О́tken ǵasyrdyń sonaý 60,70, tipten odan bergi 80-jyldardyń ózin alyp qarasańyz stýdentterdiń qolynan kitap túspeıtin. Er balalardyń papkasy men qyzdardyń sýmkalarynda basyn qyltıtyp qos-qostan túrli kitaptar júretin. Joǵarǵy oqý ornyndaǵy kitaphanalardyń ishi stýdentterden bosamaıtyn. Sol sııaqty saıabaqtar men gúlzarlardyń ortasyndaǵy oryndyqtar men kókpeńbek kógal ústinde shalqalap jatyp alyp kitaptan kóz almaıtyn jastardyń qatary tym kóp bolatyn. Ekeýara oqyǵan kitaptary jaıly pikir almasyp otyrǵan jastardy kórgende erekshe súısinetinsiń.
Al qazir she, jastar túgil qanshama jasty eńserip tastaǵan myna bizderdiń ózimiz kóldeneń bireýge tap sol kezdegideı senimdi suraq bere almaımyz, júreksinemiz. Sebebi, saǵan «aǵaı» – dep syzylyp jón aıtýdyń ornyna: «Seniń ne sharýań bar. Mynadaı ınternettiń jan-jaqty jetilgen kezinde kitap degendi aıtyp, ne sandyraqtap otyrsyń» – dep dúńk etip, jekip tastaýy bek múmkin. Burynǵydaı «Siz» – dep ınabatty sóıleýdiń aýyly alystap ketken. О́ıtkeni, tártip, tárbıe solaı bolyp barady. Bálkim, álgindeı ǵalamtordan kóp oqyp, kóp bilgenimizdiń jemisi osy bolsa kerek.
«Oqyǵan», «oqymaǵan» degenniń de arajigi bar ekenin este saqtaǵan jón. Mysaly, óz salasy boıynsha jan-jaqty oqyp, bilim alyp, qanshalyqty dárejede saýattylyq tanytqanymen de el sengen sol azamattarymyzdyń keıbiri qoǵam ómirinde memleket múlkine qol salyp, aýyr qylmysqa jol berip jatady. Taǵy da sol oqymystylarymyzdyń óz ana tilinen boıyn aýlaq salyp, dinimiz ben dilimizden de alshaq ketip jatqanyn kózimiz kórip júr. Osy jaqsy qasıet pe? Árıne, joq. Bul, árıne, sol azamattarymyzdyń boıynda rýhanı baılyqtyń, kóregendik pen parasattylyqtyń joqtyǵyn kórsetedi.
Saıyp kelgende kitap, kórkem ádebıet, meıli ol estelik-jınaq bolsyn, osynyń bári adam janynyń azyǵy, sarqylmas rýhanı baılyǵy emes pe!
Baspasózge zaýqy joq bildeı azamattyń saıazdyǵyna kýá bolǵan kezde qarnyń ashyp, ózegiń talady. Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde jarııalanǵan Qazaqstannyń bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri P.Súıinkınanyń: «О́zi oqymaǵan ustaz ózgeni oqyta almaıdy?» – degen maqalasynda aıtylǵan jaǵdaıdyń tup-týra kóz aldyńda qaz-qalpynda qaıtalanyp shyǵa kelgenin kórgende tynysyń tarylyp sala beredi. Jumsaq kresloda isip-keýip ázer otyrǵan sol azamattan keshe keshkisin «Habar» arnasynan berilgen jańalyqtar jóninde surap edim: «Sol teledıdaryńyzdy qaraýǵa da ýaqyt joq, aǵasy» – dep taǵy da syrt aınaldy.
Ishim álem-jálem. «Úkimet jastarǵa úlken úmit artyp, qyzmet berip, bilimi men tárbıesin de solarǵa senip tapsyryp otyr. Al, mektep basshysynyń aıtyp otyrǵany bolsa mynaý. Sonda ne bolǵany?» – degen oı jan-jaqtan mazalap, álgi aýyldaǵy bas pedagogtyń bólmesinen keri shyǵýǵa asyqtym. Nege? Sebebi, onyń aıtyp otyrǵan áńgimesi aýyldaǵy dastarqan ústinde aıtylatyn jeńil-jelpi, ósek aıańnyń tóńireginde ǵana órbip jatqany, shyny kerek, janyma qatty batty.
Gazet-jýrnal, jalpy baspasózdi kúndelikti kúıki tirlikten bir sát te bolsa joǵary ustap, ony qumarta oqýǵa tıis muǵalimderimizdiń syńaıy mynaý. Al, búgingi ómir aǵymyndaǵy tolassyz ózgerister men sony jańalyqtardy meıli baspasóz, meıli telehabar, meıli ǵalamtordan bolsyn oqyp, bilip, ony óz ujymynda tereń talqylap otyrýǵa mektep basshylary uıytqy bolmaǵanda, bul tirlikti kim atqarady?
Jýyrda jańa kelgen gazet-jýrnaldarmen tanysyp otyrǵanym sol edi, qalta telefonym qońyraýlatyp ala jóneldi. Tetigin basyp edim, arǵy jaqtan ózime etene tanys qońyr daýys sálemdikten soń «Serikbaı, búgingi «Egemenge» Qarashash Toqsanbaıdyń: «Aıqush-uıqysh ataýlar» degen maqalasy shyǵypty» – dedi de, «О́te jaqsy jazylǵan», dep óz pikirin qosyp qoıdy. Bul boraldaılyq zeınetker, qoǵamshyl azamattyń biri Segizhan Orynbasarov edi. О́zi bir sondaı jańalyqqa, ádeptilik pen ımandylyqqa jany jaqyn qarııa, ylǵı da osylaı etedi. Jalpy, ózi jan-jaqty bilimdi, aıtar oıy basym. Sondyqtan da bolar men ol kisini bilim men biliktiligine qarap birqatar mekeme basshylarynan joǵary sanap, bıik qoıamyn.
Osy bir eki oqıǵany sanamda saralaı otyryp keıbir jastardyń bilimsizdeý tustaryna kúıinsem, al bazbir álgi Japakeń sııaqty aqsaqaldardyń ozyq oılylyǵy men kóregendik qasıetterine súısine qaraımyn. Árıne, kóp oqyp, kóp izdengenge ne jetsin! Bul sııaqty adam janyn jadyrata túser jaqsy qasıet, ásirese, búgingi kúngi basshylyq tizginin qolyna ustap otyrǵan jastarǵa tán mindet-talaptardyń biri bolsa kerek. Biz qanshalyq kóp oqysaq, sonshalyq ata salt-dástúrlerimiz ben ádet-ǵuryptarymyzdy jetik bilip, mádenıettiligimiz ben parasattylyǵymyz da solǵurlym joǵary bolary sózsiz. Dinimiz, dilimiz ben tilimizge de jaqyndap, ımandylyǵymyz ben ınabattylyǵymyzdyń da berik qalyptasa túseri aıdan anyq.
Serikbaı TURJAN,
ardager jýrnalıst
Ońtústik Qazaqstan oblysy
Báıdibek aýdany
