Ekologııa – el tynysy

− Sábıt Nurlybaıuly, ekologııa qaı eldiń de ómirinde aıryqsha oryn alatyn másele ekeni belgili. Ásirese, el ekonomıkasyna shetel ınvestısııasy keńinen tartylyp, birlesken kásiporyndar kóbeıip otyrǵan sońǵy kezeńderde bul salanyń salmaǵy aýyrlaı túskeni anyq. Áńgimemizdi respýblıkamyzdaǵy ekologııalyq ahýaldyń jaı-kúıinen bastasaq...

− «Jasyl ekonomıka» búgingi kúni elimizdiń turaqty da­mýyn qamtamasyz etetin mańyzdy quraldardyń biri bolyp tabylady. Elbasynyń Jarlyǵymen Qa­zaqstan Respýblıkasynyń «ja­syl ekonomıkaǵa» kóshý tujy­rym­damasy bekitilgen. «Qazaq­stan-2050» Strategııasy damýdyń «ja­syl» jolyna negizdelgen ekono­mıkanyń turaqty modelin qalyptastyrý úshin baǵdar jasap, aldyna ór maqsattar qoıdy. 

Bıyl Qazaqstan «Bolashaq energııasy» taqyrybynda energııa únemdeý salasynda eń ozyq álemdik tehnologııalardy, balamaly energııa kózderin paıdalanýdyń jańa zerttemeleri men tehnologııalaryn tartýǵa múmkindik beretin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin joǵary deńgeıde ótkizýde.
Ekologııanyń el ómirinde aı­ryqsha orny bar sala ekenin buryn da bilýshi edim, al basy-qasyna kelgennen keıin onyń mol jaýapkershiligi men aıryqsha aýyrtpashylyǵyn tipti aıqyn sezingendeımin. Tynys alyp otyrǵan mynaý aýańyzdan bastap, kúndelikti paıdalanyp otyrǵan as-sýyńyzǵa deıin osy ekologııaǵa baılanysty ekeni kim-kimge de belgili. Saıyp kelgende, ol adamnyń densaýlyǵyna kelip tireledi. Al halyqtyń densaýlyǵy − memleketimizdiń eń altyn qazy­nasy, baǵa jetpes baılyǵy. 

Al endi suraǵyńyzǵa tikeleı jaýap berýge kóshsek, bul arada aıta ketetin bir qyzǵylyqty jaıt bar. El ekonomıkasynyń negizi óner­kásip desek, osy sala qaryshtap ós­ken saıyn, ekologııalyq ahýalǵa aýyrtpalyq soǵurlym aýyrlaı túspek. Bul jerde endi qaldyqsyz ónim óndirýge beıimdelgen jańa teh­nologııalardyń, kúndelikti aýzy­myzdan túspeıtin jańa ınno­va­sııalardyń paıdasy zor bolmaq.

Búgingi kezeńde kóptep ashylyp jatqan sheteldik jáne otan­dyq kásiporyndar jóninde ózińiz de aýzyńyzǵa alyp qaldyńyz. Árı­ne, olardyń bárine birdeı shoshyna qaraýǵa bolmas. 

Sońǵy ýaqyttarda North Cas­pian Operating Company dep atala­tyn Qashaǵan jobasynyń, «Teńiz­shev­roıl» JShS Bolashaq órkendeý jobasy aıasyndaǵy úshinshi býyndaǵy zaýyttyń, Atyraý munaı óńdeý zaýytynda «Munaıdy tereńdetip óńdeý kesheniniń» jáne Biriktirilgen gaz-hımııa kesheniniń iske qosylýy ekologııalyq ahýaldy aýyrlata túskeni jasyryn emes. Olardan elimizge túsetin paıda óz aldyna, turǵyndar úshin qyrýar jumys ornynyń ashylýynyń ózi nege turady? Alaıda, elimizdiń ekologııa­syn kirpik qaqpaı qadaǵalap, ondaı oryndarǵa joǵary talap qoıyp otyrý − bizdiń halyq aldyndaǵy mindetimiz ǵana emes, abyroıly paryzymyz da.

− Aımaqtardaǵy ekologııalyq ahýaldy zerdeleý jumystary qalaı júrip jatyr?

− Energetıka mınıstrligi aı­maqtardaǵy ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jolynda oblystardyń ár­qaısysyna jeke-jeke lastaý­shy zattar emıssııasynyń, ıaǵnı shy­ǵaryndylardyń mólsherli kólemi belgilengen tıisti qujattardy daıyndaýǵa bastamashylyq tanytty. Bul baǵyttaǵy ǵylymı ázirleme qazirdiń ózinde barlyq aımaqtarda daıyndalyp jatyr. Alaıda, bul keleli iske Aqmola, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­tary ákimdikteriniń kúni búginge deıin tıisti qarjy bólmeı otyr­ǵany múldem túsiniksiz. Biz óndiris oshaqtary kóptep ashylyp jatqan búgingi kúni árbir ákimdik óz óńirindegi ekologııanyń tynysyn ǵylymı negizde jiti qadaǵalap oty­rýy tıis degen oıdamyz. Mu­nyń artynda turǵyndardyń ty­nys-tirshiligi turǵanyn áste umyt­paýymyz kerek.

− Siz emıssııalardyń, ıaǵnı ta­­bıǵatqa zııandy zattardyń ta­ra­lýyn tómendetý jaıyn qoz­ǵap otyrsyz. Osy máseleniń qazir­­gi jaı-kúıi qalaı jáne osy baǵyttaǵy jumystaryńyzdy ashyń­­qyrap aıtyp berseńiz. Qa­laı degenmen de, bul basty mindet­terińiz ǵoı?

− Oryndy suraq. Bul úshin bizdiń vedomstvoda osyǵan qatysty barlyq túıindi máseleler jan-jaqty qarastyrylǵan strategııalyq jospar jasalynǵan. Ol boıynsha barlyq emıssııa kózderi úshin jyl saıyn lastaýshy zattardy 100 myń tonnaǵa tómendetip otyrý kóz­delingen. 
Bul maqsatqa komıtettiń orta­lyq apparaty ǵana emes, onyń bar­lyq aýmaqtyq departamentteri ju­myldyrylyp otyr. Bul jumysta oblystyq ákimdikterdiń zor ról atqaratynyn joǵaryda aıttym. Osy jolda biz olarmen memorandým da bekitip aldyq.

Osyndaı áreketterimizdiń nátı­je­leri de jaman emes. Máselen, bi­rin­­­shi jartyjyldyqtyń qorytyn­dysy boıynsha lastaný lı­mıti Soltústik Qazaqstan obly­sy bo­ıyn­sha − 25 paıyz, Qyzyl­orda obly­synda − 23 paıyz, Batys Qa­zaq­stan men Jambyl oblystarynda − 17 paıyz, Qostanaı ob­lysyn­da − 7 paıyz, Mańǵystaý obly­­­synda 5 paıyz tómendese, Asta­na­da ol 19 paıyzǵa, Almatyda 8 paı­yz­ǵa azaıǵany baıqaldy, basqa aımaqtarda da osy máseleni qolǵa alyp jatyrmyz.

Bul jumysqa úkimettik emes uıymdar men táýelsiz sarapshylardy da tartyp otyrmyz. Bul arada jalpy jurtshylyqty da ju­myl­dyrýdyń mańyzy zor.

− Jón eken. Olardy ekologııa problemalaryn sheshýge keńinen tartýdyń qandaı joldaryn qarastyryp otyrsyzdar?

 − Iá, bul iske búkil jurtshy­lyq­ty jumyldyrýdyń mańyzy asa zor. Sondyqtan da biz jaqynda jarty jyldyń qorytyndysy boıynsha ótkizilgen jıynda bul máselege erekshe mán berdik.

Osy maqsatta ortalyq apparattan bastap, barlyq aýmaqtyq departamentterde sarapshylar keńesi qurylyp, onyń quramyna qoǵamdyq birlestikterdiń, úkimettik emes uıymdar men ǵylymı ıns­tı­týt­tardyń ókilderi, táýelsiz sarapshylar men BAQ ókilderi kiretin bolady. Endi iri tabıǵat paıdalanýshylar jobalaryna saraptamalar osy qoǵamdyq uıymdardyń qatysýymen jasalmaq. Sondaı-aq, bul iske qoǵamdyq tyńdaý mindetti túrde engizilip, ol jobalardy talqylaýda turǵyndar men jurtshylyqtyń pikirleri eskeriletin bolady.

Osy maqsatta aýmaqtyq bó­lim­she­ler basshylaryna bul keńes­ter qyzmetiniń ashyqtyǵyn, turǵyn­darmen keri baılanys mehanızm­derin retteıtin, sondaı-aq mem­lekettik qyzmet kórsetý men eko­logııalyq baqylaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan naqty tapsyrmalar berildi. 
Osy arada sizderdiń bedeldi ba­­sy­lymdaryńyzdy paıdalanyp, bul ju­mystarda azamattardy belsene at­salysýǵa shaqyrǵym keledi. Qor­shaǵan orta jaǵdaıynyń bizdiń qaı-qaı­symyzǵa da qatysy bar. Qazirgi ýaqytta qoǵamdyq baqy­laýǵa zańdy turǵyda azamattardyń erkin qatysýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan.

О́zińizdi mazalaǵan qandaı da bir másele jóninde komıtettiń saıty arqyly, hat jazyp nemese senim te­lefonymen qońyraý shalyp, tike­leı habarlasýǵa bolady.

− Sońǵy ýaqytta ekolo­gııa­lyq zańnamadaǵy ákimshilik tos­qaýyl­dardyń ruqsat beretin qu­jattar alýda túrli qıyndyqtar týdyryp, sózbuıdaǵa salýǵa jol beriletini jıi aıtylady. Sondaı-aq, ákimshilik aıyppuldardyń da kólemi kópshiliktiń qabyrǵasyna ba­tatyn sııaqty. О́zińiz de zań orny­nan keldińiz ǵoı, buǵan ne aıtasyz?

− Halyqtyń kókeıindegi taǵy bir saýaldy oryndy kóterip otyr­ǵan­yńyzǵa rahmet. Bul − búgingi kúni myqtap qolǵa alynyp otyrǵan máse­lemizdiń biri. Rasynda da qazir­gi IT-tehnologııa zamanynda bu­rynǵysha qaǵazbastylyqqa jol berýdiń jóni joq der edim. Osylardy eskere kelip, tabıǵatty paıdalanýshylarǵa qolaıly bolýy úshin eń aldymen álgi kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń jartysyna jýyǵyn qysqartýmen ǵana shektelmeı, olardyń oryndalý merzimin de 4 ese azaıtýdy qolǵa alyp otyrmyz.

Sóıtip, emıssııaǵa beriletin ruq­sat­tama men ekologııalyq sarap­tama jobalaryn bir qyzmetke birik­tiretin bolamyz. Bul óz kezeginde «Doing Business», ıaǵnı bıznesti júrgizýdi barynsha jeńildetýge baǵyttalǵan prınsıp reıtınginiń kórsetkishter ındıkatoryna oń yqpalyn tıgizetin bolady.
Memlekettik qyzmet kórsetý ba­rysynda ruqsat beretin qujat­tar alýǵa qatysty da tabıǵat paı­dalanýshylardyń túrli qıyn­dyqtarǵa tap bolatyny belgili bolyp otyr. Endi olar da 45 jumys kúni ishinde eskertýlerdi oryndaǵan soń oń qorytyndy alatyn bolady. Qazir bul úshin eń aldymen tıisti zańnamalyq ózgeristerdi engizýdi qaýyrt qolǵa alyp jatyrmyz.

Bul olqylyqtardy túbirimen joıý úshin ruqsat berý rásimderin to­lyǵymen avtomattandyrý min­deti tur. Ol adamdardyń tikeleı baı­la­ny­syn joıyp, tabıǵatty paıda­la­ný­shylar men sheneýnikter aralar­yn­daǵy ózara qarym-qaty­nas­tar­dyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, sy­baılas jemqorlyqtyń jolyn kesedi.

Al ákimshilik aıyppul jaıy­na kelsek, bul oraıda profı­lak­tı­kalyq sharalarǵa qaraı kóshý ja­ıyn oılastyryp otyrmyz. Al tekserýler negizinen kompanııalardyń tabıǵatty qorǵaý is-áreketterin qoldaýǵa baǵyttalatyn bolady.

Eger tabıǵatty paıdalanýshylar zań buzýshylyqtaryn joımaı­tyn bolsa, onda aýmaqtyq ekologııa departamentteri ákimshilik shara qoldanýǵa májbúr bolatyny túsinikti ǵoı dep oılaımyn. Bul rette tabıǵatty paıdalanýshylar men aýmaqtyq departamentter arasynda ózara túsinýshilik ahýalynyń bolýy úlken ról atqarmaq. Biz bul jumysty odan ári óristetetin bolamyz.

− Búginde kásipkerler men kásiporyndardyń túrli tekserýlerden ábden mezi bolǵan jaıy bar. Sońǵy kezde osy jón-jo­syq­syz tekserýlerge tyıym salynyp, ony barynsha azaıtý úrdisi baı­qalyp otyr. Elimizdiń joǵary ekologııalyq baqylaý organy­nyń basshysy retinde buǵan sizdiń kózqarasyńyz qandaı? 

− Menińshe, bul oraıda tabı­ǵat­ty paıdalanýshylarmen áriptestik qarym-qatynas birinshi orynda bolýy kerek. Al mundaı oń ahýal or­naǵan jaǵdaıda, tekserý degen ózi­nen ózi keıinge ysyrylyp qalmaq. 

Endi azdap sıfrǵa júginelik. О́tken jyly komıtet tarapynan 3177 tekserý jasalsa, bıylǵy jyl­dyń jarty jylynda 900 tekserý júrgizilgen. Al aldaǵy jarty jyl­da nebári 253 ishinara tekserý kúti­lip otyr. Osy mysaldan bızneske ákimshilik kedergi keltirýdi azaıtý jolynda júıeli jumys jasap otyrǵanymyz aıqyn kórinip tur. 

Álbette, qorshaǵan ortaǵa nemese turǵyndardyń densaýlyǵyna qaýip tóngen jaǵdaıda, dereý sol jer­den tabylý – bizdiń mindetimiz.
Naqtylap aıtsaq, bizdiń jumy­sy­myzda zań buzýshylyqtardy anyq­taǵannan góri, onyń aldyn alýdyń mańyzy áldeqaıda zor. Ekologııalyq zań buzýshylyqtyń zar­daptarynyń ornyn toltyrý ońaı emes, tipti keıde ol múmkin de emes. Sondyqtan da, ony boldyrmaý – bizdiń basty mindetimiz.
Ekologııalyq qaýipsizdik biz­de ulttyq qaýipsizdik uǵymy qury­ly­myna engizilgen. Osydan baryp qorshaǵan ortany qorǵaý máse­lelerine bizde erekshe kózqaras bolýy qajet. Endeshe, qazirgi qorshaǵan ortany qorǵaý mehanızmine tereń taldaý jasap, jetildirip otyrý – búgingi zaman talaby.

Áńgimelesken 

Qymbat TOQTAMURAT,

«Egemen Qazaqstan»