy. О́tkizý beketteri men jolaýshylar aǵyny ondaǵan esege kóbeıdi. Shekara qyzmetiniń belsendiligi artyp, qyzmeti ulǵaıǵany eskerilip, 1999 jyly Prezıdent óziniń Jarlyǵymen ony Qarýly Kúshter qatarynan shyǵaryp, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmeti etip ózgertti.
– Sońǵy jyldary qandaı nátıjelerge qol jetkizildi? Memlekettik shekarany buzýshylar bar ma? Qansha kontrabandalyq taýarlar tárkilendi?
– Ústimizdegi jyldyń alǵashqy jartysynda memlekettik shekara tártibin buzǵan 12000-ǵa jýyq adam ustaldy. Bul byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 4,6 paıyzǵa tómen. Jalpy, ustalǵandar azaıǵanymen ótkizý beketterinen tys jerlerde shekara buzýshylar sany artyp otyr. Shekaralyq rejimdi buzýshylar sany atalmysh kezeńde 2100 adam boldy, bul byltyrǵydan 42 paıyzǵa artyq. Al memlekettik shekara rejimin buzýshylar sany 19 paıyzǵa artyp, 400 adamdy qurady. О́tkizý beketterindegi shekara tártibin buzýshylar sany da azaımaı otyr, ol byltyrǵymen salystyrǵanda 13 paıyzǵa artty. Qazir shekara tártibin buzýshylardy anyqtaıtyn ınjenerlik qurylǵylardyń paıdasy zor. Sondaı qurylǵylar ornatylǵannan keıin Qazaqstan men О́zbekstan shekarasyn buzýshylar sany 23,6 paıyzǵa azaıdy. Bizdi Qazaqstannyń terrıtorııalyq sýlaryndaǵy, atap aıtqanda, Kaspıı teńizindegi shekara tártibin buzýshylardyń sany arta túskeni alańdatýda. Ondaǵy ustalǵan buzýshylardyń sany byltyrǵydan 50 paıyzǵa artty. Sonymen qatar bıylǵy jyldyń basynan beri esirtki zattaryn anyqtaýda úlken nátıjelerge qol jetkizgenimizdi atap aıtqym keledi. Naqty aıtsaq, bıyl esirtki tasymalynyń 123 faktisi anyqtalyp, 63 keli kóknár, 22 keli marıhýana jáne 1,4 keli apıyn shıkizaty tárkilendi. Ákimshilik jazaǵa tartylǵan adamdar sany – 11600, memlekettik bıýdjettiń esebine 14 mıllıon teńgeden astam aıyppul tólendi.
– Shekara kúzetiniń qyraǵylyǵyn jetildire túsý baǵytynda qandaı jumystar istelýde?
– Shekara áskerleriniń daıyndyǵy bul jumystyń nátıjeliliginiń eń basty sharty dep aıtýǵa bolady. Búgingi tańda biz ońtústik jáne ońtústik-batys strategııalyq baǵyttarynyń jumysyn jetildirý, osy baǵyt áskerleriniń daıyndyǵyn shyńdaı túsý turǵysynda keshendi sharalar júrgizýdemiz. Sońǵy kezdegi shekara tártibin buzý oqıǵalary zańsyz mıgrasııamen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Biz UQShU-ǵa múshe elderdiń aýmaǵyna úshinshi eldiń azamattary tarapynan zańsyz mıgrasııany boldyrmas úshin jyl saıyn jasalatyn «Nelegal» jedel profılaktıkalyq birlesken sharalaryna qatysamyz. Sondaı-aq, TMD aýmaǵyna Aýǵanstan jerinen terrorlyq toptar, qarý-jaraq, esirtki zattarynyń ótýi men zańsyz mıgrasııaǵa jol bermeý úshin birlesken shekaralyq arnaýly operasııalarǵa qatysyp otyramyz. Máselen, naq osy kúnderi shekarashylarymyz «Kóknár-2017» profılaktıkalyq sharalaryna qatysýda.
Shekara qurylymdarynyń kásibı deńgeıiniń artýyna qatty kóńil bólinedi. Osy maqsatpen ústimizdegi jyly olardyń áskerı daıyndyǵyn arttyrý sharalary belgilengen. Sonyń ishinde bıyl shekarashylarymyz komandalyq-shtabtyq 4 áskerı oıynǵa, sondaı-aq, shtabtyq jáne Qorǵanys mınıstrligi men Ishki ister mınıstrligi bólimderimen birlesken jattyǵýlarǵa qatysty. Mundaı sharalar turaqty ótkizilip turady, shekarashylardyń kásibı daıyndyǵyn únemi jetildirip otyrýdy aldymyzǵa basty mindet etip qoıǵanbyz. Barlyq qurylymdarymyz boıynsha aıtqanda bıyl 4600 shekarashy qatystyrylǵan 240 daıyndyq sharalary ótkizildi. 320 shekarashy bilim men kásibı sheberlikti jetildirý kýrstarynan ótti.
Jasyratyny joq, búgingi tańda memlekettik shekaranyń barlyq perımetri boıynsha operatıvtik jaǵdaı kúrdelene túsýde. Soǵan oraı shekara kúzetiniń áskerı qyzmettik daıyndyǵy da únemi arttyrylý ústinde. Jańa qaterlerdiń aldyn alý maqsatymen osy baǵyttaǵy quqyqtyq qujattar da jetildirilip, shekara qyzmetiniń jetildirile túsýine zańnamalyq negiz qalandy. Sonyń arqasynda qosymsha shtattyq birlikter engizilip, kadrlarmen qamtamasyz etýdiń birinshi kezektegi problemalary sheshildi. Atap aıtqanda, Qytaı Halyq Respýblıkasymen aradaǵy shekaranyń ótkizý beketteri qaıta quryldy. Ońtústik jáne ońtústik-batys baǵytyndaǵy zastavalardaǵy jaýyngerler sany talap etiletin deńgeıge jetkizildi. Sondaı-aq, áskerı rezervter dep atalatyn qosymsha bólimsheler quryldy. О́tkizý beketteri de qosymsha kúshtermen tolyqty. Áskerı tártipti kúsheıtý sharalary da únemi nazarda bolyp, sonyń arqasynda jaýyngerler arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar men túrli jaraqat alýlar azaıdy. Áskerdi qarý-jaraqpen, tehnıkalarmen jáne izshil ıttermen qamtamasyz etý arttyrylyp, materıaldyq qamtamasyz etýdiń basqa da ózekti máseleleri sheshildi. Sondaı-aq, tehnıkalyq baqylaý beketterine stasıonarlyq radıolokasııalyq stansalar qaıtadan ornatyldy. Olar burynǵy eski emes, bári de jańartylǵan tehnıkalar. Kóptegen zastavalarǵa arnaıy RLS qurylǵysy, dabyl keshenderi men baqylaý quraldary bar keshender ornatyldy.
– Sheteldik shekara qyzmetterimen yntymaqtastyq máseleleri qalaı sheshilýde?
– Shekara qyzmeti aldymen Qazaqstan Respýblıkasynyń, sosyn yntymaqtastyq kelisimderine sáıkes TMD, ShYU, UQShU-ǵa múshe elderdiń ujymdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qyzmet etedi ǵoı. Mine, bıyl memleket basshylarynyń sheshimimen qurylǵan TMD elderi Shekara qyzmeti basshylary keńesine 25 jyl toldy. Osy jyldar ishinde yntymaqtastyq sharttary múltiksiz oryndalyp, shekaralardy birlese qorǵaý sharalary jospar boıynsha júrgizilip keledi. Shekara áskerleri komandashylarynyń keńesi ózara tájirıbe almasyp, ortaq táýekelderdi baǵalaý men olarǵa qarsy áreketterdi josparlaý isterin júrgizýge tıimdi alań bolyp otyr. О́zara múddelerimizdi toǵystyratyn tetikterdi ázirleý isi de osy uıymnyń kómegimen júzege asyrylady.
Joǵaryda atalǵan halyqaralyq uıymdar sheńberindegi yntymaqtastyq shekara qyzmetteriniń syrtqy qaterlerge qarsy kúshterin biriktirýge, sondaı-aq, shekaralardy kúzetý boıynsha halyqaralyq kelisimderdi qabyldaýǵa, ózara jedel aqparattarmen almasýǵa múmkindik berip otyr. Sondaı-aq, áskerı-tehnıkalyq saıasat pen shekaraǵa baılanysty kóptegen máselelerdi retteý úshin uıymnyń árbir múshe memleketterinde áriptesterdiń shekara vedomstvolarynyń ókildikterin ashýǵa jaǵdaı týǵyzylǵan. Osy uıymdarǵa múshe memleketterdiń quqyq qorǵaý organdary zańsyz mıgrasııaǵa, esirtki trafıgine, taýar kontrabandasyna jáne t.b. qarsy shekaralyq birlesken operasııalardy kópten beri júrgizip keledi.
– Shekara kúzeti qyzmeti elimizde ótip jatqan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qanshalyqty úles qosýda?
– EKSPO-2017 elimiz úshin asa mańyzdy halyqaralyq oqıǵa jáne bizdiń ulttyq asa mándi jobamyz ǵoı. Onyń tamasha ótýine shekara qyzmeti de óziniń úlesin qosýda, atap aıtqanda, astanalyq áýejaıda memlekettik shekarany qorǵaý jumysyna úlken mán berilip otyr. Qazaqstanǵa kórmege kelgen sheteldik azamattarǵa shekaralyq baqylaý jumystaryn júrgizýshilerdiń barynsha tııanaqty jáne muqııat bolý sharalary jasalǵan. Sonyń ishinde «Astana áýejaıyndaǵy qaýipsizdik pen komfort» atty keshendi jobany iske asyrý úshin «Astana» shekaralyq baqylaý qyzmetkerleri men laýazymdy tulǵalar arasynda úlken daıyndyq jumystary júrgizildi. Qyzmetkerlerdiń halyqaralyq qatynas tilderinde jaýaptasa alýyna daıyndyq jáne psıhologııalyq trenıngter Astana qalasy ákimdigimen birlesip jasaldy. Shekaralarda bolýy múmkin transulttyq qylmystarǵa qarsy kúres boıynsha áskerıler arnaıy semınarlardan ótti. Shekaralyq baqylaý quramyna engen qyzmetkerlermen jıyndar ótkizilip, onda kásibı biliktiligi barynsha jetildirilgen, óz isiniń sheberleri bola bilgen qyzmetkerler tańdaldy.
– Búgingi tańdaǵy shekarashylardyń materıaldyq turǵydan qamtamasyz etilýi qandaı? Shekara zastavalarynda qyzmetkerlerge jaǵdaı jasalǵan ba?
– Shekaranyń materıaldyq turǵydan qamtamasyz etilýine vedomstvo basshylary ǵana emes, Memleket basshysynyń ózi úlken qamqorlyq jasap otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen orta merzimdi memlekettik baǵdarlama qabyldanyp, ol shekara kúzeti qyzmetiniń barlyq aspektilerin qamtydy. Qazir iske asyrylyp jatqan osy baǵdarlama shekara kúzetý qyzmetin barynsha jetildirilgen osy kúngi júıemen jáne qarý-jaraqpen qamtamasyz etýdi, avıa jáne teńiz tehnıkalarymen jaraqtandyrýdy, shekara zastavalary men otrıadtarynyń, sondaı-aq, shekaralyq mekenderdiń ınfraqurylymyn damytýdy qarastyrǵan. Osy baǵdarlamanyń arqasynda 2013-2015 jyldary ǵana 15 shekaralyq zastava jańadan ashyldy, sondaı-aq, turǵyn úı qoryn jańalaý jumystary, kazarmalar men kúzet oryndaryn kúrdeli jóndeýden ótkizý jáne olardy abattandyrý jumystary júrgizilýde. Ústimizdegi jyldyń ekinshi jartysynda Qordaı shekaralyq otrıadynyń áskerı qalashyǵy iske qosylatyn bolady. Sońǵy 2-3 jylda shekara qyzmetiniń teńiz jáne avıasııa parkine osy zamanǵy 4 keme, 6 tikushaq jáne 1 ushaq qosyldy. Qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýy da artyp keledi. Sonyń bir mysalyna Elbasynyń áskerı qyzmetkerlerdiń jalaqysyn ósirý týraly sheshimin aıtýǵa bolady.
Búgingi tańda «Ońtústik», «Shyǵys», «Batys» jáne «Jaǵalyq baqylaý» aımaqtyq basqarmalarynyń aýmaqtary ınjenerlik jaraqtarmen tolyq qamtamasyz etilgen. Barlyǵy da dýaldarmen qorshalyp, stasıonarlyq stansalarǵa arnalǵan baqylaýshy temir munaralarmen jáne machtalarmen qamsyzdandyryldy. «Ońtústik» aımaqtyq basqarmasynyń ýchaskesinde geoaqparattyq júıe jasalyp, iske asyryla bastady. Ol jyljymaly nysandar týraly aqparattar alyp, onyń qadamdaryn baqylaý úshin elektrondy kartalarǵa túsire alady. Astana halyqaralyq áýejaıynyń jańa termınalyndaǵy ótkizý ornyna adamdardy tanıtyn júıe ornatyldy. Ol EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine kelgen sheteldik qonaqtardy ótkizý ornynan bógetsiz jiberýge múmkindik berip otyr.
– Mereıtoıdy atap ótýge baılanysty qandaı sharalar qolǵa alynbaq?
– Shekarashylar kúni merekesinde «Shekara qyzmetiniń 25 jyldyǵyna – joǵary deńgeıdegi áskerı daıyndyq pen kásibı sheberlik» aıdarymen áskerı jarystar ótedi. Qalyptasqan dástúr boıynsha mamyr aıynda Shekara qyzmetiniń 25 jyldyǵyna arnalǵan estafeta bastalǵan. Onyń sımvoly Qarasaı shekaralyq otrıadyna tabys etildi, odan ári ol Almaty, О́skemen, Pavlodar, Petropavl, Qostanaı, Aqtóbe, Oral, Atyraý, Aqtaý, Qyzylorda, Saryaǵash, Shymkent, Leńgir, Taraz qalalaryn basyp ótip, Shekarashylar kúni – 18 tamyzda Astana qalasynda, aıaqtalady. Úsh aıda ol 15 myń shaqyrym jol júredi dep kútilýde. Bul Qazaqstan shekarasynyń jalpy uzyndyǵyna teń qashyqtyq. Estafeta shekarashy jaýyngerlerdiń memlekettik shekarany kúzetý men qorǵaý dástúrlerin, jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý, aǵa urpaqty syılaý, TMD elderimen dostyqty nasıhattaý maqsatymen júrgizilip otyr. Jalpy, merekelik sharalar ártúrli, biraq biz bul kezde de shekara kúzetindegi qyraǵylyqty kemitpeımiz, sol kúnderde kezekshi bolatyn shekarashylar óz mindetterin múltiksiz atqaratynyna senimdimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
