Alaıda, úı tapsyrmasyn berý talaptary kópten beri oryndalmaı kele jatqan máseleniń biri ekendigi de belgili. Oǵan birden-bir sebep, oqytylatyn pánderdiń mazmunyn zaman talabyna saı, ǵylymnyń damý deńgeıine laıyqty etip qurý kerek degendi basshylyqqa alyp, mektepke jańa oqý materıaldarynyń kóptep engizilýi bolatyn. Psıhologııalyq-pedagogıkalyq negizde túpkilikti oılastyrylmaǵandyqtan, birinshi kezekte pánderdi mektepte oqytý úshin bólingen ýaqyttyń shekteýli ekendigi eskerilmedi. Ekinshiden, oqýshy múmkindigi men shama-sharqy esepke alynbady. Úshinshi, oqytylatyn pánderdiń teorııalyq deńgeıin kóterý kerek dep mektep oqýshysy bilýi mindetti emes materıaldar kóbeıip ketti. Sondaı-aq, mektepte kúndelikti ómirde keń qoldanys tabatyn, JOO baǵdarlamasyn erkin ıgerip ketýge berik negiz qalaıtyn materıaldar ǵana oqytylýy kerek ekendigi de esepke alynbady.
Mekteptegi oqý materıaldarynyń kóptigi sonshalyqty, olardyń negizgileriniń ózin oqýshylardyń sabaq ústinde ıgerýi múmkin bolmaı qaldy. Sondyqtan, muǵalim ony oqýshy óz betinshe oqyp kelsin dep úıge tapsyrma retinde berýge májbúr boldy. Al úıge berilgen tapsyrmalardy oqýshy oryndaıyn dese, sabaq ústinde jetkilikti tirek bilimder qalanbaǵan. Oqýshy áreket jasaǵanmen, oqý materıalyn túsinýi qıyn nemese múlde túsinbeıdi. Endigi jerde oqýshy úı tapsyrmasyn «jyly jaýyp» qoıa salatyn bolyp aldy. Sonyń saldarynan oqýshynyń oqýǵa degen yntasy da joıyla bastady.
Halyqqa esep berý kezinde Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Elmıra Sýhanberdıevanyń mınıstrliktiń úı tapsyrmasyna qatysty júrgizgen zertteýiniń qorytyndysyna súıenip, «oqýshylardyń 48%-y úı tapsyrmasyn múldem oryndamaıdy» dep aıtqany shyndyqqa janasady. Al mundaı jaǵdaıdyń oryn alýyn jaı qatardaǵy derek retinde keltirilgen aqparat retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Bul úlken dabyl qaǵatyn, oqý júıesin ǵana emes, búkil qoǵamdy aıaǵynan tik turǵyzatyn másele. Eger mektep oqýshylarynyń jartysyna jýyǵy úı tapsyrmasyn múlde oryndamaıtyn bolsa, onda olar ótilgen materıaldardy da bilmegeni, kelesi sabaqqa daıyn bolmaǵany, onda jańa sabaqty da ıgere almaǵany emes pe? Demek, qazirgi mektep oqýshylarynyń jartysy múlde bilim almaıdy degen qorytyndyǵa kelýge de bolady.
Elimizdiń jalpy bilim beretin mektepterinde úı tapsyrmasyn uıymdastyrý jáne oryndaý jónindegi jańa ádistemelik usynymdar jasalýda eken. Oǵan sáıkes burynǵymen salystyrǵanda úı tapsyrmasy shamamen eki esege jýyq qysqartylatyny kózdelgen. Biraq bul sharanyń oqýshylardyń bilim sapasyn kótere qoıatyndyǵyna kúmánmen qaraýǵa týra keledi.
Máseleniń túıini oqýshylarǵa beriletin úı tapsyrmasynyń kólemin azaıtýǵa ǵana baılanysty bolmasa kerek. Mektep birinshi kezekte joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn nemese orta bilim úshin basy artyq málimetterden arylǵany jón. Stýdentterdiń JOO baǵdarlamasyn ıgerip kete almaı jatqan sebebi, olardyń, máselen, matematıkadan mektepte ótiletin joǵary matematıka elementterin meńgermegendigine tipten de baılanysty emes. Oǵan sebep, mektep matematıkasynyń dástúrli taqyryptaryn bilmegendiginen. Máselen, oqýshylarda matematıkalyq daǵdy jetkilikti qalyptaspaǵan, túptep kelgende olardyń jalpy matematıkalyq mádenıeti óte tómen: matematıkalyq órnekterge erkin túrlendirýler jasaı almaıdy, matematıkalyq uǵymdar men erejelerdi meńgermegen, nátıjede durys paıymdaýlar jasap, aqıqat qorytyndy shyǵarýda da dármensizdik tanytady. Eger mekteptiń matematıka baǵdarlamasy joǵary matematıka elementterinen arylatyn bolsa, onda búkil jaratylystaný pánderi, onyń ishinde ásirese fızıka pánin oqýshy shamasyna laıyqty etip qaıta qurylymdaýǵa bolar edi.
Osyndaı jaǵdaı koǵamdyq-gýmanıtarlyq pánderde de oryn alǵan. Ol týraly jazýshy, ádebıet synshysy Juma-Nazar Somjúrek «Bilim negizin qaıtsek durys qalaımyz?» («Egemen Qazaqstan», 17.05.2017) degen maqalasynda negizgi mekteptegi qazaq tili men ádebıeti oqýlyqtarynda oqýshy bilýge mindettilerden mindetti emes materıaldardyń kóp bolyp shyqqanyn aıtady.
Qazirgi kezde biz jańartylǵan standarttar men baǵdarlamalarǵa kóship jatyrmyz delinýde. Biz bastaýysh mektep matematıka baǵdarlamasy mazmunynda jańartylǵan eshnárse de joq ekenin aıtqanbyz («Egemen Qazaqstan», 14.06.2016). Mine, endi negizgi jáne orta mekteptiń «jańartylǵan» matematıka baǵdarlamalaryn alyp qarasaq, burynǵymen salystyrǵanda onyń mazmunynda da eshqandaı ózgeris joq. Oqý júktemesi sol kúıinde oqýshy shamasyna saı kelmeıtin jaǵdaıda. Bul baǵdarlama boıynsha oqytsaq ta, burynǵydaı muǵalimniń árbir sabaq saıyn jańa materıal ótýine týra keledi. Materıaldy tııanaqtap bekitýge, esep shyǵarýǵa, jattyqtyrýǵa ýaqyt jetpeıin dep tur.
Endigi jerde myna bir keremetti qarańyz, jańa tehnologııa boıynsha sheberlik ortalyǵynan bilimin jetildirip qaıtqan mektep dırektorlary oqýshylarǵa materıaldy táptishtep túsindirgen, esep shyǵarý joldaryn kórsetken muǵalimdi «zaman talabyna saı ádisterdi meńgermegensiń, oqýshyǵa baǵyt-baǵdar berip, olardyń óz betinshe izdenisin uıymdastyrmaısyń» dep kinálaıtyn bolypty. Buryn oqýshylar emtıhanǵa, UBT-ǵa daıyndalý úshin ǵana repetıtorǵa baratyn bolsa, qazir olar árbir sabaqtan soń repetıtorǵa «tura júgiretin» boldy. Sebebi, mektepte jarytyp eshnárse bile almaǵandyqtan oqýshy endi úıretetin jerdi mektepten basqa jerden izdeıdi. Buryn muǵalimniń oqýshylarǵa esepti shyǵarýdyń múmkin bolatyn barlyq jaǵdaılaryn kórsetýge ýaqyty jetpeı jatatyn edi. Endi, mine, muǵalimniń túsindirýine, úıretýine múlde tyıym salýǵa deıin barýda. Bul da shamasy Kembrıdj ádisiniń «jemisi» bolsa kerek.
Eger «jańa oqytý tehnologııasyna» sáıkes muǵalim baǵyt-baǵdar berip qana qoıatyn bolsa, ondaı jaǵdaıda oqýshy úıde nemese sabaqtan tys kezde óz betinshe oqyp-bilip alýy kerek qoı. Demek, jańa ádispen oqytý jáne úı tapsyrmasyn shekteý arasynda da úlken úılesimsizdik oryn alaıyn dep turǵany daýsyz.
Nege oqýshylardyń óz betinshe bilim alyp, olardyń izdenisterin uıymdastyrý bizdiń oqytý júıesinde tipten bolmaǵandaı etip kórsetkimiz kelip turady osy!? Kembrıdj ádisiniń bedelin arttyrý úshin be? Áıtpese, biz mektepte ondaı jumystardy júrgizip keldik te ǵoı. Máselen, matematıka sabaǵynda, týra teoremany dáleldep kórsetip, keri teoremany oqýshylardyń óz betinshe dáleldeýine berdik. Teoremany dáleldeýdiń nemese esepti shyǵarýdyń basqa tásilderin tabýdy usynyp ta jatamyz. Esep shyǵarýdyń túrli joldary men tásilderin kórsetkennen keıin, sondaı, biraq basqa esepterdi óz betinshe shyǵarýdy tapsyrdyq. Belgili bir jattyǵýlar oryndaý arqyly uǵymdar men qandaı da bir nysandardyń qasıetteri men belgilerin oqýshylar ózderi ashatyndaı jaǵdaı jasaý, ózge de is- sharalar matematıka sabaǵynda júrgizilip jatady.
Sondaı-aq, jaratylystaný pánderin oqytý úderisinde de, qandaı da bir nysandarǵa baqylaý júrgizý nemese tájirıbe jasaý, nátıjelerin salystyryp, olardy taldaý men jınaqtaý arqyly bir qorytyndyǵa kelýge únemi úıretiledi. Demek, muǵalim bilim alýdy oqýshylardyń ǵylymı izdenister jasaı bilý daǵdylaryn qalyptastyrýymen ushtastyrady.
Sóıte tura, búgingi bizdiń bilim júıesindegi oryn alyp otyrǵan kemshilikterdiń sebepteri týraly «muǵalim daıyn jáne óńdelgen aqparatty jınaqtap oqýshyǵa jetkizedi, olardyń jańa bilimderdi bilýge baǵyttalǵan izdenisi uıymdastyrylmaıdy» deıtin boldyq. Adam balasy ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan qoǵamdyq tájirıbeni, bilimderdi urpaqtan urpaqqa daıyn kúıinde úlgi kórsetý men túsindirý nemese oqytý arqyly qysqa jolmen, az ýaqyt jumsap, tıimdi jetkizip berý máselesin oqýshynyń jasampazdyqpen bilim alýy men izdenisterin uıymdastyrý máselesine qarsy qoıý úlken qatelik bolar edi.
Laýazym ıeleriniń endi biri qazirgi bizdiń mektebimiz ensıklopedııalyq, aqparattyq, tyǵyzdalǵan bilim berýmen erekshelenedi, endi biz taldaı bilýge, qorytyndy shyǵarýǵa, syn turǵysynan oılaı alýǵa kóshýimiz kerek deıdi. Sonda osy ýaqytqa deıin mektepte oqýshylarymyzdy taldaý jasap, qorytyndy shyǵarýǵa eshýaqytta úıretpegenbiz be, qalaı? Men biletin matematıka sabaǵynda oqýshylar eseptiń shartyna, teoremalardy dáleldeý tásilderine taldaý jasap, odan qorytyndy shyǵarýǵa árbir sabaq saıyn úıretilip jatady. Eger oqýshy anyqtamany durys aıtpasa nemese teoremany durys tujyrymdamasa, onda oǵan «qarsy mysal» keltirip, oqýshy óz qatesin ózi jóndeıtindeı ahýal da týǵyzylady. Oqýshy shyǵarylǵan esebiniń durystyǵyna ózi senimdi bolýy úshin oryndaǵan amalyna keri amal oryndap tekseredi, ne bolmasa jasaǵan is-áreketiniń erejege sáıkestigine kóz jetkizip otyrady. Demek, biz oqýshyny tek syn turǵysynan oılaýǵa ǵana emes, durys, sapaly oılaýǵa da úıretip jatamyz. Synı oılaý bolsa, ol sapaly oılaýdyń derbes bir túri ǵana ǵoı.
JOO-da bilim alýshylardyń (stýdentterdiń), mysaly, joǵary matematıka pánin ıgere almaýynyń basty sebebi, olardyń «ensıklopedııalyq» bilimderiniń moldyǵynan da, aqparatty kóp jınaqtaýynan da, «tyǵyzdalǵan» bilim alyp, kóp bilip ketkeninen de emes, kerisinshe, olardyń kópshiliginde qarapaıym bilimniń ózi de joq ekendiginen bolyp otyrǵan jaǵdaı.
Qoryta aıtarymyz, mekteptegi bilim sapasyn kóterý, oqý júktemesin qalypqa keltirý, onyń ishinde, árıne, úıge beriletin tapsyrmany retteý, orta bilim alýǵa qajetti jáne jetkilikti oqý mazmunyn durys tańdap alýymyzǵa tikeleı baılanysty ekendigin eskerý kerek.
Dosymhan RAHYMBEK,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory
ShYMKENT
